II SA/Po 240/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elwira Brychcy Sędziowie Sędzia WSA Barbara Drzazga (spr.) Sędzia WSA Jakub Zieliński Protokolant Starszy sekretarz sądowy Monika Pancewicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 sierpnia 2010 r. sprawy ze skargi S. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia [...] lutego 2010r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia kwoty wypłaconych zasiłków okresowych i stałych I. Oddala skargę II. przyznaje adwokatowi E. R. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu) tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu, kwotę [...] zł (w tym [...] zł tytułem podatku od towarów i usług). /-/ J. Zieliński /-/ E. Brychcy /-/ B. Drzazga Decyzją z dnia [...] 2009 r. Prezydent Miasta P., po rozpatrzeniu wniosku S. K., umorzył postępowanie w sprawie umorzenia kwoty 2 267 zł wypłaconych na podstawie decyzji z dnia [...] 2007 r. nr [...] i decyzji z dnia [...] 2007 r. nr [...] zasiłków okresowych przyznanych od lipca do września 2007 r. w kwocie [...] zł miesięcznie i od października do listopada 2007 r. w kwocie [...] zł miesięcznie, łącznie 1320 zł, oraz zasiłku stałego przyznanego decyzją z dnia [...] 2007 r. nr [...] od września 2007 r. w kwocie [...] zł i od października do listopada 2007 r. w kwocie [...] zł miesięcznie, łącznie 947 zł. jako podstawę prawną organ wskazał art. 104 i art. 105 § 1 kpa w zw. z art. 14 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362). W uzasadnieniu organ stwierdził, że S. K. pismem z dnia [...] lipca 2008 r. zwrócił się z prośbą "o umorzenie kwoty zadłużenia powstałego z wypłaconych zasiłków", a wcześniej w dniu [...] czerwca 2007 r. złożył w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych wniosek o przyznanie renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. W okresie ustalania prawa do renty z powyższego tytułu, strona otrzymywała z MOPR Filia [...] świadczenia w formie wyżej opisanych zasiłków okresowych i stałych w łącznej kwocie 2 267 zł. Decyzją z dnia [...] listopada 2007 r. ZUS przyznał zainteresowanemu rentę z tytułu niezdolności do pracy ze spłatą za okres od dnia złożenia wniosku do dnia wydania decyzji, której kwota wyniosła [...] zł, z czego potrącono [...] na rzecz MOPR. Do dyspozycji zainteresowanego pozostałą kwota [...] zł, a strona nie odwołała się od decyzji ZUS. MOPR uznał wniosek zainteresowanego z dnia [...] lipca 2008 r. za odwołanie od decyzji ZUS i postanowieniem z dnia [...] września 2008 r. przekazał do ZUS według właściwości, zaś wszczęte postępowanie umorzono decyzją z dnia [...] września 2008 r. NSA postanowieniem z dnia 16 kwietnia 2009 r. (sygn,. akt I OW 192/08) oddalił wniosek ZUS o rozstrzygniecie sporu kompetencyjnego zaistniałego pomiędzy MOPR a ZUS. ZUS po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, postanowieniem z dnia [...] września 2009 r. przekazał do MOPR wniosek zainteresowanego wraz z jego oświadczeniem z dnia [...] września 2009 r. Z oświadczenia tego wynika, iż pismo z dnia [...] lipca 2008 r. nie jest odwołaniem od decyzji ZUS, lecz wnioskiem o umorzenie kwoty przyznanych przez MOPR zasiłków okresowych. W ocenie organu I instancji z uwagi na zmianę stanu faktycznego po wydaniu decyzji z dnia [...] września 2008 r. o umorzeniu postępowania zaistniała konieczność wydania decyzji. W uzasadnieniu prawnym organ powołał się na treść art. 99 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, a ponadto także na art. 139 ust. 1 pkt 8 w zw. z art. 141 i art. 143 oraz art. 122 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) i wyjaśnił, iż w razie zbiegu uprawnień do świadczenia z pomocy społecznej w postaci zasiłku stałego oraz renty z tytułu niezdolności do pracy w sytuacji, gdy zasiłek stały wypłacono osobie uprawnionej w okresie, w którym już nabyła uprawnienia do renty, ZUS oraz inne organy rentowe wypłacają rentę pomniejszoną o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconych za ten okres zasiłków. Wspomniane potrącenie dokonywane jest z mocy prawa i ZUS miał obowiązek wypłacić rentę pomniejszoną o wypłacone zasiłki. Wskazując na konstytucyjną kategorię i treść prawa do zabezpieczenia społecznego organ uznał, iż prawodawca w ustawie o pomocy społecznej nie przewidział możliwości umarzania kwot podlegających z mocy prawa potrąceniu. Dalej organ przywołał treść art. 104 ust. 1 i 4 ustawy o pomocy społecznej i zauważył, iż art. 104 tej ustawy jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 43 i art. 42 ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. o finansach publicznych (Dz.U. z 2005 r. Nr 249, poz. 2104 ze zm.), a dotyczy tylko świadczeń, co do których ustawodawca zastrzegł obowiązek zwrotu i przyznanych z zastrzeżeniem zwrotu. Art. 99 ustawy o pomocy społecznej takiego zastrzeżenia nie zawiera, a dokonywanie wykładni rozszerzającej art. 104 ust. 4 tej ustawy jest nieuprawnione. Wypłacone S. K. zasiłki stałe i okresowy nie należą do kategorii świadczeń przyznawanych pod warunkiem zwrotu. Powołując się na treść art. 14 tej ustawy oraz art. 104 i art. 105 § 1 kpa oraz stanowisko orzecznictwa organ uznał, iż zachodzą podstawy od umorzenia postępowania jako bezprzedmiotowego, bowiem brak jest przepisu, w oparciu o który dopuszczalne byłoby działanie organu i załatwienie sprawy w drodze decyzji w przedmiocie umorzenia kwoty zasiłku stałego i okresowego potrąconej ze spłaty renty. Odwołanie od powyższej decyzji złożył S. K., który nie zgodził się z zaskarżonym rozstrzygnięciem i domagał się "wypłaty zabranych (...) pieniędzy wraz z należnymi odsetkami." Decyzją z dnia [...] lutego 2010 r. ([...]) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu, powołując się na art. 138 § 1 kpa, uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i odmówiło umorzenia kwoty 2 267 zł z tytułu wypłaconych zasiłków okresowych i stałych. W uzasadnieniu organ wskazał na ustalony stan faktyczny sprawy i powołał się na art. 99 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Kolegium podzieliło poglądy organu I instancji co do charakteru potrącenia, o którym mowa w tym przepisie, jednak nie zgodziło się ze stanowiskiem tego organu, iż niemożność zastosowania w sprawie art. 104 powołanej ustawy przesadza o braku podstawy prawnej do orzekania w tej sprawie. Podstawa taka zdaniem Kolegium stanieje, gdyż obowiązuje ustawa zawierająca przepisy pozwalające na odstąpienie od żądania zwrotu, jednakże nie przewiduje ona możliwości umorzenia wypłaconych zainteresowanemu świadczeń. Potrącenie kwoty wypłaconych zasiłków nastąpiło w tym wypadku z mocy prawa, zaś art. 104 ust. 4 powołanej ustawy odnosi się do innych sytuacji, a mianowicie do zwroty świadczeń, które w momencie ich przyznania były udzielane pod warunkiem zwrotu oraz do należności podlegających zwrotowi, których wysokość oraz termin zwrotu zostały ustalone w drodze decyzji administracyjnej. Kolegium wskazało, iż przepisy ustawy o pomocy społecznej przewidują instytucję "odstąpienia od żądania zwrotu", co w istocie może być w powszechnym rozumieniu równoznaczne z umorzeniem, jednakże instytucja ta nie mogła być zastosowana do sytuacji, w której potrącenie kwoty wypłaconych świadczeń nastąpiło z mocy prawa. W konsekwencji wystąpiła podstawa do wydania decyzji o odmowie umorzenia kwoty wypłaconej zainteresowanemu przez MOPR w P. z tytułu przedmiotowych zasiłków. Skargę na decyzję organu II instancji wniósł S. K., który nie zgodził się z takim rozstrzygnięciem organu. W odpowiedzi na skargę Kolegium, podtrzymując dotychczasowe stanowisko, wniosło o jej oddalenie. Ustanowiony dla skarżącego pełnomocnik z urzędu, uzupełniając jego skargę, w piśmie z dnia 12 sierpnia 2010 r. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Zaskarżonej decyzji zarzucił błędną wykładnię art. 99 i art. 104 ustawy o pomocy społecznej oraz naruszenie art. 7-10 i art. 77 § 1 kpa poprzez nieprzeprowadzenie postępowania wyjaśniającego w celu ustalenia czy w odniesieniu do skarżącego nie zachodziły szczególne przesłanki do odstąpienia przez organ I instancji od żądania zwrotu kwoty 2 267 zł. W ocenie skarżącego przepis art. 104 powołanej ustawy winien być interpretowany z uwzględnieniem zasad i celów pomocy społecznej i kierując się dobrem osób korzystających z tej pomocy (art. 100 pkt 1 ustawy). Jego zdaniem treść art. 99 tej ustawy nie wyklucza rozważenia możliwości złożenia wniosku o odstąpienia od obowiązku zwrotu pobranych świadczeń. Z akt sprawy nie wynika, iżby organ I instancji rozważał taką możliwość i pouczał skarżącego o możliwości złożenia przedmiotowego wniosku. To zaś stanowi naruszenie art. 9 i 10 kpa, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Nadto skarżący podniósł, iż określenie przez skarżącego swojego wniosku jako żądania umorzenia kwot wypłaconych zasiłków stałych i okresowych w rzeczywistości należy interpretować jako domaganie się odstąpienia od żądania zwrotu tychże zasiłków, jak zwrócił na to uwagę organ II instancji. Sytuacja życiowa, rodzinna i majątkowa skarżącego wyczerpywała możliwość starania się o odstąpienie od żądania zwrotu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna, bowiem zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja Prezydenta Miasta P. z dnia [...] 2009 r. odpowiadają prawu obowiązującemu w chwili ich wydania. Zgodnie z art. 99 ust.1 ustawy z dnia 12.03.2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362) osobie, której przyznano emeryturę lub rentę za okres, za który wypłacono zasiłek stały lub zasiłek okresowy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych lub inne organy rentowe, które przyznały emeryturę lub rentę, wypłacają to świadczenie pomniejszone o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconych za ten okres zasiłków i przekazują te kwoty na rachunek bankowy właściwego ośrodka pomocy społecznej. Zatem zgodnie z tym przepisem, potrącenie pobranych na podstawie ustawy o pomocy społecznej do czasu ustalenia emerytury lub renty świadczeń, następuje z mocy ustawy, po otrzymaniu przez świadczeniobiorcę świadczenia ekwiwalentnego tj. w tym przypadku renty. Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd organów, iż w takiej sytuacji brak jest możliwości zastosowania art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, który przewiduje możliwość odstąpienia przez organ od żądania zwrotu wydatków na udzielone świadczenia w przypadkach szczególnych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu świadczenia stanowiłoby nadmierne obciążenie dla osoby zobowiązanej lub też niweczyłoby skutki udzielonej pomocy. Z treści art. 104 wynika bowiem, że dotyczy on jedynie świadczeń przyznanych z zastrzeżeniem zwrotu (przewidzianych w art. 41 pkt 2, art. 96 pkt 2 ustawy) oraz świadczeń nienależnie pobranych. Jak wynika z ust. 3 przepisu, organ w odrębnej decyzji ustala wysokość należności podlegającej zwrotowi oraz termin zwrotu tej należności. (por. Iwona Sierpowska, Ustawa o pomocy społecznej. Komentarz. Wyd. ABC a Wolters Kluwer business, 2 wydanie, str.407). Mając na uwadze powyższe, Sąd nie podzielił zarzutów skargi o naruszenie art. 7-10 oraz art. 77 § 1 kpa poprzez nieprzeprowadzenie postępowania wyjaśniającego w celu ustalenia czy w sprawie miał miejsce przypadek szczególny, o którym mowa w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. W tym stanie rzeczy na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd orzekł jak w pkt. I sentencji. Rozstrzygając w pkt II o kosztach pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu Sąd kierował się treścią art. 250 tej ustawy oraz § 2 ust. 1-3, § 3 ust. 1, § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c, § 19 i § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.). /-/ J.Zieliński /-/ E.Brychcy /-/ B.Drzazga MK