II SA/Po 343/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Asesor WSA Paweł Daniel Protokolant: St. sekr. sąd. Agata Tyll-Szeligowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 października 2024 r. sprawy ze skargi M. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 3 kwietnia 2024 r. nr [...] w przedmiocie zmiany decyzji w sprawie odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję Prezydent Miasta [...] decyzją z dnia 4 marca 2009 r., nr [...], działając na podstawie art. 60 ust. 1, 61 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 1, art. 62 ust. 1 w zw. z art. 59 ust. 1, art. 106 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2008 r. nr 115 poz. 728, aktualnie Dz. U. z 2024 r. poz. 1283, dalej: u.p.s.) ustalił M. J. opłatę za pobyt w Domu Pomocy Społecznej w S. w wysokości [...] zł miesięcznie (k. [...] akt administracyjnych). Następnie decyzją z dnia 27 maja 2009 r., nr [...], Prezydent Miasta [...] zmienił opisaną wyżej decyzję z dnia 4 marca 2009 r. w ten sposób, że skierował M. J. do Domu Pomocy Społecznej w M. i ustalił odpłatność za pobyt w wymienionym DPS – w miejsce DPS w S. (k. [...] akt administracyjnych). W dniu 28 czerwca 2023 r. przeprowadzono z M. J. wywiad środowiskowy, w którym ustalono, że skarżąca uzyskuje rentę socjalną w wysokości [...] zł oraz zasiłek pielęgnacyjny w kwocie [...]zł. Skarżąca legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe, ma 46 lat, leczy się psychiatrycznie. Miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w DPS w M. wynosi [...] zł. Dochód strony pomniejszony jest o kwotę [...]zł wierzytelności windykowanych przez komornika (k. [...]-[...] akt administracyjnych). Decyzją waloryzacyjną ZUS Oddział w O. . z dnia 1 marca 2023 r., nr [...], podwyższono skarżącej rentę socjalną od 1 marca 2023 r. do kwoty najniższej renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, tj. do kwoty [...]zł. Świadczenie to zmniejszono o kwotę [...]zł zajęć egzekucyjnych i kwotę [...]zł składek na ubezpieczenie zdrowotne. Od 1 marca 2023 r. wysokość świadczenia do wypłaty wynosi miesięcznie [...] zł (k. [...] akt administracyjnych). Decyzją z dnia 17 lipca 2023 r., [...]([...]), Prezydent Miasta [...], działając na podstawie art. 163 Kodeksu postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 775, dalej: k.p.a.) oraz art. 106 ust. 5, w związku z art. 59 ust. 1, art. 61 ust. 1 pkt 1, ust. 2 pkt 1, art. 62 ust. 1 pkt 1 i pkt 2 u.p.s., orzekł o zmianie decyzji z dnia 04 marca 2009 r., nr [...] (z późniejszymi zmianami), ustalającej M. J. opłatę za pobyt w Domu Pomocy Społecznej w M. w ten sposób, że od kwietnia 2023 r. ustalił miesięczną odpłatność za pobyt skarżącej w DPS w wysokości [...] zł miesięcznie. Motywując decyzję wskazano, że w trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego przez pracownika socjalnego ustalono, że w wyniku waloryzacji rent i emerytur uległa zmianie sytuacja dochodowa skarżącej. Od 01 marca 2023 r. strony dochód (netto), na który składa się zasiłek pielęgnacyjny i renta socjalna, wynosi łącznie [...] zł miesięcznie, a 70% wynosi [...] zł i kwota ta stanowi miesięczną odpłatność za pobyt w DPS od kwietnia 2023 r. jaką skarżąca winna opłacać. M. J. wniosła od opisanej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego, wskazując, że jest ona dla niej krzywdząca. Strona podniosła, że na skutek zaskarzonej decyzji całość uzyskiwanej renty i zasiłku pielęgnacyjnego będzie musiała oddawać do DPS i zostanie bez środków do życia. Strona zarzuciła, że w sposób niepełny ustalono jej sytuację życiową i finansową. Nadto wskazała, że być może inni członkowie jej rodziny powinni partycypować w kosztach jej pobytu w DPS. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 3 kwietnia 2024 r., nr [...], działając na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz.U. z 2018 r. poz. 570) oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a w zw. z art. 106 ust. 5 u.p.s. