II SA/Po 206/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Zieliński (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Protokolant st.sekr.sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 maja 2012 r. sprawy ze skargi K. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...]2011 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego; I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza O. z dnia [...] 2011 r. nr [...], II. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją z dnia [...] 2011 r. [...] wydaną na podstawie art. 17 ust. 1a ustawy z dnia 29 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych i art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego, Burmistrz O. odmówił K. B. ustalenia uprawnienia do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, iż K. B. złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojczymem R. Z. legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dalej wskazał, iż świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny w celu sprawowania opieki nad osoba legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ zauważył, iż R. Z. posiada córkę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, natomiast wnioskodawczyni nie jest osobą spokrewnioną, a jedyne powinowatą i nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny. W tej sytuacji mimo, iż K. B. sprawuje opiekę nad ojczymem to nie nabywa uprawnienia do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W odwołaniu od powyższej decyzji K. B. podniosła, iż jako pasierbica zdaje sobie sprawę z obowiązku świadczenia alimentacyjnego w stosunku do swojego ojczyma na podstawie art. 144 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Strona podniosła, iż jej siostra przyrodnia D. Z. uczy się i pracuje w Poznaniu i tym samym nie ma możliwości sprawowania opieki nad swoim ojcem. Również matka skarżącej – W. Z. jest osobą schorowaną przebywającą na rencie powypadkowej. Do odwołania załączono oświadczenie D. Z. o niemożliwości sprawowania przez nią opieki nad ojcem. Decyzją z dnia [...] 2011 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwołacie w P. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia, po przeanalizowaniu stanu prawnego i faktycznego sprawy, Kolegium stwierdziło, iż istota sporu w przedmiotowej sprawie sprowadza się do kwestii związanej z rozumieniem art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. W ocenie organu osoba spowinowacona, mimo możliwości rzeczywistej opieki nad osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu, nie należy do kręgu osób w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, którym przysługuje prawo ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem Kolegium także w kontekście art. 1a tego artykułu, uprawnienie do wnioskowanego świadczenia dotyczy grona dalszych krewnych. Według Kolegium bezspornym jest, iż wnioskodawczyni nie jest wobec R. Z. osobą obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym w rozumieniu przepisu art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Istnieje zatem bezwzględna przesłanka negatywna uniemożliwiająca przyznanie prawa do wnioskowanego świadczenia pasierbicy i to niezależnie od tego, że osoba należąca do grona osób spokrewnionych w pierwszym stopniu (córka) z powodów obiektywnych nie może podjąć takiej opieki. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu K. B. zarzuciła brak dogłębnego wyjaśnienia stanu fatycznego sprawy, skutkujący naruszeniem art. 144 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Skarżąca podniosła, iż z przepisu tego wynika, że mąż matki dziecka, nie będący jego ojcem, może żądać od dziecka świadczeń alimentacyjnych, jeżeli przyczynił się do wychowania i utrzymania dziecka, a żądanie jego odpowiada zasadom współżycia społecznego. K. B. podniosła, ze jej ojczym łożył na jej utrzymanie gdy była jeszcze niepełnoletnia i pomagał je założyć własną rodzinę. Sama poczuwa się teraz do wykonywania obowiązków wobec niego, gdy jest osobą niepełnosprawną. Ze strony córki R. Z. jest to niemożliwe z uwagi, iż mieszka i uczy się poza O. Zatem, wbrew twierdzeniu organu, spoczywa na niej obowiązek alimentacyjny wobec ojczyma i tym samym należy do kręgu osób, którym przysługuje prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne. Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W ocenie organu art. 144 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie stanowi o obowiązku alimentacyjnym a jedynie daje możliwość domagania się świadczeń alimentacyjnych w pewnych, wyjątkowych przypadkach, ze względu na zasady współżycia społecznego. Badanie przedmiotu sprawy w kontekście art. 144 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego winno być rozważone jedynie po przedłożeniu przez stronę sądowego stwierdzenia takiego obowiązku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga okazała się zasadna. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 §1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1269) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Podstawą wydania kontrolowanego przez sąd rozstrzygnięcia oraz rozstrzygnięcia organu I instancji był art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.), dalej zwanej jako: "u.ś.r", w brzmieniu aktualnym na dzień złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego przez K. B., a to w związku z treścią przepisu przejściowego art. 3 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2011 r., nr 205, poz. 1212). Zgodnie z tym przepisem ustawy nowelizującej sprawy o świadczenia rodzinne i świadczenia z funduszu alimentacyjnego, do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych. Ustawa z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów weszła w życie w dniu 14 października 2011 r. a zatem po wszczęciu przedmiotowego postępowania zainicjowanego wnioskiem K. B. z dnia 12 października 2011 r. Zgodnie z brzmieniem art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. na dzień złożenia przedmiotowego wniosku, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1. matce albo ojcu, 2. innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, ze zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, 3. opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności, łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1. (art. 17 ust. 1a). Organy administracyjne odmówiły wnioskodawczyni przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad R. Z. z uwagi, iż nie jest ona osobą spokrewniona a jedynie spowinowaconą z osobą nad którą sprawuje opiekę i tym samym nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny względem podopiecznego, w rozumieniu art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Powyższe stanowisko organu uznać należy za błędne, gdyż całkowicie pomija treść art. 144 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który stanowi, iż dziecko może żądać świadczeń alimentacyjnych od męża swojej matki, nie będącego jego ojcem, jeżeli odpowiada to zasadom współżycia społecznego. Takie samo uprawnienie przysługuje dziecku w stosunku do żony swego ojca, nie będącej jego matką (§ 1); Mąż matki dziecka, nie będący jego ojcem, może żądać od dziecka świadczeń alimentacyjnych, jeżeli przyczyniał się do wychowania i utrzymania dziecka, a żądanie jego odpowiada zasadom współżycia społecznego. Takie samo uprawnienie przysługuje żonie ojca dziecka, nie będącej matką dziecka (§ 2), natomiast do obowiązku świadczeń, przewidzianego w poprzedzających paragrafach, stosuje się odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi (§ 3 powołanego powyżej artykułu). Powołany przepis przewiduje zatem między innymi obowiązek alimentacyjny dziecka w stosunku do męża matki w sytuacji, gdy nie jest on ojcem dziecka, a przyczyniał się do jego wychowania i utrzymania. Co więcej, do obowiązku tego stosuje się odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi. W świetle wskazanych przepisów uznać należy, iż rozpatrujące sprawę organy wadliwie przyjęły, iż na skarżącej, jako na pasierbicy R. Z., nie ciąży obowiązek alimentacyjny w stosunku do niego, a przez to nie jest osobą uprawnioną do żądania świadczenia pielęgnacyjnego przewidzianego w art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych. Jak wyżej wykazano, obowiązek alimentacyjny skarżącej w stosunku do ojczyma wynika wprost z powołanego przepisu Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (por. wyrok NSA z dnia 9 marca 2012 r. o sygn. akt I OSK 1982/11 dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl ) Powyższe zaniechanie rozważenia przez organ administracji, czy w świetle art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz art. 144 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wnioskodawczyni mogło zostać przyznane świadczenie rodzinne, stanowi naruszenie przepisów prawa materialnego mających wpływ na wynik sprawy. Powyższe stanowi podstawę uchylenia zaskarżonych decyzji w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ponadto podkreślić należy, iż skarżąca już na etapie odwołania wskazywała, iż ciąży na niej obowiązek alimentacyjny wobec ojczyma na podstawie art. 144 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Natomiast organ odwoławczy w swojej decyzji nie odniósł się w żaden sposób do tych zarzutów co niewątpliwie świadczy o niedokładnym zbadaniu wszystkich istotnych okoliczności sprawy i tym samym naruszeniu przepisów art. 7 i 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (K.p.a.). Ponadto nie odnosząc się do zarzutów podniesionych w odwołaniu dotyczących zastosowania art. 144 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, organ odwoławczy naruszył wyrażoną w art. 11 K.p.a. zasadę wyjaśniania stronie zasadności przesłanek, którym kierował się wydając zaskarżona decyzję. Dopiero w odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wypowiedziało się co do obowiązku alimentacyjnego wynikającego z art. 144 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Odnosząc się do uwag podniesionych w odpowiedzi na skargę zauważyć należy, iż niewątpliwie powstanie obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 144 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie wynika z samego faktu istnienia więzi powinowactwa pomiędzy miedzy ojczymem (macochą) a pasierbem (pasierbicą) ale konieczne jest aby ojczym (macocha) przyczyniał się do wychowania i utrzymania dziecka, a jego żądanie odpowiadało zasadom współżycia społecznego. Przekładając powyższe wymogi na grunt rozpatrywanej sprawy zauważyć należy, iż w swoim odwołaniu od decyzji Burmistrza O. K. B. oświadczyła, iż czuje się zobowiązań do świadczenia alimentacyjnego w stosunku do swojego ojczyma, który dbał o nią i łożył na jej utrzymanie, a teraz sam potrzebuje jej pomocy z uwagi na swoją niepełnosprawność. Tym samym strona sama oświadczyła o istnieniu przesłanek do zaistnieniu po jej stronie obowiązku alimentacyjnego wobec R. Z. wynikające go z art. 144 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zdaniem Sądu, w tej sytuacji, wbrew stanowisku wyrażonemu w odpowiedzi na skargę, nie ma potrzeby, aby ojczym musiał wystąpić do sądu powszechnego z żądaniem ustalenie na jego rzecz świadczenia alimentacyjnych, skoro pasierbica uznaje się za zobowiązaną i faktycznie realizuje te świadczenia z uwagi na zaistnienie przesłanek z art. 144 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Reasumując uznać należy, iż K. B. w związku z treścią art. 144 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego należy do osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 2, w brzmieniu na dzień wszczęcia postępowania administracyjnego. Rozpatrując ponowie sprawę organ I instancji, mając powyższe na uwadze powinien dodatkowo ustalić, czy zostały spełnione pozostałe przesłanki umożliwiające przyznanie wnioskowanego świadczenia. W szczególności winien rozważyć, czy w sprawie zastosowanie znajdzie przepis art. 17 ust 1a. z uwagi na fakt, że R. Z. posiada córkę E. Z., która jest osobą spokrewnioną z nim w pieszym stopniu. Organ winien ustalić czy W. Z. nie jest faktycznie w stanie sprawować opieki na swym ojcem, co zgodnie z art. 17 ust. 1a u.ś.r. jest przesłanką konieczną do ustalenia, że świadczenie przysługuje K. B. jako innej osobie na której ciąży obowiązek alimentacyjny wobec R. Z. W tym miejscu zaznaczyć należy, iż w art. 17 ust. 1a mowa jest o osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, przez którą należy rozumieć nie tylko krewnego w dalszym stopniu (np. rodzeństwo) lecz także inną niespokrewnioną osobę, pod warunkiem, że ciąży na niej obowiązek alimentacyjny wobec osoby wymagającej opieki. Zaznaczyć należy także, iż zawarty w art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych warunek, aby osoba spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki nie była w stanie sprawować opieki oznacza konieczność zaistnienia przyczyn o charakterze obiektywnym, niezależnych od woli danej osoby. Przyczyny te winne więc być na tyle istotne i poważne, że dana osoba nie jest w stanie sprawować opieki, pomimo ewentualnej woli jej pełnienia. W takim obiektywnym rozumieniu wskazanego warunku, brak możliwości sprawowania opieki nad osobę tego wymagającą, może wynikać np. z niepełnosprawności czy długotrwałej ciężkiej choroby spokrewnionej w pierwszym stopniu, osoby obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym. Podkreślić przy tym należy, że za szczególną okoliczność powodującą niemożność sprawowania opieki nie może zostać uznana konieczność wykonywania pracy zarobkowej przez osobę spokrewnioną z osobą wymagającą opieki w pierwszym stopniu, skoro podstawą przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej właśnie w celu sprawowania opieki (por. wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 15 grudnia 2011 r. o sygn. akt II SA/Bg 955/11 i wyrok WSA w Lublinie z dnia 2 grudnia 2010 r. o sygn. akt II SA/Lu 670/10 dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl ). Sąd zwraca również uwagę, iż zgodnie z brzemieniem art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w brzmieniu sprzed nowelizacji z dnia 19 sierpnia 2011 r. świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Jak wynika z akt sprawy R. Z. ma żonę M. Z., która również jest osobą schorowaną i legitymuje się orzeczeniem częściowej niezdolności do pracy. Jednakże, ponownie rozpatrując sprawę, organ powinien mieć na względzie, iż na gruncie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w wyżej wskazanym brzmieniu, w orzecznictwie sądów administracyjnych wykształciło się stanowisko, zgodnie z którym nie jest uprawniona taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r., w myśl której osoba sprawująca opiekę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny traci prawo do świadczenia z uwagi na fakt pozostawania osoby, nad którą sprawuje opiekę, w związku małżeńskim i to w sytuacji, gdy małżonek tej osoby również takiej opieki wymaga. W tym stanie rzeczy na podstawie rat 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd orzekł jak w punkcie I sentencji wyroku. Z kolei o wykonalności zaskarżonej decyzji orzeczono w punkcie II na podstawie art. 152 tej ustawy.