II SA/Po 220/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Asesor WSA Paweł Daniel Protokolant: starszy sekretarz sądowy Krzysztof Dzierzgowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 czerwca 2025 r. sprawy ze skargi B. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 31 stycznia 2025 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu odpłatności za usługi opiekuńcze uchyla zaskarżoną decyzję. Prezydent Miasta decyzją z dnia 8 maja 2024 r. nr [...], działając na podstawie art. 2 ust. 1, art. 6 ust. 16, art. 98, art. 104 ust. 3, ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz.U z 2023r, poz. 901 dalej u.p.s.) oraz § 1 pkt 1b rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 lipca 202 lr. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz.U. z 2021, poz. 1296), art. 77 § 1, art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024r., poz. 572 dalej k.p.a.) odmówił B. M. (dalej jako skarżąca lub strona) umorzenia należności ustalonej decyzją z dnia 24 października 2023 r., nr [...], w kwocie 7679,20 zł. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że decyzją z dnia 24 października 2023 r., nr [...], ustalono kwotę powstałą z tytułu nieopłacenia pomocy w formie usług opiekuńczych w wysokości 7679,20 zł. Wnioskiem z dnia 17 marca 2024 r. skarżąca poinformowała organ o tym, że wnosi o umorzenie powyższej zaległości z uwagi na to, że znajduje się w trudnej sytuacji życiowej i zdrowotnej. W trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 08 kwietnia 2024 r. ustalono, że skarżąca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, utrzymuje się ze świadczenia emerytalnego w kwocie 2769,27 zł. Strona zadeklarowała stałe miesięczne wydatki stanowi czynsz w wysokości 1356,10 zł, prąd w wysokości 107,74 zł, gaz w wysokości 716,52 zł, leki w wysokości 300,00 zł, media w wysokości 190,00 zł oraz rata kredytu w wysokości 535,61 zł i przedstawiła potwierdzenia ww. wydatków. W trakcie wywiadu środowiskowego, na złożonym przez stronę oświadczeniu majątkowym, B. M. zadeklarowała, iż posiada oszczędności w łącznej wysokości 13140,35 zł, na co składa się 10662,53 zł oraz 573,57 euro (kurs euro na dzień wydania niniejszej decyzji wynosi 4,32 zł = 1 euro, co daje 573,57x4,32 = 2477,82 zł). Mając na uwadze powyższe okoliczności organ nie znalazł podstaw do całkowitego umorzenia należności ustalonej decyzją z dnia 24 października 2023 r. Organ stwierdził, że strona ma zgromadzone oszczędności i powinna racjonalnie gospodarować swoim budżetem, aby móc samodzielnie pokrywać wydatki życia codziennego. B. M. odwołała się od decyzji Prezydenta Miasta z dnia 8 maja 2024 r., wnosząc o częściowe umorzenie i rozłożenie na raty kwoty 7676,20 zł. W odwołaniu skarżąca argumentowała, że organ I instancji nie wziął pod uwagę stanu zdrowia i trudnej sytuacji życiowej skarżącej. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 31 stycznia 2025 r., nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. Kolegium wskazało, iż zgodnie z art. 104 ust. 4 u.p.z. w szczególnie uzasadnionych przypadkach organ właściwy może odstąpić od żądania zwrotu należności lub umorzyć całość bądź część należności. Jednakże warunkiem niezbędnym do zastosowania tego przepisu jest wykazanie, że dochodzenie należności stanowiłoby dla zobowiązanego nadmierne obciążenie lub wywołałoby niweczące skutki dla jego sytuacji życiowej. Z akt sprawy wynika, że skarżąca otrzymuje świadczenie emerytalne w wysokości 2769,27 zł oraz posiada oszczędności w kwocie 13 140,35 zł, w tym 573,57 euro, co na dzień wydania decyzji stanowiło równowartość 2 477,82 zł. Stałe wydatki skarżącej obejmują czynsz w wysokości 1 356,10 zł, media (107,74 zł + 190,00 zł), leki (716,52 zł) oraz ratę kredytu (535,61 zł). Organ I instancji wskazał, że deklarowane wydatki przewyższają dochody, jednak różnica ta pokrywana jest z oszczędności. Zdaniem organu odwoławczego, wnikliwa analiza stanu faktycznego oraz zgromadzonego materiału dowodowego wskazuje, iż sytuacja finansowa strony, pomimo ponoszenia stałych kosztów utrzymania, nie spełnia przesłanek uzasadniających umorzenie należności. Przepisy ustawy o pomocy społecznej jasno określają, iż środki publiczne przeznaczone na pomoc osobom w trudnej sytuacji nie mogą stanowić substytutu dla zarządzania własnymi finansami, szczególnie w przypadku osób posiadających oszczędności, które mogą zostać przeznaczone na pokrycie zobowiązań. W ocenie Kolegium umorzenie należności powinno mieć charakter wyjątkowy i być stosowane jedynie w sytuacjach skrajnie uzasadnionych, kiedy brak wsparcia mógłby skutkować poważnym zagrożeniem dla egzystencji osoby wnioskującej. Strona skarżąca się w takiej sytuacji nie znajduje. Ponadto skarżąca nie przedstawiła dowodów mogących wskazywać na całkowity brak możliwości uregulowania należności, a jej deklarowane wydatki zostały uznane za możliwe do pokrycia z posiadanych środków finansowych. Reasumując Kolegium uznało, iż brak jest przesłanek do całkowitego umorzenia należności skarżącej z tytułu nieopłacenia pomocy w formie usług opiekuńczych w wysokości 7679,20 zł. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu B. M. zaskarżyła w całości decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 31 stycznia 2025 r., nr [...], zarzucając organowi że nie przeanalizował sytuacji skarżącej w wystarczający sposób, w szczególności do co ograniczonych środków finansowych jakimi skarżąca dysponuje oraz jej trudnej sytuacji zdrowotnej. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie. Na rozprawie w dniu 26 czerwca 2025 r. B. M. podtrzymała skargę i swoje dotychczasowe stanowisko. Dodatkowo wyjaśniła, że we wrześniu 2024 r. jej konto w banku w [...] S.A., na którym miała oszczędności w kwocie 15000 zł, zostało zajęte przez komornika na poczet zadłużenia wynikającego z wcześniej prowadzonej działalności gospodarczej. Aktualnie nie ma żadnych oszczędności, nadto komornik z tego samego tytułu pobiera z jej emerytury co miesiąc 820 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 31 stycznia 2025 r., nr [...], utrzymująca w mocy rozstrzygnięcie Prezydenta Miasta z dnia 8 maja 2024 r., nr [...], którym odmówiono skarżącej umorzenia należności ustalonej decyzją z dnia 24 października 2023 r., nr [...], w kwocie 7679,20 zł z tytułu nieopłacenia pomocy w formie usług opiekuńczych. Podstawę prawną rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2024 r., poz. 1283 – w tekście jako: u.p.s.), w szczególności przepis art. 104 ust. 4 tej ustawy. Zgodnie z treścią art. 2 u.p.s. pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Dodatkowo art. 3 u.p.s., stanowi, że pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka (ust. 1), a zadaniem pomocy społecznej jest zapobieganie sytuacjom, o których mowa w art. 2 ust. 1, przez podejmowanie działań zmierzających do życiowego usamodzielnienia osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem (ust. 2). Pomocy społecznej udziela się osobom w szczególności z powodu niepełnosprawności (art. 7 pkt 5 u.p.s.). Świadczeniami z pomocy społecznej są świadczenia w formie usług opiekuńczych, które stosownie do art. 50 u.p.s. przysługują osobie samotnej, która z powodu wieku, choroby lub innych przyczyn wymaga pomocy innych osób, a jest jej pozbawiona. Usługi opiekuńcze lub specjalistyczne usługi opiekuńcze mogą być przyznane również osobie, która wymaga pomocy innych osób, a rodzina, a także wspólnie niezamieszkujący małżonek, wstępni, zstępni nie mogą takiej pomocy zapewnić (art. 50 ust. 2 u.p.s.). Usługi opiekuńcze obejmują pomoc w zaspokajaniu codziennych potrzeb życiowych, opiekę higieniczną, zaleconą przez lekarza pielęgnację oraz, w miarę możliwości, zapewnienie kontaktów z otoczeniem (art. 50 ust. 3 u.p.s.). Podstawową przesłanką udzielenia pomocy w