II SA/Po 327/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak Sędziowie Sędzia WSA Walentyna Długaszewska (spr.) Asesor WSA Paweł Daniel po rozpoznaniu w dniu 31 lipca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi A. M. na decyzję Burmistrza Miasta z dnia 3 marca 2025 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia uchyla zaskarżoną decyzję IISA/Po 327/25 Uzasadnienie A. M. w dniu 20 lutego 2025 r. złożyła oświadczenie( k. [...] akt adm.), w którym wyraziła zgodę na zmianę decyzji, dotyczącej przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego na syna M. M., z powodu przyznania mu prawa do świadczenia wspierającego od 1 lutego 2024 r. W oświadczeniu tym wskazała również, że prosi o wydanie decyzji o nienależnie pobranym świadczeniu. Burmistrz Miasta decyzją z dnia 3 marca 2025 r., nr [...], działając na podstawie art. 2 ust 2, art. 17, art. 23, art. 24 ust 1, 2, i 3, art. 25, art. 26, art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz.U. z 2024 r., poz. 323 ), art. 63 ustawy o świadczeniu wspierającym ( Dz.U. 2023, poz. 1429 ),(...), art. 104 , art. 107 § 4 i art. 155 Kodeksu postępowania administracyjnego ( Dz.U.2024 r., 572 ze zm.) 1) uznał za nienależnie pobrane przez A. M. świadczenie pielęgnacyjne przyznane na M. M. w kwocie 39.442,00 zł , za okres od dnia 1lutego 2024 r. do dnia 28 lutego 2025 r. 2) zobowiązał A. M. do zwrotu ww. należności oraz odsetek ustawowych za opóźnienie, naliczonych od pierwszego miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego do dnia spłaty. Pismem z dnia 5 marca 2025 r. A. M. wniosła odwołanie od ww. decyzji w części dotyczącej naliczenia odsetek ustawowych za opóźnienie od nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego, podnosząc, że nie zgadza się z naliczeniem jej odsetek. Wskazała, że syn M. na początku 2024 r. wystąpił do Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] o ustalenie poziomu potrzeby wsparcia, niezbędnego do uzyskania prawa do świadczenia wspierającego, przyznawanego przez ZUS. Z końcem roku 2024 r. syn otrzymał decyzję Wojewódzkiego Zespołu, uzyskując maksymalną liczbę punktów. W związku z tym wystąpił do ZUS o przyznanie świadczenia wspierającego. Świadczenie wspierające ZUS przyznał od 1 lutego 2024 r. W tym czasie odwołująca pobierała świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaną opieką. A. M. podniosła, że naliczenie jej odsetek od pobieranego świadczenia nie jest zasadne, gdyż nie ma jej winy w tym, że wniosek jej syna złożony do WZoON rozpatrywano przez tak długi okres. W tym czasie odsetki od nienależnie pobranego świadczenia urosły do kwoty ponad 2 tysiące zł. i jest to kwota, która nie powinna zostać jej naliczona, ponieważ nie wynika z jej naruszenia ani winy. Ponadto, nie jest w stanie jej spłacić. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, któremu Burmistrz Miasta przekazał odwołanie od swojej decyzji z dnia 3 marca 2025 r., działając na podstawie art. 65 § 1 k.p.a , pismem z dnia 1 kwietnia 2025 r. przekazało organowi I instancji ww. odwołanie, wskazując, że w sprawie ma zastosowanie art. 127 § 1a k.p.a, zatem złożony środek zaskarżenia należy potraktować jako skargę do sądu administracyjnego. W związku z powyższym, organ pismo A. M., jako skargę, przekazał do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. W odpowiedzi na skargę, Burmistrz Miasta wniósł o jej oddalenie. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że w zaskarżonej decyzji organ odstąpił od jej uzasadnienia na podstawie art. 107 k.p.a. Uzasadnienie decyzji z dnia 3 marca 2025 r., nr [...], jak wynika z akt administracyjnych, sporządzono przed przekazaniem przedmiotowej sprawy do Sądu. ( k. [...] akt adm). Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył , co następuje. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst. jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 935, zwanej dalej "p.p.s.a."), wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Ponadto w myśl art. 52 § 1 p.p.s.a. skargę można wnieść po wyczerpaniu środków zaskarżenia, zaś przez wyczerpanie środków zaskarżenia należy rozumieć sytuację, w której stronie nie przysługuje żaden środek zaskarżenia, taki jak zażalenie, odwołanie lub ponaglenie, przewidziany w ustawie (art. 52 § 2 p.p.s.a). W ocenie Sądu, zaskarżona decyzja narusza prawo w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie jej z obrotu prawnego. Nie można bowiem uznać, że w realiach niniejszej sprawy zachodziły podstawy do skorzystania przez organ I instancji z możliwości przewidzianej w art. 107 § 4 k.p.a., tj. odstąpienia od uzasadnienia decyzji. Przepis art. 107 § 4 k.p.a. upoważnia organ do odstąpienia od uzasadnienia decyzji, gdy uwzględnia ona w całości żądanie strony; nie dotyczy to decyzji rozstrzygającej sporne interesy stron oraz decyzji wydanych na skutek odwołania. W myśl natomiast art. 127 § 1a k.p.a. decyzja wydana w pierwszej instancji, od której uzasadnienia organ odstąpił z powodu uwzględnienia w całości żądania strony, jest ostateczna. Materialnoprawną podstawą wydanej decyzji jest art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., zgodnie, z którym za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W świetle treści art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., warunkiem uznania świadczenia za nienależnie pobrane jest wystąpienie w trakcie jego realizacji okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty. W kontrolowanej sprawie, jak wynika z odwołania wniesionego przez skarżącą, M. M. na początku 2024 r. wystąpił do Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] o ustalenie poziomu potrzeby wsparcia, niezbędnego do uzyskania prawa do świadczenia wspierającego, przyznawanego przez ZUS. Z końcem roku 2024 r. syn skarżącej otrzymał decyzję Wojewódzkiego Zespołu, uzyskując maksymalną liczbę punktów. W związku z tym wystąpił do ZUS o przyznanie świadczenia wspierającego. Świadczenie wspierające ZUS przyznał od 1 lutego 2024 r. W tym czasie odwołująca pobierała świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaną opieką. Z powyższego wynika, że M. M., nad którym skarżąca sprawowała opiekę, przyznano świadczenie wspierające z datą wsteczną tj. od dnia 1 lutego.2024 r., jakkolwiek okoliczność ta nie została w przedmiotowej sprawie wyjaśniona przez organ, w tym nie wyjaśniono okoliczności dotyczących tego, kiedy syn skarżącej wystąpił z wnioskiem do ZUS i w jakiej dacie organ wydał decyzję. Konsekwencją tego była zaś decyzja Burmistrza Miasta z dnia 3 marca 2025 r. w przedmiocie uchylenia skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, z dniem, w którym decyzja stanie się ostateczna oraz decyzja również z dnia 3.marca 2025 r. stwierdzająca, że świadczenie pielęgnacyjne w okresie od dnia 1lutego 2024 r. do dnia 28 lutego 2025 r.. jest świadczeniem nienależenie pobranym. W aktach administracyjnych znajduje się informacja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 13 lutego 2025 r., z której wynika, że wniosek o przyznanie świadczenia wspierającego został złożony 20 stycznia 2025 r. Z informacji tej wynika również, że Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności ustalił M. M. potrzebę wsparcia na poziomie 100 punktów na okres od 31.01.2024 r. do 31.01.2031 r. w decyzji wydanej 12 listopada 2024 r. Zgodnie z art. 30 ust. 2 u.