II SA/Po 327/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Drzazga Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (spr.) Sędzia WSA Edyta Podrazik Protokolant st.sekr.sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 03 lipca 2012 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] 2012 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego i zasiłku celowego specjalnego; oddala skargę Decyzją z dnia [...] 2012 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] 2011 r. nr [...], którą odmówiono przyznania J. K. pomocy finansowej w formie zasiłku celowego. Powyższe rozstrzygnięcia wydano w następującym stanie faktycznym. Dnia 5 października 2011 r. J. K. złożył ustnie do protokołu wniosek o przyznanie pomocy finansowej na energię, na czynsz bieżący i zaległy, środki czystości oraz leki (k. 2 akt administracyjnych). Dnia 10 października 2011 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy. W jego trakcie J. K. doprecyzował wniosek w ten sposób, iż wystąpił o przyznanie zasiłku w wysokości 187,87 zł na energię elektryczną, 131,32 zł na leki (według przedstawionych faktur), 277,98 zł na leki według recept, 89,91 zł na bieżący czynsz za miesiąc październik 2011 r., 982,46 zł na zaległości czynszowe oraz 50 zł na środki czystości. W toku wywiadu poświadczył, iż na podstawie wcześniejszych decyzji otrzymał świadczenia na żywność za miesiące wrzesień i październik 2011 r. w wysokości 400 zł miesięcznie oraz na opał w wysokości 400 zł. Podał też, że jego łączny dochód wynosi 487,33 zł (k. 19 akt administracyjnych). Decyzją z dnia [...] 2011 r. nr [...] Prezydent Miasta P. przyznał J. K. zasiłek celowy specjalny w wysokości 187,94 zł na pokrycie kosztów energii elektrycznej (decyzja znajduje się w aktach administracyjnych I instancji, bez oznaczenia nr karty). Natomiast decyzją z dnia [...] 2011 r. Prezydent Miasta P., na podstawie art. 2, art. 3 ust. 3 i 4, art. 7, art. 8 ust. 1 pkt 2 i ust. 3, art. 11 ust. 2 art. 39, art. 41, art. 106 ust. 1 i 4, art. 107 ust. 1 i 4, art. 109 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362, ze zm. - dalej: ustawa o pomocy społecznej), § 1 pkt 1 lit. b rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 lipca 2009 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz.U. z 2009r., nr 127, poz. 1055) odmówił J. K. przyznania pomocy pieniężnej (w formie zasiłku celowego, specjalnego zasiłku celowego, zasiłku celowego pod warunkiem zwrotu) z przeznaczeniem na: opłacenie czynszu w wysokości 89,91 zł, zakup leków w wysokości 277,98 zł, wykupione leki w wysokości 131,32 zł, zakup środków czystości w wysokości 50 zł oraz zapłatę zaległego czynszu w wysokości 982,46 zł. Organ wskazał, że w trakcie wywiadu środowiskowego ustalono, iż na dochód skarżącego wynoszący łącznie 487,33 zł składają się zasiłek stały w wysokości 233,30 zł oraz dodatek mieszkaniowy w wysokości 254,03 zł. Ponadto skarżący otrzymał zasiłek na żywność w wysokości 400,00 zł, który nie jest doliczany do dochodu, jednak stanowi jego znaczącą część (tym bardziej, że jest przyznawany co miesiąc). Dodatek mieszkaniowy skarżący otrzymał na okres od lipca do grudnia 2011 r. Prezydent Miasta podkreślił też, że Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej zgłosił J. K. do Fundacji [...] w celu uzyskania dofinansowania za wodę. Dofinansowanie to przyznano skarżącemu za rok 2010 r. i jest ono także przyznawane w roku 2011 r. Zdaniem organu skarżący otrzymuje w istocie 633,30 zł miesięcznie, w sytuacji, gdy jednocześnie pokrywane są inne opłaty związane z utrzymaniem mieszkania. Zdaniem Prezydenta w takich okolicznościach różnica w wysokości czynszu w stosunku do dodatku mieszkaniowego (89,91 zł miesięcznie) może być ponoszona przez skarżącego we własnym zakresie. Co więcej, skarżący był objęty szeroką pomocą finansową ze