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Prezydenta Miasta P.. W pierwszej kolejności Kolegium wskazało, że zgodnie z art. 163 k.p.a. organ administracji publicznej może uchylić lub zmienić decyzję, na mocy której strona nabyła prawo, także w innych przypadkach oraz na innych zasadach niż określone w niniejszym rozdziale, o ile przewidują to przepisy szczególne. Takim przepisem szczególnym, na gruncie ustawy o pomocy społecznej jest art. 106 ust. 5 u.p.s., zgodnie z którym decyzję administracyjną zmienia się lub uchyla na niekorzyść strony bez jej zgody w przypadku zmiany przepisów prawa, zmiany sytuacji dochodowej lub osobistej strony, pobrania nienależnego świadczenia, a także można zmienić lub uchylić decyzję, jeżeli wystąpiły przesłanki, o których mowa w art. 11, art. 12 i art. 107 ust. 5 u.p.s. Zmiana decyzji administracyjnej na korzyść strony nie wymaga jej zgody. Kolegium zwróciło uwagę, że zmianie uległ dochód M. J., wobec czego organ I instancji miał obowiązek podnieść odpłatność strony za pobyt w DPS. Dochód skarżącej od 1 marca 2023 r. wynosi [...] zł, w związku z czym strona jest zobowiązana do ponoszenia odpłatności za pobyt w DPS w M. w wysokości [...] zł, tj. 70% swojego dochodu. Organ I instancji zobowiązanie takie nałożył dopiero od dnia 1 kwietnia 2023 r. M. J. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu zaskarżając w całości decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 3 kwietnia 2024 r. nr [...]. Skarżąca podkreśliła, że jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji, o bardzo trudnej sytuacji życiowej, zdrowotnej i dochodowej. Skarżąca nie zgodziła się z ustaloną przez organ wysokością odpłatności za pobyt w Domu Pomocy Społecznej. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie i podtrzymało swoje stanowisko w sprawie. W piśmie procesowym z dnia 30 sierpnia 2024 r. pełnomocnik skarżącej rad. pr. D. D., popierając skargę wniosła o uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 3 kwietnia 2024 r., nr [...], oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia 17 lipca 2023 r., [...]([...]), a także wniosła o zasądzenie kosztów postępowania. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 61 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 1 i art. 106 ust. 5 u.p.s. poprzez niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że zachodziły podstawy do zmiany od dnia 1 kwietnia 2023 r. dotychczasowej odpłatności za pobyt w Domu Pomocy Społecznej, ustalonej w decyzji z dnia 4 marca 2009 r., bez zgody skarżącej na jej niekorzyść i jej zwiększenia do kwoty [...]zł miesięcznie, w sytuacji gdy kwota pozostała do dyspozycji skarżącej po zapłacie przedmiotowej należności zaledwie wystarcza na pokrycie bieżących, podstawowych potrzeb życiowych skarżącej, związanych z jej stanem zdrowia, i nie pozwala na zaspokojenie innych aktualnych potrzeb życiowych skarżącej, a także przyszłych potrzeb związanych z pogarszającym się stanem zdrowia. Pełnomocnik wskazała, że skarżąca jest osobą posiadającą na stałe orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 21 lipca 2021 r. nr [...], wydane przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K.. Zgodnie z oświadczeniem skarżącej, jest ona osobą bardzo schorowaną i mającą liczne dolegliwości. Należą do nich m.in. choroby kardiologiczne (problemy z sercem, z zastawką), astma oskrzelowa, stwardnienie rozsiane, reumatyzm, schorzenia urologiczne, alergie skórne i pokarmowe. W związku ze stanem zdrowia skarżąca ma m.in. poważne problemy z chodzeniem i nietrzymaniem moczu. Zgodnie z oświadczeniem skarżącej, ponosi ona ze środków pozostałych w jej dyspozycji po odliczeniu opłat za pobyt w DPS koszty zakupu niezbędnych leków, specjalistycznych kosmetyków