ś.r. warunkiem uznania świadczenia za nienależnie pobrane jest świadomość świadczeniobiorcy o braku prawa do jego pobierania, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się pogląd, który Sąd orzekający w przedmiotowej sprawie podziela, że obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por. m.in. wyrok NSA z dnia 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1392/21 ). Odstąpienie od uzasadnienia decyzji z powodu uwzględnienia w całości żądania strony jest działaniem uznaniowym organu, co oznacza, że korzystając z przysługującego luzu, organ administracyjny obowiązany jest do rzetelnej i jednocześnie wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy, w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach prawa przesłanki. Ponadto, mając na uwadze, że uzasadnienie decyzji odgrywa istotną rolę w interpretacji rozstrzygnięcia, gdyż przedstawia sposób interpretacji prawa, co powinno mieć przełożenie na dobrowolne wykonanie decyzji, należy oczekiwać od organu, że odstępując od uzasadnienia, weźmie on pod uwagę w szczególności treść żądania, w kontrolowanej sprawie treść oświadczenia złożonego przez skarżącą, poziom skomplikowania sprawy i specyfikę danego rodzaju postępowania. Nie może zatem budzić wątpliwości, że dopiero gruntowna analiza stanu faktycznego i dojście przez organ do przekonania, że rozstrzygnięcie uwzględniające w całości żądanie strony jest rozstrzygnięciem niebudzacym żadnych wątpliwości, zarówno prawnych jak i faktycznych, może stanowić ewentualną podstawę do odstąpienia od uzasadnienia decyzji. W przedmiotowej sprawie, zdaniem Sądu, ustalenie i ocena, czy zaistniały materialnoprawne przesłanki do wydania decyzji w przedmiocie zwrotu świadczenia pielęgnacyjnego, jako nienależnie pobranego, wraz z odsetkami, wymagały szczególnie starannego postępowania ze strony organu , jak również uzasadnienia przez organ podjętego rozstrzygnięcia, tak aby możliwe było przekonanie strony, co do słuszności wydanej decyzji, a także umożliwienie dokonania kontroli przez Sąd, w przypadku wniesienia środka zaskarżenia. Tym bardziej, co należy podkreślić, że już z treści pism składanych przez skarżącą w toku postępowania przed organem, wyraźnie wynika, że skarżąca nie tylko nie zgadza się z naliczeniem jej odsetek za opóźnienie, przedkładając, m.in., pismo Ministerstwa Rodziny i P. Społecznej z 4.12.2023 r., ale również wskazuje na swój brak winy w tym, że pobierała świadczenie pielęgnacyjne, w związku z opieką nad synem w okresie oczekiwania na wydanie decyzji w sprawie przyznania świadczenia wspierającego. W ocenie Sądu, nie sposób zatem przyjąć, jak to uczynił organ, że zgoda na zmianę decyzji, dotyczącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na syna M. M., z powodu przyznania prawa do świadczenia wspierającego, w tym na wydanie decyzji o nienależnie pobranym świadczeniu, stanowiła, żądanie strony uzasadniające wydanie decyzji o uznaniu za nienależne pobranego świadczenia pielęgnacyjnego i w konsekwencji zobowiązanie skarżącej do zwrotu ww. należności wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, liczonymi od pierwszego miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego do dnia spłaty, z odstąpieniem od jej uzasadnienia. Mając na uwadze powyższe, Sąd nie dokonał merytorycznej oceny zaskarżonej decyzji, jak również następczo uzupełnionego przez organ jej uzasadnienia, uznając, że organ I instancji niewłaściwie zastosował art. 107 § 4 k.p.a., przyjmując, że decyzja uwzględnia w całości żądanie strony i w konsekwencji odstąpił od sporządzenia jej uzasadnienia. W tym stanie rzeczy, Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa, tj. art. 107 § 4 k.p.a., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ uwzględni poczynione wyżej rozważania, które stanowią wskazania do dalszego postępowania.