II SA/Po 321/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Asesor WSA Jan Szuma po rozpoznaniu w dniu 16 maja 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 21 marca 2018 r. o odmowie przyznania I. K. prawa pomocy w sprawie ze skargi I. K. na postanowienie Wojewody z dnia [...] lutego 2017r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie /-/ J. Szuma Pismem z dnia [...] r. I. K. wniósł skargę na postanowienie Wojewody z dnia [...]., nr [...], którym stwierdzono niedopuszczalność jego odwołania od decyzji Starosty [...] z dnia [...] r., nr [...] W skardze zawarty został wniosek o przyznanie prawa pomocy – skarżący wystąpił w niej o zwolnienie z wpisu sądowego (k. 3 akt sądowych). Zgodnie z zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z dnia [...] r. I. K. został wezwany do złożenia wymaganego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy (PPF) (k. 1, 12 i 13 akt sądowych), który przedłożył w wymaganym terminie (k. 15-18 akt sądowych). W formularzu PPF skarżący potwierdził zakres wniosku, który objął zwolnienie z kosztów sądowych. Zarządzeniem z dnia [...] r. referendarz sądowych wezwał skarżącego do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy o dodatkowe oświadczenia o dokumenty źródłowe (k. 20-22 akt sądowych). Wyjaśnienia w powyższym zakresie I. K. złożył w piśmie z dnia 2 czerwca 2017 r. (k. 23-24 akt sądowych). Postanowieniem dnia 9 czerwca 2017 r. referendarz sądowy odmówił I. K. przyznania prawa pomocy (k. 27-31 akt sądowych). Od powyższego postanowienia I. K. wniósł sprzeciw pismem z dnia 26 czerwca 2017 r. W piśmie tym zawarto kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, tym razem obejmujący żądanie ustanowienia pełnomocnika prawnego z urzędu (k. 37 akt sądowych). Postanowieniem z dnia [...] r. Sąd utrzymał zaskarżone postanowienie w mocy (k. 43 akt sądowych). W końcowej części uzasadnienia wskazano, że wniosek o przyznanie prawa pomocy zawarty w piśmie z dnia 26 czerwca 2017 r. zostanie rozpoznany odrębnie. Dnia 31 lipca 2017 r. wpłynął do akt sądowych formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, stanowiący uzupełnienie wniosku z dnia 26 czerwca 2017 r. (k. 59 akt sądowych). Skarżący wskazał w nim tym razem, że żąda ustanowienia radcy prawnego, ale nadto wnosi o częściowe zwolnienie z kosztów sądowych (nie precyzując zakresu zwolnienia). Postanowieniem z dnia 16 października 2017 r. referendarz sądowy odmówił przyznania I. K. prawa pomocy (k. 90 akt sądowych). Od postanowienia z dnia 16 października 2017 r. I. K. wniósł sprzeciw (pismo z dnia 10 listopada 2017 r. – k. 116 akt sądowych) domagając się uchylenia zaskarżonego postanowienia oraz sprostowania go i uzupełnienia w części orzekającej. Zarazem zwrócił się o zwolnienie go z kosztów wpisu sądowego oraz ustanowienie pełnomocnika prawnego z urzędu. Postanowieniem z dnia 20 grudnia 2017 r. Sąd utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie o odmowie przyznania I. K. prawa pomocy (k. 134 akt sądowych). Pismem z dnia 23 stycznia 2018 r. I. K. wniósł zażalenie na postanowienie z dnia 20 grudnia 2017 r., przy czym w piśmie tym zawarł kolejny wniosek o przyznanie mu prawa pomocy (k. 153 akt sądowych). Zarządzeniem z dnia 14 lutego 2018 r. referendarz sądowy polecił wezwać I. K. do uzupełnienia braków formalnych wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie wypełnionego i podpisanego formularza PPF (k. 192 akt sądowych). Wezwanie do skierowano do skarżącego w treści pisma z dnia 19 lutego 2018 r. (k. 193 akt sądowych). Dnia 16 marca 2018 r. do akt sądowych wpłynął wniosek o przyznanie skarżącemu prawa pomocy złożony na urzędowym formularzu (k. 213 akt sądowych). Postanowieniem z dnia 21 marca 2018 r., II SA/Po 321/17 referendarz sadowych odmówił przyznania I. K. prawa pomocy (k. 221 akt sądowych). Referendarz wyjaśnił, że we wniosku o prawo pomocy na urzędowym formularzu PPF skarżący podał, że dochód miesięczny na dwie osoby wynosi [...] zł z gospodarstwa rolnego o powierzchni 21.60 ha. Skarżący nie posiada żadnych akcji, udziałów i obligacji, ani żadnych kosztowności i oszczędności. Nie posiada wykształcenia prawniczego, ani doświadczenia procesowego. Dochód miesięczny w całości przeznacza na opłaty świadczeń i telefon, utrzymanie domu, środki czystości, odzież, wyżywienie na 2 osoby, lekarstwa i leczenie [...]. Skarżący oświadczył, że gospodarstwo domowe prowadzi jedynie z żoną. Podał, że posiada dom o powierzchni 140 m˛ w [...], grunt rolny o powierzchni 21.60 ha, na którym prowadzi uprawy polowe. Skarżący oświadczył, że posiada ciągnik "[...]" i "[...]", samochód dostawczy "[...]" oraz samochód osobowy "[...]". Zakreślił, bez wyszczególnienia, rubrykę formularza dotyczącą podania wysokości zobowiązań i stałych wydatków rodziny skarżącego. Referendarz zaznaczył dalej, że w sprawie skarżący składał już wniosek o przyznania prawa pomocy w części. Wniosek ten został rozpoznany odmownie i korzysta z przymiotu prawomocności. W ocenie referendarza powyższe powoduje, że znajduje zastosowanie art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej "P.p.s.a.’). Zgodnie z tym przepisem możliwość uchylenia bądź zmiany postanowień niekończących postępowania w sprawie uzależniona jest od zmiany okoliczności sprawy, przez co należy rozumieć zarówno zmianę okoliczności faktycznych, jakie przyjęto za przesłankę pierwotnego rozstrzygnięcia, jak i zmianę okoliczności prawnych, które uzasadniałyby wydanie postanowienia odmiennej treści niż to, które zostało wcześniej wydane. W ramach dokonywania weryfikacji stanu faktycznego sprawy dotyczącego sytuacji finansowej strony nie można zmienić lub uchylić postanowienia bez zmiany okoliczności sprawy, nawet gdyby poprzednia ocena tych okoliczności była błędna. Zdaniem referendarza wynika z tego, że w postępowaniu wywołanym kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy nie należy dokonywać ponownej oceny tych samych okoliczności i argumentów, co przy rozpatrywaniu pierwszego wniosku. Porównać należy sytuację zakreśloną w dwóch wnioskach, następnie dokonać oceny, czy nastąpiła istotna zmiana okoliczności, a w przypadku pozytywnej odpowiedzi na to pytanie, zdecydować, czy zmiana ta uzasadnia zmianę prawomocnego rozstrzygnięcia w sprawie. Referendarz wskazał, że przy ocenie poprzedniego wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy uznano, że przedstawiona przez niego sytuacja rodzinna, majątkowa i finansowa nie została przez niego dostatecznie wyjaśniona i w konsekwencji nie daje podstaw do przyznania prawa pomocy chociażby w części (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w części. Jak wyraźnie podkreślono oświadczenia złożone przez skarżącego nie odzwierciedlają jego pełnej i rzeczywistej sytuacji finansowej, majątkowej i rodzinnej. Pomimo wezwania do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy skarżący zaniechał podania stanu rodziny, wszystkich źródeł dochodów osób, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, nie złożył oświadczeń co do posiadanych rachunków bankowych i sald na tych rachunkach, nie przedłożył żadnych dokumentów źródłowych. Brak zatem rzeczywistej współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkować musiał odmową przyznania tego prawa. Zdaniem referendarza uniemożliwiono bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej i finansowej skarżącego. Niemożliwe okazało się ustalenie jaka jest jego rzeczywista sytuacja finansowa, majątkowa i rodzinna, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. Referendarz uwypuklił, że w kolejnym wniosku skarżący, tak samo jak w poprzednim, powtórzył, że dochód miesięczny na dwie osoby wynosi [...] zł i pochodzi z gospodarstwa rolnego. Dochód ten w całości przeznaczany jest na pokrycie kosztów utrzymania skarżącego i jego żony. Skarżący nie udzielił żadnych dodatkowych informacji, co do stanu rodzinnego, majątkowego i finansowego, a także nie przedłożył żadnych dokumentów źródłowych w celu potwierdzenia i udokumentowania swojej sytuacji. Nie udzielił pełnej informacji co do przychodów i kosztów prowadzenia gospodarstwa rolnego. Nie przestawił spisu stałych zobowiązań i kosztów utrzymania rodziny. Podobnie jak poprzednio podał, że ponosi dodatkowe koszty leczenia i leków, ale nie sprecyzował wysokości tych istotnych wydatków. Zdaniem referendarza sądowego analiza wniosku o przyznanie prawa pomocy, który był poddany ocenie na wcześniejszym etapie postępowania sądowego oraz ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy w części wskazuje, że dane w nich zawarte nie uległy żadnej zmianie, w szczególności skarżący nie wykazał, że aktualna sytuacja finansowa uległa pogorszeniu w stopniu uzasadniającym zmianę poprzedniego postanowienia i przyznanie prawa pomocy. Od postanowienia referendarza sądowego z dnia 21 marca 2018 r. I. K. wniósł sprzeciw (k. 230 akt sądowych). Wystąpił o jego uchylenie, zwolnienie go z kosztów sądowych i ustanowienie dla niego pełnomocnika prawnego z urzędu. Nadto skarżący zażądał sprostowania i uzupełnienia zaskarżonego postanowienia w "części orzekającej". W motywach sprzeciwu skoncentrował się na wykazaniu, że nie rozpoznano wnikliwie sytuacji, w jakiej się znajduje (także "formalno-prawnej"). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Objęte sprzeciwem postanowienie referendarza podlega utrzymaniu w mocy. Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Odnosząc się do meritum żądania I. K. o przyznanie prawa pomocy Sąd podkreśla – co trafnie uwypuklił referendarz – że w myśl art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Instytucja prawa pomocy jest odstępstwem od powyższej zasady. Zaskarżonym sprzeciwem postanowieniem rozpoznano żądanie I. K. obejmujące żądanie zwolnienia z kosztów sądowych. Jest to – kwalifikując takie żądanie zgodnie z terminologią ustawową – "prawo pomocy w zakresie częściowym". Przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym jest wykazanie przez osobę fizyczną, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Użyty przez ustawodawcę zwrot "gdy wykaże" (dotyczący ubiegającej się o prawo pomocy osoby fizycznej) nie pozostawia wątpliwości, że ciężar dowodu w zakresie wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na podmiocie występującym z takim żądaniem. To na skarżącym spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy chociażby w części. Strona występująca na drogę postępowania sądowego powinna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe i majątkowe (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 stycznia 2015 r., II GZ 886/14, orzeczenia,nsa.gov.pl, Lex 1634804). Jak wskazano wyżej, zasadą jest obowiązek stron ponoszenia kosztów związanych z ich udziałem w postępowaniu sądowoadministracyjnym, a prawo pomocy należy traktować jako odstępstwo od niej, powodujące uszczuplenie dochodów Skarbu Państwa. Przysługujące Sądowi prawo do zwalniania od kosztów sądowych nie ma przy tym charakteru pełnego, swobodnego uznania, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać przy każdorazowym rozpatrywaniu takiego wniosku. W szczególności, do obowiązków Sądu należy ocena złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia i ewentualna jego weryfikacja, w celu wyważenia interesu ogółu (Skarbu Państwa) i słusznego interesu jednostki (obywatela). Rozpoznając wniosek należy uwzględnić sytuację rodzinną, majątkową i finansową skarżącego oraz jego zdolności płatnicze na tle wysokości wymagalnych kosztów sądowych. Podkreślić należy, że dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania. Prawo pomocy może być przyznane, jeżeli strona wykaże, że zdobycie przez nią środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. W opinii Sądu, referendarz sądowy prawidłowo uznał, że oświadczenie majątkowe przedstawione przez skarżącego zawarte w treści formularza o prawo pomocy nie pozwala na jednoznaczne stwierdzenie, że skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku w koniecznych kosztach bieżącego utrzymania skarżącego i rodziny. Sąd w tym miejscu zaznacza, że nie kwestionuje prawdziwości oświadczeń I. K., natomiast tylko stwierdza, że są one niepełne dla ustalenia rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącego i to takiej, z której wynika, że nie stać go na uiszczenie kosztów postępowania, zwłaszcza wpisu sądowego. Przypomnieć w tym miejscu należy, że w myśl § 2 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193), w sprawach ze skarg na postanowienia wydane w postępowaniu administracyjnym wpis wynosi 100 zł). Konieczne jest również wskazanie, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 P.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej wnioskodawczyni oraz osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. Skarżący nie podał w zasadzie żadnych dodatkowych istotnych informacji o swoim stanie rodzinnym, majątkowym i finansowym poza tymi wskazanymi we wniosku na formularzu, a te były niewystarczające dla ustalenia rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącego i jego rodziny. Trafnie zatem przyjął referendarz sądowy, że skarżący w istocie nie przedstawił nowych okoliczności wpływających na odmienną ocenę jego możliwości finansowych – względem oceny zaprezentowanej w poprzednio wydanych prawomocnych postanowieniach o odmowie przyznania mu prawa pomocy. W obecnym sprzeciwie (k. 230 akt sądowych) natomiast skarżący zarzucił, że "Sąd nie rozpoznał wnikliwie sytuacji formalno-prawnej, jak również [jego] stanu majątkowego [...]". Sąd się z tym zarzutem nie zgadza. Należy bowiem stwierdzić, że to I. K. nie przedstawił okoliczności wskazujących na pogorszenie jego sytuacji finansowej. Nie podał bowiem danych na potwierdzenie wysuniętej tezy, którą powinien poprzeć konkretnymi okolicznościami. Skarżący nadal posiada gospodarstwo rolne, kilka pojazdów i osiąga dochody, z których wraz z żoną się utrzymuje. Dochody te nie uległy zmianie względem tych, które deklarował we wcześniejszych wnioskach o przyznanie prawa pomocy, które załatwiano odmownie. Także do sprzeciwu skarżący nie dołączył żadnych oświadczeń o stanie rodzinnym, majątkowym i finansowym, czy dokumentacji źródłowej obrazującej aktualną sytuację w tym zakresie. Na marginesie Sąd wskazuje, że argumenty skarżącego dotyczące błędu formalnoprawnego zaskarżonego postanowienia polegające na braku wskazania, że postępowanie dotyczy budowy elektrowni wiatrowych oraz żądania skarżącego uzupełnienia i sprostowania tego postanowienia przez Sąd rozpoznający sprzeciw są nietrafne i nie mają żadnego wpływu na rozstrzygnięcie w przedmiocie oceny sytuacji finansowej skarżącego i przyznania mu prawa pomocy. Sąd zaznacza, że z urzędu znane są mu powyższe okoliczności. Sąd wyjaśnia też, że w części wstępnej orzeczeń sądowych wskazuje się ostateczną decyzję organu drugiej instancji (nazwę organu, datę wydania, numer akt administracyjnych) objętą skargą, a następnie skrótowo przedstawia się przedmiot zaskarżenia. Wynika to z art. 138 P.p.s.a. (w zw. z art. 166 P.p.s.a.) oraz powszechnie przyjętej w sądownictwie praktyki. Podkreślić należy, że sposób określenia przedmiotu zaskarżenia ma charakter formalno-informacyjny (w niniejszej sprawie "w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania") i nie ogranicza Sądu merytorycznie w zakresie sprawowanej kontroli administracji publicznej na etapie wyrokowania. W świetle powyższych okoliczności, na podstawie art. 260 § 1 P.p.s.a. orzeczono o utrzymaniu w mocy postanowienia referendarza sądowego. Nie zachodziły bowiem podstawy do przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie w jakim zażądał on w sprzeciwie (zwolnienie z kosztów sądowych w części, ustanowienie pełnomocnika prawnego z urzędu), jak też Sąd nie znalazł powodów, dla których objęte sprzeciwem postanowienie wymagałoby zmiany celem "uzupełnienia i sprostowania" o podane przez I. K. okoliczności. /-/ J. Szuma