antyalergicznych, środków higieny osobistej w związku ze schorzeniem urologicznym i żywności specjalistycznej w związku z alergią pokarmową. Kwota [...]zł pozostała do dyspozycji skarżącej po uiszczeniu opłat za pobyt w DPS wystarcza zaledwie na pokrycie bieżących i podstawowych wydatków, nie pozwala na zaspokojenie innych aktualnych potrzeb (np. zakupu odzieży) i innych potrzeb w przyszłości związanych z pogarszającym się stanem zdrowia, w tym np. na zgromadzenie funduszy na zakup wózka inwalidzkiego. Wywiad przeprowadzony przez pracownika socjalnego przed wydaniem decyzji organu I instancji ograniczył się wyłącznie do zbadania wysokości uzyskiwanych dochodów skarżącej i nie obejmował ustalenia jej sytuacji życiowej, w tym zdrowotnej oraz wysokości koniecznych wydatków m.in. na podratowanie zdrowia. Na rozprawie w dniu 24 października 2024 r. pełnomocnik skarżącej podtrzymała skargę i wskazała na przepis art. 106 ust. 3a u.p.s. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga okazała się zasadna. Przedmiotem kontroli Sądu była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 3 kwietnia 2024 r., nr [...], utrzymująca w mocy rozstrzygnięcie Prezydenta Miasta [...] z dnia 17 lipca 2023 r., [...]([...]), w przedmiocie zmiany decyzji ustalającej M. J. opłatę za jej pobyt w DPS w M.. Zgodnie z art. 60 ust. 1 u.p.s. pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca, z zastrzeżeniem ust. 3. W kręgu podmiotów zobowiązanych do ponoszenia opłaty ustawodawca wskazał w pierwszej kolejności bezpośredniego beneficjenta (mieszkańca domu pomocy społecznej), co wynika z art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. Osoba ta opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnosi w wysokości nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu (art. 61 ust. 2 pkt 1 u.p.s.). Zgodnie z art. 106 ust. 5 u.p.s. decyzję administracyjną zmienia się lub uchyla na niekorzyść strony bez jej zgody w przypadku zmiany sytuacji dochodowej lub osobistej strony. Zmiana decyzji w tym trybie nie wymaga zgody strony. Należy przy tym zauważyć, że stosownie do art. 106 ust. 3b u.p.s. zmiana dochodu osoby samotnie gospodarującej lub rodziny w okresie ponoszenia odpłatności za świadczenie niepieniężne nie wpływa na wysokość tej odpłatności, jeżeli kwota zmiany nie przekroczyła 10% odpowiednio kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Z przepisów tych wynika więc, że w razie zmiany dochodu pensjonariusza domu pomocy społecznej, która to zmiana przekracza 10% odpowiednio kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, obowiązkiem organu administracji jest orzec o zmianie decyzji ostatecznej ustalająca wysokość opłaty za pobyt w tej placówce. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że skoro w art. 106 ust. 5 w zw. z art. 106 ust. 3b u.p.s. ustawodawca ograniczył możliwość zmiany decyzji o przyznaniu świadczeń z pomocy społecznej na niekorzyść strony bez jej zgody w przypadku niewielkiej tylko zmiany jej dochodu (nieprzekraczającej 10% kryterium dochodowego), to należy dokonać takiej interpretacji innych przepisów ustawy by wyłączona była możliwość zmiany decyzji na niekorzyść strony z pominięciem tych przepisów. Przepisy te pełnią bowiem funkcję stabilizującą bezpieczeństwo socjalne i prawne osób korzystających ze świadczeń z pomocy społecznej, tak aby nie były one zagrożone utratą czy zmniejszeniem tych świadczeń w przypadku tylko niewielkiego wzrostu dochodów (por. wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z dnia 18 grudnia 2019 r., II SA/Go 591/19, CBOSA). Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy należy wskazać, że Prezydent Miasta [...] decyzją z dnia 4 marca 2009 r., nr [...], ustalił M. J. odpłatność za pobyt w DPS w wysokości [...] zł. Decyzja ta ulegała z biegiem lat zmianom w związku ze stopniowym wzrostem (waloryzacją) dochodu skarżącej, utrzymującej się zasadniczo z renty socjalnej. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest "najnowsza" decyzja zmieniająca wysokość odpłatności za pobyt skarżącej w DPS w związku ze wzrostem renty socjalnej otrzymywanej przez skarżącą. Z akt sprawy wynika, że renta socjalna skarżącej została w marcu 2023 r. zwaloryzowana do najniższej renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, tj. do kwoty [...]zł, a po odjęciu składki na ubezpieczenie zdrowotne ([...] zł) i należności podlegających egzekucji ([...] zł) miesięcznie, od 1 marca 2023 r. skarżąca uzyskuje [...] zł. Biorąc pod uwagę decyzję ZUS o podwyższeniu renty organy uznały, że zachodzi przesłanka, o której mowa w art. 106 ust. 5 u.p.s., tj. doszło do zmiany sytuacji dochodowej strony, co ma wpływ na wysokość opłaty ponoszonej przez skarżącą za pobyt w DPS. Kierując się normą wskazaną w art. 62 ust. 2 pkt 1 u.p.s. organy wyliczyły, że na dochód skarżącej składają się zasiłek pielęgnacyjny i renta socjalna — łącznie w wysokości [...] zł miesięcznie, a 70% powyższej kwoty stanowi kwota [...]zł. W tej wysokości ustalono skarżącej odpłatność za pobyt w DPS od kwietnia 2023 r. Zdaniem Sądu o zasadności podwyższenia skarżącej opłaty decydować nie mogło wyłączne oparcie się przez organy na informacji o podwyższeniu renty socjalnej. Organy nie ustaliły czy zmiana dochodu skarżącej przekroczyła 10% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej (art. 106 ust. 3b u.p.s.), a dopiero ta przesłanka uzasadniałaby podwyższenie skarżącej opłaty. Aby jednak zweryfikować powyższą okoliczność konieczne jest ustalenie pełnej sytuacji dochodowej strony w okresie poprzedzającym wydanie decyzji ZUS, tj. przed 1 marca 2023 r., porównanie jej z aktualnymi dochodami strony i obliczenie czy zmiana dochodu M. J. przekracza 10% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej. Ustawodawca nakazuje przy udzielaniu świadczeń z zakresu pomocy społecznej (w tym umieszczania w DPS i ustalania odpłatności za pobyt) bazować na jak najbardziej aktualnych ustaleniach co do sytuacji finansowej świadczeniobiorcy (w tym jego dochodu). Powyższego od organów administracji wymaga zasada prawdy materialnej (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.). W nadesłanych do Sądu aktach sprawy nie znajdują się żadne inne decyzje wydane w sprawie odpłatności skarżącej za pobyt w DPS, poza pierwszą decyzją z 2009 r. i zaskarżonymi decyzjami. Brak jest również jakichkolwiek dokumentów czy decyzji wskazujących na wysokość dochodów skarżącej, co najmniej w okresie bezpośrednio poprzedzającym wydanie skarżonych decyzji. Wobec tego nie sposób stwierdzić, że w sprawie organy zweryfikowały czy w sytuacji M. J. podwyższenie renty socjalnej wypłynęło na uzyskiwany przez nią dochód w ten sposób, że aktualnie jego zmiana (wzrost) przekracza 10% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej i uzasadnionym jest podwyższenie stronie miesięcznej opłaty za pobyt w DPS. Kierując się powyższymi wywodami, Sąd uznał, że co najmniej przedwcześnie przyjęto, że zmiana sytuacji dochodowej skarżącej uzasadnia podwyższenie wysokości opłaty za pobyt w DPS. Oznacza to, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 106 ust. 5 i ust. 3b u.p.s. w zw. z art. 7 i 77 § 1 k.p.a. co powodowało konieczność jej uchylenia przez Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.), Ponownie rozpatrując sprawę Kolegium zobowiązane będzie uzupełnić materiał dowodowy w zakresie pozwalającym na prawidłowe ustalenie przesłanek czy zaistniały przesłanki do zmiany odpłatności za pobyt skarżącej w DPS – z uwzględnieniem przedstawionej powyżej wykładni dotyczącą warunków zmiany decyzji ustalającej odpłatność w DPS w oparciu o art. 106 ust. 5 u.p.s. w związku z art. 106 ust. 3b u.p.s. Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji.