II SA/Po 2418/02

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Stankowski Sędziowie Sędzia NSA Paweł Miładowski Sędzia WSA Maciej Dybowski ( spr ) Protokolant referent-stażysta Marcin Kubiak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 grudnia 2004 r. sprawy ze skargi E. G. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej ; I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego E. G. kwotę 10 ( dziesięć ) złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych. /-/ M.Dybowski /-/ J.Stankowski /-/ P.Miładowski JFS Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 1 ust. 1 i art.4 ust. 1 i 2, i art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. 87/96/395 ze zm.- dalej ustawa o świadczeniu pieniężnym) odmówił E. G. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie. W uzasadnieniu Kierownik Urzędu podniósł, że zebrany w sprawie materiał dowodowy nie potwierdza wykonywania pracy przymusowej przez co najmniej 6 miesięcy. Zgodnie z art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, tylko taki okres represji daje podstawę do przyznania uprawnienia do świadczenia. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy E. G. podniósł, że pracował jako młodociany pracownik na terenie Polski na rzecz III Rzeszy, skąd wywieziono Go do Niemiec. W ocenie Wnioskodawcy, przedłożone przezeń dowody są wystarczające dla uwzględnienia wniosku. Świadkowie, których zeznania przedłożono, otrzymali świadczenia pieniężne. Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 127 § 3, art. 138 § 1 pkt 1 kpa i art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. 87/96/395 ze zm.) utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] r. W uzasadnieniu podniesiono, że z zaświadczenia z A. z dnia [...] r. wynika, że Wnioskodawca rozpoczął pracę 15 stycznia 1944 a zakończył 1 maja 1944 r. Art. 3 ust. 1 ustawy stanowi, że świadczenie przyznawane jest za każdy pełny miesiąc trwania pracy. Strona pracowała przymusowo w sumie 3 miesiące i 15 dni- zatem krócej, niż minimalny- sześciomiesięczny- okres, wymagany przez art. 2 pkt 2 lit a ustawy. Skargę od tej decyzji do Naczelnego Sądu Administracyjnego wywiódł E. G., zarzucając decyzji błąd w ustaleniach faktycznych, istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, przez "celowe pominięcie lub usunięcie z akt" oryginału dokumentu, wydanego przez niemieckie Biuro Pracy dnia [...] r. nr[...] , z którego wynika, że Skarżący pracował przymusowo od 1943 do 1944 r. w "[...]"; pismo to stanowi uzupełnienie pisma z A. Wnioskodawca domaga się uznania okresu pracy niewolniczej od 1940 r. do 1945 r. w G. u Niemca R. i dwukrotnej deportacji do "[...]", gdzie pracował cały 1943 r. do sierpnia 1944 r. Skarżący wniósł o dopuszczenie dołączonych dowodów i zażądanie akt [...] z Fundacji Polsko- Niemieckie Pojednanie. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu wniósł o oddalenie skargi, przytaczając argumenty podniesione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Nadto Kierownik Urzędu podniósł, że zgodnie z rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29.12.1999 r. w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj represji i okres jej trwania oraz szczegółowego trybu postępowania przy składaniu i rozpatrywaniu wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR (Dz.U. 111/99/1300- dalej rozporządzenie), osoba nie dysponująca własnymi, oryginalnymi dokumentami potwierdzającymi doznane represje, może ubiegać się o świadczenie przedkładając udokumentowane oświadczenia co najmniej dwu świadków. Oznacza to, że do ich oświadczeń muszą być dołączone własne, oryginalne dokumenty, potwierdzające, że przebywali oni w tym samym czasie i miejscu, co osoba, na rzecz której składają oświadczenie. Do oświadczeń świadków W. J. i E. M. takich dokumentów nie dołączono. Wnioskodawca podnosi w skardze, że pominięto dokument Krajowego Zakładu Ubezpieczeń [...] z dnia [...] r. nr[...], który- według Skarżącego- potwierdza pracę przymusową od 1943 do 1944 r. Skarżący błędnie odczytał zaświadczenie- zaznaczony pkt 2 przy podanych informacjach o okresie i miejscu wykonywania pracy przymusowej zgodnie z instrukcją zaświadczenia oznacza, że "dane odnośnie odprowadzenia składek do niemieckiego zaopatrzenia emerytalnego za podany okres zatrudnienia nie są możliwe z powodu braku dowodów"; nie jest to dokument potwierdzający doznane represje w podanym w nim okresie. W kolejnych pismach procesowych z dnia: [...], dwu pismach z dnia [...] i piśmie z [...] r. Wnioskodawca podtrzymał żądania skargi; podniósł, że ujawniono nowe dowody mające wpływ na wynik sprawy- w szczególności zaświadczenie WKU w L. nr [...], potwierdzające odbywanie służby wojskowej od 25.9.1947 r. do 28.9.1949 r.; zarzucił, że Urząd nie badał bliżej, co znaczy rok 1943 w zaświadczeniu niemieckiego Biura Pracy dnia [...] r. nr[...]. Skarżący zarzucił nie uwzględnienie, że Fundacja Polsko- Niemieckie Pojednanie ustaliła, iż Wnioskodawca pracował przymusowo kilkanaście miesięcy; z pisma władz niemieckich z dnia [...] r. wynika, że Skarżący pracował od stycznia 1943; Urząd wydał decyzję przedwcześnie, nie ustosunkowując się do dotychczas zebranych w aktach dokumentów niemieckich. Skarżący powołał się na ustawę z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (j.t. Dz.U. 42/02/371 ze zm.- dalej ustawa o kombatantach) oraz na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, "który wypowiedział się o dopuszczeniu i przywróceniu prawa do składania nowych dowodów i wniosków". Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadną. I. Skarżący błędnie podnosi jako okoliczność istotną dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy pełnienie służby w Wojsku Polskim w okresie od 25 września 1947 r. do 28 września 1949 r., potwierdzone zaświadczeniem Wojskowej Komendy Uzupełnień w L. z dnia [...] r.- nr [...] (k. 23 akt sądowych). Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym nie uzależnia w żadnym stopniu prawa do świadczenia od pełnienia służby w Wojsku Polskim w jakimkolwiek okresie; stanowi zaś, że świadczenie przysługuje wyłącznie osobom, które nie mają ustalonego prawa do dodatku- w szczególności- kombatanckiego, określonego w przepisach o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego ( art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym). Od woli Skarżącego zależy, czy będzie ubiegał się o uprawnienia kombatanckie na podstawie ustawy o kombatantach. W postępowaniu o przyznanie uprawnień kombatanckich Kierownik Urzędu oceni owo zaświadczenie WKU, jak i fakt pełnienia służby w strukturach Urzędu Bezpieczeństwa ( PUBP R. - ankieta Skarżącego nr [...] z dnia [...] r. celem otrzymania dowodu osobistego- k. 20 v akt administracyjnych). Wbrew przekonaniu Skarżącego, wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15.4.2003 r.- sygn. SK 4/02- Dz.U. 72/03/658, którym to wyrokiem Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 22 ust. 3 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (j.t. Dz.U. 142/97/950 ze zm.) jest sprzeczny z art. 2 i art. 32 Konstytucji, nie wpłynął na sytuację prawną Skarżącego. Trybunał Konstytucyjny nie przyznał uprawnień kombatanckich osobom spoza katalogu osób wymienionych w ustawie, a jedynie wskazał, że zakwestionowany przepis ustawy nie może stanowić ograniczenia czasowego dla dochodzenia uprawnień kombatanckich osób, które takimi uprawnieniami w świetle prawa materialnego mogą się wylegitymować. Także wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17.6.2003 r.- sygn. P 24/02- Dz.U. 110/03/1060, którym to wyrokiem Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności art. 4 ust. 5 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. 87/96/395 ze zm.) z art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, nie wpłynął na sytuację prawną Wnioskodawcy w niniejszej sprawie, bowiem E. G. nie doznał ograniczenia swych praw na skutek opóźnienia w złożeniu wniosku w niniejszej sprawie, a wniosek ów Kierownik Urzędu rozpoznał merytorycznie. II. Art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. 87/96/395 ze zm.) definiuje, że represją w rozumieniu ustawy jest w szczególności deportacja ( wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1.9.1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-45. Tym samym praca przymusowa w granicach II Rzeczypospolitej, choć uwzględniana przez Fundację Polsko- Niemieckie Pojednanie i ZUS, nie stanowi podstawy do przyznania świadczenia na podstawie ustawy o świadczeniu pieniężnym. Skarżący trafnie podnosi, że zaskarżona decyzja nie zawiera należycie ustalonego stanu faktycznego i nie zawiera wystarczającej oceny dowodów. Utrwalonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego i w doktrynie jest pogląd, że obowiązki organu w postępowaniu administracyjnym są analogiczne do obowiązków sądu cywilnego; organ winien zająć stanowisko wobec całego materiału procesowego i uzasadnić jasno i należycie swe zdanie, a w szczególności, na jakiej podstawie uznał pewne fakty za udowodnione; niedopuszczalne jest ogólnikowe powołanie się na cały materiał dowodowy, miast przytoczenia oznaczonych dowodów jako podstawy poszczególnych faktów. Organ tylko wówczas nie naraża się na zarzut sprzeczności istotnych ustaleń z treścią zebranego w sprawie materiału, jeśli wyraźnie i należycie- zgodnie z intencją art. 80 kpa- uzasadni, że danemu dowodowi nie dał wiary, albo uznał go za nieistotny ( odpowiednio- J. Krajewski w: "Kpc z komentarzem" W.Pr. 1989 t. 2 s 20 uw. 20; W. Siedlecki "Postępowanie cywilne. Zarys wykładu" W-wa 1987 s. 316; Z. Janowicz "Kpa- komentarz" W. Pr. PWN 1999 s. 297 uw. 7 d). W niniejszej sprawie zarzutu sprzeczności istotnych ustaleń z treścią zebranego w sprawie materiału odeprzeć nie sposób. Organ administracji publicznej nie może braku oceny dowodów w uzasadnieniu decyzji ( art. 107 § 1 i 3 kpa), zastąpić oceną zaprezentowaną dopiero w odpowiedzi na skargę, jeśli uchybienie to- jak w niniejszej sprawie- mogło mieć istotny wpływ na wynik postępowania ( art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi- Dz.U. 153/02/1270, zm. 162/04/1692- dalej upsa). Na ocenę dowodów wpływać może również zbieżność bądź sprzeczność wyjaśnień informacyjnych strony bądź jej twierdzeń o faktach, zaprezentowanych w pismach procesowych, z wypowiedzią dowodową strony- w ramach wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału ( odpowiednio- orzeczenie SN z 15.6.1973 r.- II CR 257/73- OSNC 4/74/76, akceptowane przez T. Erecińskiego w: "Komentarz do kpc" W. Pr. 2001 s. 457 uw. 13). Uwagi Kierownika Urzędu uszło, że Wnioskodawca w różnych dokumentach wskazywał różne okresy wykonywania pracy przymusowej na deportacji: w kwestionariuszu z dnia [...] r. Wnioskodawca wskazał: "III Rzesza- deportacja do pracy przymusowej gospodarstwo rolne- robotnik rolny- "[...]" pow. "[...]" okres od miesiąca 10. [19]43 do 01.[19]45; w załączonych do kwestionariusza opinii Prezesa Zarządu Terenowego w [...] Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę wskazano okres od 10.[19]43 do 01.[19]45; w zaświadczeniu Kierownika Referatu Wydziału Ewidencji Emerytur i Rent ZUS Oddziału w [...] zaliczono "na podstawie złożonych dowodów okres pracy przymusowej wykonywanej na rzecz hitlerowskich Niemiec w czasie II wojny światowej od 31.03.1941 do 19.12.1942- gospodarstwo rolne u Niemca [...] w G. ; od 20.12.1942 do 30.9.1943 gospodarstwo rolne u Niemca [...] w "[...]" pow. "[...]" jako robotnik rolny; od 1.10.1943 do 22.1.1945- gospodarstwo rolne u Niemca [...] w G. (k. 8v, 4, 2 akt administracyjnych). Z kolei w kwestionariuszu dla osób deportowanych do pracy przymusowej, po pouczeniu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań, E. G. dnia 11 kwietnia 2001 r. podał, że w grudniu 1942 r. został wywieziony do [...] do pracy w rolnictwie u Niemca[...] , gdzie pracował do 7 września 1944 r., skąd przewieziono Go do G. - do pracy w gospodarstwie rolnym Niemca [...] (k .33- 32 v akt administracyjnych). W piśmie z dnia 29 marca 2002 r. Wnioskodawca podaje, że był przymusowo deportowany do III Rzeszy na przymusowe roboty i tam pracował od 1943 r. do 1944 r. u Niemca [...] i że dat dokładnie nie pamięta; do pisma dołączył odpis pisma [...] z [...] r.- bez tłumaczenia przysięgłego (k. 39- 38v akt administracyjnych). Dopiero w skardze do Sądu Administracyjnego Skarżący podaje, że był "deportowany także do "[...]" także w styczniu 1943"..."także byłem deportowany i przymusowo pracowałem w 1943 r. a był to styczeń"..."i deportacja do "[...]" dwukrotnie, gdzie pracowałem tam cały 1943 do sierpnia 1944 r."; takie też stanowisko Skarżący zaprezentował w piśmie z dnia [...] r. (k. 2-2v, 22v akt sądowych). Z tłumaczenia przysięgłego pisma [...] z [...] r. wynika, że w kolejnych zapytaniach Wnioskodawca wskazywał różne okresy: od 10.01.1943 do 25.08.1944 bądź okres 1943 do 07.09.1944 (k. 24 akt sądowych). Trafnie Skarżący zarzuca zaskarżonej decyzji naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów ( art. 80 kpa). Brak podstaw, by wymagać od świadków W. J. i