formie usług opiekuńczych, w tym specjalistycznych, jest potrzeba zapewnienia pomocy innej osoby w codziennym funkcjonowaniu, która może być uzasadniona wiekiem, chorobą lub brakiem wsparcia opiekuńczego ze strony osoby bliskiej lub rodziny. Usługi opiekuńcze należą do świadczeń odpłatnych, nie oznacza to jednak, że ich beneficjenci zawsze ponoszą koszty tego świadczenia. Warunki odpłatności i częściowego lub całkowitego zwolnienia z opłat określa rada gminy w drodze uchwały. Konkretyzacja postanowień uchwały następuje w decyzji przyznającej określone usługi opiekuńcze. Świadczenia w postaci usług należą do tej formy pomocy społecznej, która może podlegać zwrotowi. Obowiązek zwrotu ciąży kolejno na: osobie korzystającej z usług opiekuńczych, jej spadkobiercy, małżonku, zstępnych i wstępnych beneficjenta. Wydatki na usługi opiekuńcze podlegają zwrotowi w części lub całości, jeżeli dochód na osobę w rodzinie osoby zobowiązanej do zwrotu wydatków przekracza kwotę kryterium dochodowego (zob. I. Sierpowska [w:] Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, W. 2023, art. 50, dost. LEX). Jak wynika z akt sprawy decyzją z dnia 03 lipca 2014 r., nr [...], przyznano skarżącej pomoc w formie usług opiekuńczych świadczonych w miejscu zamieszkania. Podczas prowadzonych postępowań strona została pouczona o treści z art. 109 u.p.s., tj. obowiązku poinformowania organu o każdej zmianie w jej sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń. W dniu 22 grudnia 2022 r. Prezydent Miasta wydał – na wniosek strony z dnia 28 listopada 2022 r. – decyzję nr [...] ustalającą należność z tytułu nieuregulowanych odpłatności za usługi opiekuńcze w kwocie 1744.50 zł wraz z od odstąpieniem żądania jej zwrotu w całości. Następnie organ I instancji ustalił, że zmieniła się sytuacja życiowa skarżącej, gdyż uzyskała ona kwotę 90 tys. zł w związku ze sprzedażą nieruchomości. Z uwagi na niedopełnienie przez stronę obowiązku wynikającego z art. 109 u.p.s. i nie poinformowaniu o sprzedaży działki w sierpniu 2021 r. Prezydent Miasta wznowił postępowanie zakończone ostateczną decyzją z dnia 22 grudnia 2022 r., nr [...], i decyzją z dnia 24 października 2023 r., nr [...], uchylił decyzję własną z dnia 22 grudnia 2022 r., nr [...], i ustalił skarżącej należność z tytułu nieuregulowania odpłatności za usługi opiekuńcze za okres od grudnia 2020 r. do października 2022 r. w łącznej wysokości 7679,20 zł, a także odmówił odstąpienia od żądania zwrotu ustalonej należności. Decyzja ta jest ostateczna i prawomocna. Jak dalej wynika z akt sprawy, skarżąca zwróciła się do organu o umorzenie wyżej wymienionej kwoty w całości powołując się na swoją trudną sytuację zdrowotną i życiową (zob. protokół k. [...] i wniosek k. [...]). Decyzją z dnia 8 maja 2024 r., nr [...], organ I instancji rozpatrzył podanie skarżącej w zakresie wniosku o całkowite umorzenie powstałej należności. W odwołaniu z dnia 21 maja 2024 r. od decyzji Prezydenta Miasta skarżąca wniosła o częściowe umorzenie i rozłożenie na raty kwoty 7679,20 zł i wskazała okoliczności, które w jej ocenie powinny mieć wpływ na ocenę wniosku przez organ (k.[...] akt). Mimo jasno sformułowanego żądania Samorządowe Kolegium Odwoławcze rozpoznało sprawę skarżącej jedynie co do przesłanki całkowitego umorzenia zaległości i orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji. Należy zwrócić uwagę, że stosownie do art. 104 ust. 4 u.p.s. w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Powyższy przepis przewiduje określone ulgi dla osoby zobowiązanej do zwrotu należności. Pierwszym zaproponowanym przez ustawodawcę rozwiązaniem jest odstąpienie od żądania zwrotu należności – należy przez to rozumieć "rezygnację organu administracji z domagania się zwrotu poniesionych wydatków, przy czym rezygnacja ta ma charakter bezwzględny, w tym znaczeniu, że skutkuje niedochodzeniem zwrotu już poniesionych wydatków". Drugim