II SA/Po 173/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędziowie Sędzia WSA Walentyna Długaszewska Sędzia WSA Izabela Paluszyńska Protokolant specjalista Edyta Rurarz - Kwietniewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 października 2025 r. sprawy ze skargi M. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia 16 grudnia 2024 r., nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia 21 października 2024 r., nr [...] IISA/Po 173/25 Uzasadnienie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. (dalej: SKO, Kolegium) decyzją z dnia 16 grudnia 2024 r. nr [...], po rozpoznaniu odwołania M. D. od decyzji Prezydenta Miasta P. z dnia 21 października 2024 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego, utrzymało decyzję organu pierwszej instancji w mocy. Wskazane wyżej decyzje wydane zostały w następującym stanie faktycznym i prawnym. Decyzją z dnia 3 lutego 2021 r. zostało przyznane M. D. świadczenie pielęgnacyjne , w związku z opieką nad M. D. na okres od 1 lutego 2021 r. do 31 stycznia 2023 r. Podstawą przyznania świadczenia było orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 26 stycznia 2021 r., Decyzją z dnia 18 sierpnia 2023 r. wydłużono przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad M. D. do 30 września 2024 r. Orzeczeniem z dnia 19 września 2024 r. Wojewódzki Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności zaliczył M. D. do osób niepełnosprawnych do 31 marca 2026 r.; w orzeczeniu wskazano, że nie wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W związku z powyższym, Prezydent Miasta P. decyzją z dnia 21 października 2024 r. ustalił, że kwota 1195, 20 zł pobrana przez M. D. tytułem świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z opieką nad M. D. w okresie od 19 wrześnią 2024 r. do 30 września 2024 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi łącznie z odsetkami. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że fakt wydania nowego orzeczenia. które jest ostateczne i powoduje, że od 19 września 2024 r. w sprawie brak uprawnień do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z opieką nad M. D. na podstawie dotychczasowego orzeczenia. Jednocześnie organ wskazał, że w treści wniosku znajdują się złożone przez M. D. oświadczenia potwierdzone podpisem o zapoznaniu się z warunkami uprawniającymi do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jak również o zapoznaniu się z obowiązkiem niezwłocznego powiadomienia organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia . M. D. wniosła odwołanie od wskazanej wyżej decyzji, domagając się jej uchylenia. Wskazała, że poinformowała P. Centrum Świadczeń w P. o fakcie wyznaczonej komisji na dzień 18 września 2024 r. dla córki nie ukrywając tego. Dopiero w dniu 7 października 2024 r. otrzymała listownie orzeczenie z Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności, gdzie zostało podtrzymane orzeczenie Powiatowego Zespołu bez punktu 7 – nie wymaga Podniosła, że nie mogła dowiedzieć się wcześniej, niż po odebraniu orzeczenia. Poinformowała także , że pieniądze zostały wykorzystane na opłacenie turnusu rehabilitacyjnego dla M. D. i jej jako opiekuna w terminie 19 grudnia 2024 r. do 2 stycznia 2025 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. ww. decyzją, utrzymując w mocy decyzję organu I instancji w uzasadnieniu wskazało, że ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia do świadczeń rodzinnych. Skuteczność oznacza przy tym formę pisemną z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, nie wystarcza powołanie się na przepis prawa. Istotne znaczenie w aspekcie art. 30 ust 11 i ust 2 pkt 1 u.ś.r. ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskiwania świadczenia wystąpiła. Zdaniem organu odwoławczego, znane były odwołującej odpowiednie przepisy prawa, tym samym można uznać, że została skutecznie powiadomiona o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia do świadczeń rodzinnych. M. D. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, podnosząc, że nie zgadza się z decyzją, gdyż o wyniku orzeczenia Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności dowiedziała się dopiero po jego odebraniu w dniu 7 października 2024 r. W odpowiedzi na skargę , organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst. jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 935, zwanej dalej "p.p.s.a."), wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). W ocenie Sądu, zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji naruszają prawo w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie ich z obrotu prawnego. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. , utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta P., ustalającą nienależnie pobrane przez M. D. świadczenie pielęgnacyjne. Materialnoprawną podstawą wydanych decyzji jest art. 30 ust. 1 i ust 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 323, z późn. zm., dalej: u.ś.r.), zgodnie, z którym osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu., zaś za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W kontrolowanej sprawie organy uznały, że spełnione zostały przesłanki wskazane w ww. przepisach, bowiem znane były skarżącej odpowiednie przepisy prawa, tym samym można uznać, że została ona skutecznie powiadomiona o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia do świadczeń rodzinnych. Niewątpliwie, dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że wystąpiła okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. Ocena, czy w danym przypadku został spełniony warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., wymaga uwzględnienia celu tej regulacji prawnej. Wprowadzając powyższy warunek ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, że świadczenie im nie przysługuje. Nie jest więc wystarczające stwierdzenie, że prawo do świadczenia ustało, ale niezbędne jest ustalenie, że osoba, która to świadczenie pobierała wiedziała o tym, lub mogła zasadnie przypuszczać, że pobiera świadczenie, choć nie ma już do niego prawa. Przez świadczenie nienależnie pobrane należy zatem rozumieć świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać świadome działanie w złej wierze. Obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego świadczenia obciąża bowiem tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. W tym miejscu jeszcze raz należy podkreślić, że regulacja art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r. znajduje zastosowanie w sytuacji, gdy po wydaniu decyzji ustalającej prawo do świadczenia rodzinnego i w okresie jej funkcjonowania w obrocie i realizacji, zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do tego świadczenia. W przedmiotowej sprawie okolicznością powodującą ustanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego było wydanie przez Wojewódzki Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w dniu 19 września 2024 r. orzeczenia, w którym zaliczono M. D. do osób niepełnosprawnych do 31 marca 2026 r.; i jednocześnie orzeczono, że nie wymaga ona konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Co jest istotne, a zostało całkowicie pominięte przez organy orzekające w przedmiotowej sprawie, skarżąca poinformowała P. Centrum Świadczeń w P. o fakcie wyznaczonej dla córki komisji na dzień 18 września 2024 r., nie ukrywając tego, jak wskazała w odwołaniu. Orzeczenie Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 19 września 2024 r. skarżąca otrzymała 7 października 2024 r., co wynika ze zwrotnego potwierdzenia odbioru orzeczenia.( k. 40 akt sąd.). W świetle tych okoliczności, nie sposób uznać, że skarżąca pobierając świadczenie pielęgnacyjne w okresie od 19 września 2024r. do 30 września 2024 r. mogła i powinna była przypuszczać, że świadczenie to jej się nie należy, czyli że przyjęła to świadczenie w złej wierze. Zaś to, na co wskazały organy, że znane były skarżącej odpowiednie przepisy prawa, bez uwzględnienia wskazanych wyżej okoliczności, nie jest prawidłowym i wystarczającym ustaleniem dla przyjęcia, że wypłacone skarżącej świadczenie pielęgnacyjne nosi znamiona nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu przepisów u.ś.r. Świadomość, że świadczenie jest nienależne musi istnieć w dacie jego pobierania. O treści orzeczenia skarżąca dowiedziała się dopiero po jego otrzymaniu więc nie mogła być świadoma, jak przyjęły organy, że wystąpiła okoliczność, która powodowała ustanie prawa do świadczenia. W ocenie Sądu, nie jest zatem prawidłowa ocena organów orzekających, że w sprawie zachodziła sytuacja świadomego działania skarżącej, w konsekwencji zaś, że kwota świadczenia pielęgnacyjnego za okres wskazany w decyzji jest nienależnie pobranym świadczeniem w rozumieniu art. 30 ust. 1 i ust 2 pkt 1 u.ś.r. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art.145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.