E. M. dołączenia do ich oświadczeń "ich własnych, oryginalnych dokumentów, potwierdzających, że przebywali oni w tym samym czasie i miejscu, co osoba, na rzecz której składają oświadczenie" (k. 20v akt sądowych). Zebrane w sprawie dowody winny być przez organ procesowy starannie ocenione pod względem ich wiarogodności i mocy dowodowej, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału dowodowego. Jeśli dany dowód został oceniony jako wiarogodny w innym postępowaniu, by uniknąć zarzutu dowolności oceny dowodu, konieczne jest szczególnie staranne przedstawienie racji, prowadzących do odmiennej oceny. Akta spraw świadków składających oświadczenia na rzecz Skarżącego, w których utrwalono owe dowody, winny być załączone do akt głównych rozpatrywanej sprawy, by uczynić kontrolę oceny dowodów możliwą. Podobnie Kierownik Urzędu winien zażądać akt sprawy emerytalnej Skarżącego i akt postępowania przed Fundacją Polsko- Niemieckie Pojednanie, by dokonać oceny dowodów, zebranych w każdym z tych postępowań (k. 47, 6- 3 akt administracyjnych). W sytuacji, w której IPN Oddział w P. poinformował, że ogólne sformułowanie wniosku uniemożliwia udzielenie odpowiedzi zawierającej szczegółowe dane (k. 41 administracyjnych), koniecznym było ponowienie wywiadu w IPN, przy precyzyjnym powołaniu wszystkich okoliczności dotychczas ustalonych bądź twierdzonych przez Stronę w postępowaniu przed Kierownikiem Urzędu (i ewentualnym załączeniu odpisów stosownych dokumentów). Doświadczenie życiowe wskazuje bowiem, że dochodzenie prawdy staje się możliwe, gdy przedmiotem weryfikacji czyni się konkretne wiadomości. Kierownik Urzędu winien też rozważyć, czy nie zwrócić się z wywiadem o ustalenie w IPN Oddziale w Ł., czy w zachowanych- prawie kompletnych listach wywozowych- Centrali Przesiedleńczej w P. (UWZ) Oddziału w Ł. - nie zachowało się pod konkretną, wskazaną datą- nazwisko Skarżącego. Koniecznym okazać się może uzupełniające przesłuchanie śwd.: E. M. i W. J. (których oświadczenia pisemne mają charakter zdawkowych i schematycznych- k. 3, 5 akt administracyjnych) dla ustalenia, w jakim obozie przejściowym każdy ze świadków przebywał, w jakim okresie i w jakim czasie ów świadek miał osobisty kontakt z Wnioskodawcą. Świadkowie wskazują bowiem inny okres pracy w gospodarstwie rolnym [...] w "[...]" (od 20 grudnia 1942 do 30 września 1943), niż sam Skarżący w kwestionariuszu z [...] oraz Międzynarodowe Biuro Poszukiwań Arolsen w piśmie z [...] r. (k. 8v, 11 akt administracyjnych). Ocena pisma [...] z [...] r. winna być poprzedzona jego przysięgłym tłumaczeniem i ewentualnym wywiadem, przeprowadzonym z urzędu ( art. 7 i art. 77 § 1 kpa) przez Kierownika Urzędu w obu tych instytucjach, dla wyjaśnienia treści dokumentu z [...] r. oraz doprecyzowania dalszych danych (np. miejsca i czasu zameldowania Skarżącego w odpowiednim urzędzie niemieckim- w tym pod adresem rolnika [...] . Prowadząc owe wywiady należy wskazywać możliwie wszystkie informacje ( w tym poprawną i błędną pisownię nazwiska Wnioskodawcy- k. 11), co może dopomóc prowadzącym kwerendę. Biuro w Arolsen winno wyjaśnić, czy okres od 15.1.1944 do 1.5.1944 jest okresem zameldowania z uwagi na pobyt pod konkretnym adresem w[...], czy też ubezpieczenia (zatrudnienia) Skarżącego i w oparciu o jakie dokumenty źródłowe Biuro takich ustaleń dokonało; jeśli bowiem są dokumenty dotyczące ubezpieczenia Skarżącego w tym okresie, informacja z [...] z dnia [...] r. o braku składek (jak zdaje się odczytywać bez tłumaczenia przysięgłego Kierownik Urzędu- k. 36 akt administracyjnych w zw. z k. 20 v akt sądowych) wydawałaby się błędną. Ustalenia faktyczne, ocena dowodów i akt subsumcji winny być szczegółowo przedstawione w uzasadnieniu decyzji ( art. 107 § 1 i 3 kpa), czego zbrakło w niniejszej sprawie, a co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wobec powyższego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 135 i art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi- Dz.U. 153/02/1270, zm. 162/04/1692 w zw. z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę- Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi- Dz.U. 153/02/1271 ze zm., należało obie decyzje uchylić. Skoro zaskarżoną decyzja odmówiono przyznania świadczenia, orzekanie na podstawie art. 152 upsa było bezprzedmiotowe. /-/M.Dybowski /-/ J.Stankowski /-/ P.Miładowski JFS