rozwiązaniem jest umorzenie w części lub całości kwoty nienależnie pobranego świadczenia. Oznacza to zmniejszenie lub likwidację obowiązku ciążącego na zobowiązanym. Umorzenie ma charakter definitywny, niemniej może znaleźć zastosowanie tylko do świadczenia nienależnie pobranego. Odroczenie terminu płatności oraz rozłożenie płatności na raty nie znoszą obowiązku zwrotu należności, a jedynie wprowadzają ułatwienia w jego realizacji, przesuwając termin wykonania zobowiązania lub umożliwiając jego periodyczną realizację. Odstąpienie od żądania zwrotu należności, umorzenie świadczenia nienależnie pobranego, odroczenie terminu zwrotu lub rozłożenie należności na raty może mieć miejsce tylko w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza gdy zwrot wydatków stanowiłby dla danego podmiotu nadmierne obciążenie lub niweczyłby skutki udzielonej pomocy. Nadmierne obciążenie związane jest zwykle z trudną sytuacją materialną zobowiązanego (zob. I. Sierpowska [w:] Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, W. 2023, art. 104, dost. LEX). W niniejszej sprawie rozpoznając odwołanie skarżącej Kolegium, mimo że powołało się na brzmienie art. 104 ust. 4 u.p.s., pominęło złożone przez B. M. żądanie częściowego umorzenia i rozłożenia na raty należności i rozpoznało je tylko co do wniosku o całkowite umorzenie należności. Takie działanie organu odwoławczego było wadliwe, bowiem świadczy jedynie o pobieżnym zapoznaniu się z treścią odwołania skarżącej. Organ odwoławczy ma obowiązek ponownie rozpoznać sprawę merytorycznie w całości, czyli rozpatrzyć wszystkie aspekty sprawy i ustosunkować się do zarzutów i wniosków strony. Ponadto prawidłowe rozważenie przesłanki "przypadku szczególnie uzasadnionego", o której mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s. obliguje organ właściwy do rozpatrzenia wniosku do dokładnego ustalenia stanu faktycznego sprawy, tj. aktualnej sytuacji osoby zainteresowanej. Zdaniem Sądu Kolegium tym obowiązkom nie sprostało, bowiem nie tylko pominęło wyartykułowane wprost w odwołaniu żądanie strony, jak i nie zweryfikowało podnoszonych w nim kwestii dotyczących pogorszenia się sytuacji finansowej skarżącej, powielając jedynie stanowisko organu I instancji. Podkreślenia wymaga, że organ odwoławczy ma obowiązek nie tylko dokonać kontroli prawidłowości rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji, ale co do zasady ma również rozpatrzyć całość sprawy i orzec merytorycznie. Z tego względu zaskarżona decyzja podlegała uchyleniu jako wydana z naruszeniem art. 104 ust. 4 u.p.s. oraz przepisów o postępowaniu, tj. art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. w zw. z art. 15 i 138 § 1 pkt 1 k.p.a. Ponownie rozpoznając sprawę Kolegium będzie miało na uwadze rozważania zawarte w niniejszej decyzji i odniesie się do aktualnej sytuacji życiowej, majątkowej i zdrowotnej skarżącej. W tym miejscu Sąd wskazuje, że skarżąca na rozprawie wyjaśniła, iż nie dysponuje już oszczędnościami, gdyż zostały one zajęte przez komornika na poczet zadłużenia wynikającego z wcześniej prowadzonej działalności gospodarczej. Ponadto do skargi strona załączyła kartę informacyjną leczenia szpitalnego ze Szpitala Powiatowego w [...] z okresu 14.07.2017 - 02.08.2017 r. z której wynika, że skarżąca była leczona psychiatrycznie z powodu choroby psychicznej. Również z notatki służbowej pracownika socjalnego z dnia 27 października 2023 r. oraz wywiadu środowiskowego z dnia 19 kwietnia 2024 r. wynika, że skarżąca przechodzi epizody psychotyczne, w przeszłości wymagała okresowej hospitalizacji, cierpi na wieloletnią chorobę psychiczną. Okoliczność tę organ winien uwzględnić przy ocenie sytuacji życiowej skarżącej. Reasumując Sąd uznał, że skarga B. M. jest zasadna i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c. orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 31 stycznia 2025 r. nr [...].