strony Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej. Otrzymywał comiesięczne zasiłki na leki, każdorazowo opłacano opłaty za dostawę energii elektrycznej. J. K. otrzymywał też zasiłek na zakup opału. Na podstawie analizy przeprowadzonej przez organ pod kątem stałych wydatków skarżącego ustalono, że w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku (wrześniu 2011 r.) nie ponosił on żadnych opłat związanych z utrzymaniem mieszkania i zakupem leków. Do wydatków tych nie można w szczególności zaliczyć faktur za leki wykupione we wrześniu 2011 r. na kwotę 65,66 zł, gdyż wydatek ten uzyskiwał pokrycie z kwoty 1798,77 zł łącznie przyznanej na okres od stycznia do lipca 2011 r., która nie została rozliczona do kwoty 333,72 zł. Organ zauważył też, że część wykupionych leków nie stanowi leków ratujących życie. Odnosząc się natomiast do wniosku o pokrycie kosztów zakupu środków czystości Prezydent stwierdził, że wobec aktualnej sytuacji finansowej J. K. jest on w stanie pokryć ten wydatek. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał też, że z uwagi na przekroczenie kryterium dochodowego przez skarżącego rozważył przesłanki przyznania wnioskowanej pomocy w formie zasiłku celowego specjalnego w oparciu o art. 41 ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z tym przepisem w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe może być przyznany: 1) specjalny zasiłek celowy w wysokości nieprzekraczającej odpowiednio kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, który nie podlega zwrotowi; 2) zasiłek okresowy, zasiłek celowy lub pomoc rzeczowa, pod warunkiem zwrotu części lub całości kwoty zasiłku lub wydatków na pomoc rzeczową. Zdaniem Prezydenta warunki przyznania zasiłku celowego specjalnego wskazują, że może być on przyznany w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Natomiast w sytuacji skarżącego obowiązek instytucji pomocy społecznej jest realizowany przez udzielenie odpowiedniego wsparcia: opłacenia kosztów zakupu energii elektrycznej oraz wcześniejszych wypłat na zakup leków. Organ powołał się także na art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, który stanowi, że "pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one wstanie pokonać wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości". Z zebranej w sprawie dokumentacji wynika, że skarżący posiada własne zasoby i możliwości (osiągane miesięczne dochody), które pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych we własnym zakresie. W odwołaniu skarżący opisał swoją sytuację finansową wskazując, że zasiłek okresowy (233,30 zł) przeznacza na opłacenie abonamentu telewizyjnego i telewizji kablowej w wysokości 60 zł, bardzo potrzebnego telefonu w wysokości 65 zł oraz indywidualnego ubezpieczenia. Od lipca 2011 r. nie przyznano mu zasiłków celowych na leki, środki czystości i inne pilne potrzeby. Tymczasem mieszka on w mieszkaniu zawilgoconym, wymagającym corocznych remontów, co wiąże się z koniecznością zakupu materiałów remontowych. J. K. wyjaśnił też, że nierozliczone kwoty przyznane na leki wydatkował na dopłatę do wczasów rehabilitacyjnych, które są mu niezbędne do dalszego życia w społeczeństwie. Od lipca 2011 r. skarżący jest zmuszony pożyczać pieniądze od sąsiadów i żebrać by opłacić potrzebne leki. J. K. wskazał też na kłopoty zdrowotne oraz fakt, iż jego aktualny stan zdrowia, niepełnosprawność i całkowita niezdolność do pracy powodują, że wymaga on pomocy ze strony Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej. Tymczasem kwota 233,30 zł jest zbyt mała, by pokryć koszty, które comiesięcznie ponosi. Utrzymując decyzję w mocy na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071, ze zm. - dalej: K.p.a.) oraz art. 39 i art. 41 ustawy o pomocy społecznej Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, że instytucja pomocy udziela skarżącemu wsparcia od kilku lat. Oceniając bieżącą sytuację majątkową J. K. organ odwoławczy podniósł, iż jego stałe miesięczne wydatki wynoszą 172,00 zł (abonament RTV 20,00 zł, oplata telewizji kablowej 60,00 zł, indywidualne ubezpieczenie na dwa miesiące 184,00 zł) i nie stanowią one niezbędnych potrzeb. Na bieżące wydatki przeznaczana jest zatem kwota 315,33 zł (w tym 254,03 zł dodatek mieszkaniowy) oraz 400,00 zł zasiłku na żywność. Wskazując na powyższe Kolegium doszło do przekonania, iż stanowisko Prezydenta było prawidłowe. W jego sytuacji materialnej powinien on w ramach własnych starań opłacać różnicę w czynszu (zamiast opłacać telewizję kablową). Odnosząc się do wniosku o przyznanie pomocy na leki organ odwoławczy negatywnie ocenił postawę skarżącego potwierdzając, że próbował on ponownie uzyskać pomoc za zapłatę tych samych faktur, a ponadto nie rozliczył się z wcześniej przyznanej pomocy. W takim przypadku może znaleźć zastosowanie art. 11 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, który stanowi, że w przypadku stwierdzenia przez pracownika socjalnego marnotrawienia przyznanych świadczeń, ich celowego niszczenia lub korzystania w sposób niezgodny z przeznaczeniem bądź marnotrawienia własnych zasobów finansowych może nastąpić ograniczenie świadczeń, odmowa przyznania albo przyznanie pomocy w formie świadczenia niepieniężnego. Według Kolegium z przesłanych akt wynika, że J. K. do dnia wydania zaskarżonej decyzji nie rozliczył się z kwoty 268,06 zł przyznanej na zakup leków. W końcowej części uzasadnienia organ odwoławczy zwrócił uwagę na fakt, że pomimo ustalonych okoliczności sprawy skarżącemu przyznano specjalny zasiłek celowy na pokrycie kosztów zakupu energii elektrycznej w wysokości 187,94 zł. Świadczenie to stanowiło wsparcie, które jest zgodne z zadaniami instytucji pomocy społecznej. W skardze J. K. podniósł, że wbrew twierdzeniom organów całość przyznawanej mu pomocy przeznacza na niezbędne potrzeby. W dacie złożenia skargi otrzymywał zasiłek stały w wysokości 233,30 zł, a z tych pieniędzy opłacał abonament RTV kwocie 20 zł, telewizję kablową w wysokości 60 zł, ubezpieczenie za dwa miesiące w kwocie 184 zł oraz niezbędny do wezwania karetki pogotowia oraz lekarza telefon w kwocie 70 zł. Z otrzymanych pieniędzy skarżący pokrywa wszystkie koszty utrzymania, takie jak zakup środków czystości, odzieży, jak również zakup materiałów remontowych i opłacenie napraw. W takiej sytuacji nie ma możliwości opłacenia comiesięcznego czynszu. Następnie J. K. dodał, że obecnie zasiłek okresowy został mu obniżony. W jego sytuacji potrzebuje środków finansowych na zaspokojenie potrzeb bytowych, takich jak opłacenie czynszu, zakup potrzebnych lekarstw, środków czystości oraz żywności (ze względu na specjalną dietę cukrzycową), zakup odzieży oraz na drobne naprawy domowe. W końcowej części uzasadnienia skargi skarżący opisał swój bardzo ciężki stan zdrowia. Podkreślił, że jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, a jego stan zdrowia nie rokuje poprawy. W związku z tym potrzebuje stałego wsparcia. Zaznaczył też, że pomimo to stara się udzielać społecznie. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Podstawą materialnoprawną rozstrzygnięć administracyjnych podjętych w niniejszej sprawie były przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362, ze zm.). Zasady ogólne wskazanej ustawy, wyrażone w art. 2 ust. 1 i art. 3 ust. 1, stanowią, że świadczenia z pomocy społecznej mają na celu umożliwienie przezwyciężania trudnych sytuacji życiowych, których osoby ubiegające się nie są w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości oraz zaspokajanie niezbędnych potrzeb i umożliwienie im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka. Ponadto zgodnie z art. 39 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej może być przyznany zasiłek celowy, w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu (art. 39 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej). Natomiast w myśl art. 41 pkt 1 i 2 ustawy o pomocy społecznej może być przyznany w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe specjalny zasiłek celowy w wysokości nieprzekraczającej odpowiednio kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub rodziny, który nie podlega zwrotowi; zasiłek okresowy, zasiłek celowy lub pomoc rzeczowa, pod warunkiem zwrotu części lub całości kwoty zasiłku lub wydatków na pomoc rzeczową. Jak wynika z przywołanych przepisów pomoc społeczna jest instytucją stosowaną wyjątkowo, w sytuacjach, w których obywatel nie jest w stanie sam podołać okolicznościom życiowym. Jednym z podstawowych warunków przyznania zasiłku celowego, o którym mowa w art. 39 ustawy o pomocy społecznej, jest spełnienie kryterium dochodowego, które w przypadku osoby samotnie gospodarującej wynosi 477 zł miesięcznie (art. 8 ust. 1 pkt 1 cyt. ustawy o pomocy społecznej w związku z § 1 pkt 1 lit. a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 lipca 2009 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej - Dz.U. Nr 127, poz. 1055), przy jednoczesnym wystąpieniu co najmniej jednego z powodów wymienionych w art. 7 pkt 2-15 ustawy o pomocy społecznej. Powołane wyżej przepisy w sposób jednoznaczny określają przesłanki, jakie muszą zostać spełnione przez osobę ubiegającą się o tę formę pomocy społecznej. Odnosząc powyższe uwagi na grunt niniejszej sprawy należy wskazać, iż skarżący nie spełnia przesłanek do przyznania jej pomocy w formie zasiłku celowego (zwykłego) z uwagi na przekroczenie kryterium dochodowego. Skarżący złożył wniosek o zasiłek dnia 5 października 2011 r., a więc co do zasady, zgodnie z art. 8 ust 3 ustawy o pomocy społecznej, jego sytuację materialną należało oceniać z uwzględnieniem wszystkich przychodów z września 2011 r. (miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku). Na przychody te składały się zasiłek stały w wysokości 233,30 zł oraz dodatek mieszkaniowy w kwocie 254,03, co łącznie stanowi 487,33 zł. Decyzje o przyznaniu tych świadczeń nie znalazły się w aktach, niemniej jednak istnienia prawa do zasiłku stałego oraz dodatku mieszkaniowego skarżący nie kwestionował, a co więcej w kwestionariuszu wywiadu środowiskowego potwierdził, że jego dochód wynosił łącznie 487,33 zł. W dalszych oświadczeniach zawartych w odwołaniu i skardze J. K. również potwierdził tę wysokość dochodu, a nadto wprost wskazał, że otrzymuje zasiłek stały w wysokości 233,30 zł. W tych okolicznościach Sąd uznał wysokość dochodu skarżącego za wrzesień 2011 r. za ustaloną i bezsporną. Mając na uwadze niewątpliwe przekroczenie kryterium dochodowego w miesiącu wrześniu 2011 r., w sprawie podstawową kwestią było rozstrzygnięcie czy w odniesieniu do sytuacji osobistej i materialnej skarżącego w kontekście zgłoszonej potrzeby (wniosek o pokrycie opłat czynszowych bieżących i zaległych, zakup leków i częściowy zwrot za nie, zakup środków czystości) można mówić o "szczególnie uzasadnionym przypadku". Zgodnie z art. 41 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362, ze zm.) przy przekroczeniu kryterium dochodowego zasiłek celowy specjalny albo zasiłek pod warunkiem zwrotu może być przyznany tylko i wyłącznie w takich przypadkach. W tym miejscu Sąd zaznacza, że podziela w pełni ugruntowaną już linię orzeczniczą Naczelnego Sądu Administracyjnego, w myśl której przyznanie zasiłku celowego w oparciu o art. 41 ustawy o pomocy społecznej może nastąpić tylko w zupełnie wyjątkowych przypadkach. Po pierwsze należy zwrócić uwagę, że wniosek skarżącego został w części uwzględniony, gdyż zgodnie z żądaniem z dnia 5 października 2011 r. Prezydent przyznał mu zasiłek celowy specjalny w wysokości 187,94 zł na pokrycie kosztów zakupu energii elektrycznej. Zasiłek ten stanowił dla J. K. niewątpliwie istotne wsparcie. Po drugie, z okoliczności sprawy wynika, że w miesiącach wrześniu i październiku skarżący otrzymał wsparcie na zakup żywności w kwocie 400 zł miesięcznie (zob. pkt 7 wywiadu środowiskowego - k. 19 akt administracyjnych). Pozostałe wnioski nie były uzasadnione szczególnymi okolicznościami, które uzasadniałyby przyznanie zasiłków celowych na podstawie art. 41 ustawy o pomocy społecznej. Należy zauważyć, że skarżący otrzymywał w miesiącu wrześniu 2011 r. wsparcie finansowe na utrzymanie mieszkania (dodatek mieszkaniowy), natomiast od Fundacji [...] otrzymywał regularne dofinansowanie do opłat za wodę. Pozostały znaczący koszt związany z zamieszkaniem (koszt energii elektrycznej) został pokryty zasiłkiem celowym specjalnym wymienionym wyżej. Można zatem stwierdzić, że J. K. uzyskał od pomocy społecznej i innych instytucji wsparcie finansowe pokrywające niemalże całość bieżących opłat związanych z utrzymaniem mieszkania. Do zapłaty we własnym zakresie przez skarżącego pozostała kwota 89,91 zł, która stanowi stosunkowo niewielką część wszystkich tych kosztów. Jednocześnie należy zwrócić uwagę, że J. K. wydatkuje regularnie część kwot na telewizję kablową (60 zł), telefon (60 zł) oraz ubezpieczenie (184 zł na 2 miesiące). Kwoty te są większe aniżeli kwota czynszu, jaką powinien uiścić z własnych środków, a jednocześnie wymienione potrzeby nie są niezbędnymi potrzebami bytowymi, które uzasadniałyby zadłużanie się w zakresie czynszu za opłacenie mieszkania. W tym miejscu Sąd na marginesie zaznacza, że nie kwestionuje, iż skarżącemu telefon może być potrzebny do wezwania pomocy medycznej. Jednak kwota abonamentowa zamówionej przez niego usługi telekomunikacyjnej wydatkowana na utrzymanie numeru (telefon ma służyć skarżącemu w sytuacjach wyjątkowych) jest - w obecnych realiach rynkowych - stosunkowo wysoka. Nie ma też podstaw do przyznania zasiłku celowego w oparciu o art. 41 ustawy o pomocy społecznej na pokrycie kosztów zadłużenia czynszowego. Wydatek związany z uregulowaniem zadłużenia czynszowego nie jest bowiem spowodowany szczególnie wyjątkowymi okolicznościami, które powinny być spełnione w związku z art. 41 ustawy. Ponadto skarżący otrzymuje wsparcie na utrzymanie mieszkania w postaci dodatku mieszkaniowego, co nie jest bez znaczenia z punktu widzenia możliwości poniesienia przez niego kosztów związanych z zamieszkaniem. Trafnie także przyjęły organy, że w październiku 2011 r. nie zachodziły podstawy do przyznania skarżącemu pomocy na zakup leków. Pomoc w tym zakresie była skarżącemu przyznawana w miesiącach od stycznia do lipca 2011 r. (czego nie kwestionował), a przyznane kwoty wydatkował on na wykupienie turnusu rehabilitacyjnego (zob. uzasadnienie odwołania). Co prawda, wcześniej przyznane zasiłki nie wyłączają automatycznie przyznania zasiłków w okresie późniejszym, niemniej jednak w kontekście tej sprawy regularne finansowanie przeznaczone na zakup leków, jakie przyznano skarżącemu w 2011 r., rzutuje na ocenę skali wsparcia pochodzącego z instytucji pomocy społecznej w stosunku do sytuacji materialnej skarżącego. Wsparcie to, w ocenie Sądu, wypełnia zadania pomocy społecznej tym bardziej, że dochody skarżącego przekraczają kryterium dochodowe. Uwzględnienie wniosków J. K. o kolejne dofinansowanie do zakupu leków w istocie powodowałoby, że na ten cel otrzymałby on wyższą kwotę, aniżeli kwotę, której wydatkowanie udokumentował. Z opisanych wyżej przyczyn w miesiącu październiku 2011 r. nie zachodziły również podstawy do stwierdzenia, iżby zachodziły wyjątkowe okoliczności uzasadniające przyznanie skarżącemu w oparciu o art. 41 ustawy o pomocy społecznej środków pieniężnych na zakup środków czystości. Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270), orzekł o oddaleniu skargi.