II SA/Po 164/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik Asesor WSA Paweł Daniel (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 12 maja 2022 r. sprawy ze skargi R. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych oddala skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] grudnia 2021 r., nr [...], utrzymał w mocy decyzję Wójta Gminy G. z dnia [...] kwietnia 2021 r. [...], ustalającej, że kwota [...]zł pobrana przez R. B. tytułem świadczenia wychowawczego na rzecz M. B. w okresie od [...] lipca 2019 r. do [...] listopada 2020 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi do dnia spłaty należności. Uzasadniając powyższe rozstrzygnięcie wskazano, że Wójt Gminy G. decyzją z dnia [...] kwietnia 2021 r. ustalił, że kwota [...]- zł pobrana przez R. B. tytułem świadczenia wychowawczego na rzecz M. B. w okresie od [...] lipca 2019 r. do [...] listopada 2020 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi do dnia spłaty należności. Odwołanie od powyższej decyzji wniósł R. B. podnosząc, że sprawuje wraz z matką córki opiekę naprzemienną nad dzieckiem oraz że w okresie, którego dotyczy postępowanie administracyjne pobrane świadczenie przeznaczał na potrzeby córki. Rozpoznając wniesione odwołanie Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, że zgodnie z art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2407, ze zm., dalej również jako: "ustawa"), za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie. W myśl art. 4 ust. 2 ustawy świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka, przy czym na podstawie art. 22 ustawy w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Następnie Kolegium wskazało, że w przedmiotowej sprawie Sąd Okręgowy w P. w dniu [...] września 2018 r. wydał postanowienie sygn. akt [...], w którym wykonywanie władzy rodzicielskiej na czas trwania procesu powierzono matce dziecka i ustalono kontakty ojca z córką - co spowodowało, że otrzymane przez R. B. świadczenie wychowawcze stało się nienależne w okresie od dnia [...] lipca 2019 r. do dnia [...] listopada 2020 r. Organ I instancji ustalił, że powyższe postanowienie stało się wykonalne z dniem [...] września 2018 r. (pismo Sądu Okręgowego w P. z dnia [...] kwietnia 2021 r., k. 37). Odnosząc się do treści złożonego odwołania organ II instancji wskazał, że umowne rozdzielanie opieki, czy świadczenia pomiędzy rodzicami dziecka nie stanowi podstawy do utrzymania świadczenia za okres po wydaniu prawomocnego orzeczenia Sądu. Takiej podstawy nie stanowi także faktyczne wydatkowanie przyznanego świadczenia na potrzeby dziecka. Samorządowe Kolegium Odwoławcze podkreśliło, iż organ administracyjny wiążą orzeczenia sądów powszechnych zgodnie z art. 365 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Z zapadłego orzeczenia Sądu nie można wysnuć wniosku - jak tego oczekuje R. B. - o opiece naprzemiennej. Ojciec dziewczynki ma przyznane spotkania w co drugi weekend i w środy lub środy i czwartki, co nie stanowi porównywalnych z matką dziecka okresów opieki nad M. B.. Skargę na powyższą decyzję wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu R. B. podnosząc zarzut naruszenia art. 2 pkt 16 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, poprzez niewłaściwą jego wykładnię skutkującą odmową przyznania świadczenia ze względu na rzekome ograniczenie praw rodzicielskich R. B., oraz pomimo że w porównywalnych i powtarzających się okresach sprawuje on opiekę naprzemienną nad córką, a jej zasady określono w postanowieniach Sądu Okręgowego w P. oraz wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. W ocenie skarżącego Samorządowe Kolegium Odwoławcze popełniło rażący błąd w ustaleniu że wykonywanie władzy rodzicielskiej na czas trwania procesu powierzono tylko matce. W postanowieniu na które powołało się Kolegium nie wskazano, aby skarżący został pozbawiony prawa wykonywania władzy rodzicielskiej, praw rodzicielskich czy w jakikolwiek inny sposób została ograniczona władza rodzicielska tylko ojcu. Jak podkreślił skarżący, w myśl ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie mieszka i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca. Skarżący spełnia oba warunki, gdyż utrzymuje dziecko oraz z nim mieszka w porównywalnym okresie, jak również alimentuje córkę. Zdaniem skarżącego spełnia on wskazane w zaskarżonej decyzji kryteria opieki naprzemiennej: posiada władzę rodzicielską, wspólnie zamieszkuje i przebywa z dzieckiem, zaspokaja potrzeby bytowe córki (oprócz alimentów dodatkowo opłaca nauki jazdy konnej dziecka.), zaspokaja potrzeby wychowawcze i emocjonalne córki. Zatem wychowuje i utrzymuje córkę. Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje stanowisko i wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 137) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Na wstępnie należy zwrócić uwagę, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 ze zmianami). Zgodnie z powołanym przepisem: "Przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów". W związku z tym zarządzeniem z dnia [...] marca 2022 r. Przewodniczący Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skierował sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym. Przedmiotem niniejszej sprawy jest prawidłowość decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego, które utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy G. z dnia [...] kwietnia 2021 r. ustalającą, że kwota [...]zł pobrana przez skarżącego tytułem świadczenia wychowawczego na rzecz M. B. w okresie od [...] lipca 2019 r. do [...] listopada 2020 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi do dnia spłaty należności. Okolicznością, która nie jest kwestionowana przez strony pozostaje bowiem, że w okresie od [...] lipca 2019 r. do [...] listopada 2020 r. świadczenie wychowawcze było pobierane przez oboje rodziców małoletniej M. B.. Ustawa o pomocy państwa w wychowaniu dzieci wskazuje, że świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka (art. 4 ust. 2). Z kolei zgodnie z art. 5 ust. 1 powołanej ustawy świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, w wysokości [...] zł miesięcznie na dziecko w rodzinie. W przypadku wystąpienia z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia przez obojga rodziców – właściwy organ powinien rozstrzygnąć czy prawo do takiego świadczenia w ogóle powstaje u któregokolwiek z rodziców, a jeżeli tak to czy przysługiwać on będzie tylko jednemu z nich zgodnie z art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, czy też świadczenie powinno zostać podzielone na zasadzie art. 5 ust. 2a powołanej ustawy. Przepis ten stanowi, że w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Oznacza to, że podział świadczenia wychowawczego jest wyjątkiem od zasady przyznania tego świadczenia wyłącznie matce lub wyłącznie ojcu, z którym dziecko wspólnie zamieszkuje. Taki podział świadczenia uzależniony jest, jak wynika to z treści art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy, od istnienia orzeczenia sądowego ustanawiającego opiekę naprzemienną, przy czym orzeczenie to z uwagi na brak uregulowania opieki naprzemiennej w polskim systemie prawa rodzinnego, nie musi posługiwać się tym wyrażeniem i wystarczające jest, aby mocą tego orzeczenia opieka została przyznana obojgu rodzicom i miała być wykonywana po kolei przez każdego z rodziców. Powyższe rozumienie omawianych przepisów stanowi konsekwencję stanowiska Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonego w postanowieniu z [...] listopada 2021 r., I OPS [...], w którym powiększony skład odmówił podjęcia uchwały w przedmiocie wniosku Rzecznika Praw Dziecka mającej na celu wyjaśnienie: "Czy w świetle art. 5 ust. 2a ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r. poz. 2407 z późn. zm.), w przypadku opieki naprzemiennej nad dzieckiem, warunkiem przyznania świadczenia wychowawczego rodzicowi jest orzeczenie sądu rodzinnego o opiece naprzemiennej czy też wystarczające jest ustalenie faktycznego sprawowania opieki nad dzieckiem w porównywalnych i powtarzających się okresach?". Przyczyną odmowy podjęcia uchwały była konstatacja, że w rzeczywistości wnioskodawca nie wykazał powstania rozbieżności w orzecznictwie. Jak wskazano w powyższym postanowieniu błędne jest stanowisko, że tylko wówczas dziecko pozostaje pod opieką naprzemienną obojga rodziców, gdy zwrot "opieka naprzemienna" znajduje się wprost w sentencji orzeczenia sądu. Powoduje to, że dla rozstrzygnięcia prawa do świadczenia wychowawczego w wysokości [...] zł dla każdego rodzica jest istotne, czy z orzeczenia sądowego w przedmiocie przyznania opieki nad małoletnimi dziećmi, wynika opieka naprzemienna, nie ma natomiast znaczenia, czy w wyrzeczeniu wyroku użyte zostało powyższe określenie. Dowodem w zakresie zaistnienia opieki naprzemiennej może być odpis orzeczenia sądu powszechnego bądź protokołu rozprawy z utrwaloną w nim ugodą, zawartą przed sądem opiekuńczym czy ugodą zawartą w postępowaniu mediacyjnym. W sytuacji, gdy nie zawierają one stosownego zwrotu, rzeczą organów jest samodzielne ustalenie charakteru zawartych tamże zapisów dla zobrazowania i wyłożenia treści pojęcia "opieka naprzemienna" w konkretnej sprawie (ad casum). W przedmiotowej sprawie w aktach sprawy znajdują się prawomocne postanowienia Sądu Okręgowego w P. XVIII Wydział Cywilny, sygn. akt XVIII [...] z dnia [...] września 2018 r., [...] listopada 2018 r. oraz [...] czerwca 2018 r., z których wynika, że miejsce zamieszkania dziecka skarżącego – M. B., ustalono przy jej matce M. W. – B., a skarżący sprawuje opiekę nad dzieckiem w następujący sposób: 1. w co drugi weekend - od piątku, po odebraniu z przedszkola do niedzieli, godz. 19:00, począwszy od weekendu 6-8 września 2019 r., 2. w tygodniu, kiedy nie spędza z dzieckiem weekendu, po odebraniu z przedszkola w środę, a w razie nieobecności dziecka w przedszkolu z miejsca zamieszkania powódki o godz. 15:00, do czwartku godzina 19:00, 3. w tygodniu, kiedy spędza z dzieckiem weekend, w środę po odebraniu dziecka z przedszkola, a w razie nieobecności dziecka w przedszkolu z miejsca zamieszkania powódki o godz. 15:00, do godziny 19:00, 4. w okresie ferii zimowych, pierwszy tydzień od poniedziałku godzina 8:00 do niedzieli, godzina 20:00, bez prawa do kontaktu z dzieckiem w drugim tygodniu ferii zimowych liczonym od niedzieli kończącej pierwszy tydzień ferii do następnej niedzieli, 5. w wakacje letnie z wyłączeniem kontaktów w środy i czwartki i kontaktów w weekendy, w pierwszy tydzień lipca, ostatni tydzień lipca i trzeci tydzień sierpnia, od poniedziałku godzina 8:00 do niedzieli, godzina 20:00, 6. w Święta Bożego Narodzenia w latach nieparzystych od 24 grudnia, godz. 9:00 do 25 grudnia, godz. 15:00 oraz od 27 grudnia, godz. 10:00 do 29 grudnia, godz. 19:00, a w latach parzystych od 25 grudnia, godz. 15:00 do 26 grudnia, godz. 19:00 oraz od 30 grudnia, godz. 10:00 do 1 stycznia, godz. 19:00, 7. w Święta Wielkanocne w latach nieparzystych od Wielkiej Soboty, godz. 10:00 do Niedzieli Wielkanocnej, godz. 15:00, a w latach parzystych od Niedzieli Wielkanocnej, godz. 15:00 do Poniedziałku Wielkanocnego, godz. 19:00, 8. w weekend majowy w latach nieparzystych od godz. 10:00 w dniu 1 maja do godz. 19:00 w dniu 3 maja, 9. w weekend Bożego Ciała w latach parzystych od godz. 10:00 w czwartek do godz. 19:00 w niedzielę, 10. w Dzień Ojca, Dzień Dziecka, w dniu imienin i urodzin małoletniej przez dwie godziny, w godzinach uzgodnionych przez strony, a w razie braku porozumienia na piśmie, w godzinach od 17:00 do 19:00. W ocenie Sądu przytoczone uregulowanie kontaktów skarżącego nie wprowadziło opieki naprzemiennej, gdyż czas sprawowania opieki przez matkę i przez skarżącego nie jest równoważny, ani nawet zbliżony. Zdaniem Sądu opiekę naprzemienną cechuje mniej więcej równy podział obowiązków pomiędzy rodzicami w zakresie sprawowania opieki nad dzieckiem, które zamieszkuje i koncentruje swoje sprawy życiowe na zmianę u obojga rodziców. Do uznania opieki za opiekę o charakterze naprzemiennym konieczne jest ustalenie, że oboje rodzice ponoszą równoważny wysiłek w sprawowaniu pieczy nad dzieckiem. Muszą zatem w porównywalnym stopniu podejmować starania o wychowanie dziecka, utrzymywać je i zaspokajać jego bieżące oraz długoterminowe potrzeby. Jako istotny element opieki naprzemiennej należy więc wskazać konieczność zajmowania się dzieckiem przez każdego z rodziców w porównywalnych, stałych okresach, w regularnych odstępach, z zastrzeżeniem, że sytuacja taka nie jest niezgodna z orzeczeniem sądu powszechnego. W konsekwencji należy przyjąć, że podstawy do uznania, że opieka ma charakter opieki naprzemiennej zachodzą, gdy rzeczywiście jest sprawowana w taki sposób, że w mniej więcej równych, powtarzających się okresach każdy z rodziców sprawuje wyłączną opiekę nad dzieckiem. Jak wynika z przedstawionego powyżej orzeczenia nie sposób przyjąć, aby opieka sprawowana przez skarżącego była równoważna z opieką sprawowaną przez matkę dziecka. Miejscem zamieszkania dziecka, a zarazem miejscem wokół którego koncentrują się jego sprawy życiowe, jest miejsce zamieszkania matki – M. W. – B.. Opieka sprawowana przez ojca jest opieką sprawowaną w ograniczonym zakresie, wynikającym z postanowienia sądu powszechnego, czego nie zmienia nawet podnoszona przez skarżącego okoliczność ponoszenia przez niego wydatków na rzecz dziecka. W dalszej kolejności wskazać należy, że dla zaistnienia przesłanek odpowiedzialności uregulowanych w art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, istotne znaczenie oprócz elementu obiektywnego, oznaczającego rzeczywiste pobranie nienależnego świadczenia, wymagane jest łączne zaistnienie przesłanki subiektywnej, to znaczy świadomości adresata przedmiotowego świadczenia, że nie przysługuje ono jemu. Żeby można było na taki podmiot nałożyć obowiązek zwrotu świadczenia, należy w sposób niebudzący wątpliwości wykazać, że wiedział on o tym, że pobierając określone świadczenie działał niezgodnie z prawem. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się bowiem, że "nienależne świadczenie" ma charakter obiektywny i występuje między innymi wówczas, gdy zostaje ono wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Z kolei "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przyjmuje się nadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Oznacza to, że tym przypadku o świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wtedy, gdy strona pobiera świadczenia, chociaż wie, że nie powinna ich pobierać w ogóle lub w danej wysokości. Przenosząc powyższe rozważania do niniejszej sprawy, a w szczególności analizując treść pouczeń zawartych w znajdującym się w aktach sprawy druku wniosku złożonego przez skarżącego o udzielenie prawa do świadczenia wychowawczego, wskazać należy, że ich treść była wyczerpująca i zrozumiała, a więc skarżący po zapoznaniu się z tymi pouczeniami miał pełną świadomość, czy wnioskowane świadczenie mu przysługuje. W szczególności w pouczeniu wskazano, że świadczenie przysługuje matce lub ojcu jeżeli dzieci z nim wspólnie zamieszkuje. Tymczasem jak wyżej wskazano, w świetle prawomocnych postanowień Sądu Okręgowego [...], wydanych jeszcze przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego, miejscem zamieszkania małoletniej było miejsce zamieszkania matki. Tym samym w ocenie Sądu spełniona została również przesłanka o jakiej mowa w art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci uzasadniająca wydanie decyzji o nienależnie pobranym świadczeniu wychowawczym. Podsumowując dotychczasowe rozważania wskazać należy, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu, co skutkowało oddaleniem wniesionej skargi na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.