II SA/Po 397/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Kwiecińska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Jakub Zieliński Sędzia WSA Tomasz Świstak Protokolant st. sekr. sąd. Ewa Wąsik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 sierpnia 2011 r. sprawy ze skargi Ł. M. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia (...) Nr (...) w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego; I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia (...) Nr (...), II. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją z dnia (...) kwietnia 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 1996 r. Nr 87, poz. 395 ze zm.), w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07, odmówił Ł. M. świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej w latach 1942-1945. W uzasadnieniu wskazano, że strona w okresie okupacji wnioskodawczyni wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której wspomina uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. o sygn. K 49/07 nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Wnioskiem z dnia (...) maja 2010 r. Ł. M. zwrócił się do organu o ponowne rozpatrzenie sprawy o ponowne rozpatrzenie sprawy wyjaśniając, że w okresie okupacji niemieckiej pracowała w sąsiedniej miejscowości, ale nie przebywała w domu rodzinnym. Nowa okolica była jej nieznana, a rodzinę przez cały okres pracy widziała tylko dwa razy. Pracowała po 12 godzin na dobę u niemieckiego gospodarza i nie miała kontaktu z Polakami. Decyzją z dnia (...) czerwca 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy swoją decyzję z (...) kwietnia 2010 r. W uzasadnieniu przytoczono fragmenty w/w wyroku Trybunału Konstytucyjnego i wskazano, że z treści orzeczenia wynika, że świadczenie pieniężne powinny otrzymać osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej połączony był z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu). Zdaniem organu – ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że strona wykonywała pracę przymusową w niewielkiej odległości od stałego miejsca zamieszkania w miejscowości O. (miejsce zamieszkania – B.). Praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy tzn. nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Decyzję powyższą zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu Ł. M. zarzucając jej naruszenie prawa materialnego tj. art. 2 ust. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, a także przepisów postępowania tj. art. 7, 75, 86 i 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej kpa) i wniosząc o uchylenie decyzji organu i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu skargi raz jeszcze podkreślono, że skarżące pracowała przymusowo, została deportowana z domu rodzinnego, a w nowym miejscu pobytu nie mogła mówić po polsku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 18 listopada 2010 r., sygn. akr IV SA/Po 707/10, uchylił zaskarżoną decyzję wskazując, że w jej treści organ niewiele miejsca poświęcił analizie materiału dowodowego ograniczając się do odnotowania faktu pobytu skarżącej w niewielkiej odległości od stałego miejsca zamieszkania. Brak w ogóle ustaleń i rozważań nad okolicznościami samej deportacji (przymusowej zmiany miejsca pobytu). powyższe rozstrzygnięcie Sąd wskazał również, że w świetle powoływanego przez organ administracji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., dla przesądzenia o zasadności przyznania świadczenia pieniężnego ma ustalenie, czy wnioskodawca faktycznie została "wyrwany" z dotychczasowego środowiska. Wśród czynników, wskazujących na zaostrzony charakter takiej represji Sąd zaliczył m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi. Mając powyższe na względzie Sąd zobowiązał organy do ponownego rozpatrzenia sprawy, a w szczególności rozpatrzenia, czy w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego skarżący spełnia kryteria uzasadniające przyznanie mu wnioskowanego świadczenia. Postanowieniem z dnia (...) lutego 2011 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych Ł. M. do złożenia pisemnych zeznań, na okoliczność podlegania represjom o których mowa w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. W złożonych do Urzędu w dniu (...) lutego 2011 r. zeznaniach wnioskodawczyni powtórzyła, iż od marca 1942 r. do grudnia 1944 r. pracowała ona przymusowo w gospodarstwie niemieckim G. S. we wsi O. gmina R. powiat K. Nie otrzymywała wynagrodzenia ani ubrań, lecz jedynie niewielkie porcje jedzenia. Została pozbawiona możliwości posługiwania się językiem polskim oraz pracowała codziennie po 12 – 16 godzin. Nie miała ona również żadnego kontaktu z rodziną – w ciągu całego okresu deportacji tylko raz przez godzinę mogła spotkać się z matką i młodszą siostrą. Decyzją z dnia (...) kwietnia 2011 r. nr (...) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 138 § 1 pkt. 1 w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej kpa) utrzymał w mocy zaskarżoną decyzje z dnia (...) kwietnia 2010 r. W uzasadnieniu decyzji powtórzono dotychczasowy przebieg postępowania a następnie wskazano, że w świetle oświadczeń wnioskodawczyni oraz świadków: S. T. oraz S. M. Ł. M. przebywała w miejscowości O. i wykonywała pracę przymusową w niemieckim gospodarstwie. W opinii organu z uwagi na fakt, iż miejscowość B, z której pochodzi wnioskodawczyni, oraz O. sąsiadują ze sobą, w przedmiotowej sprawie nie została spełniony warunek bycia deportowanym, uzasadniający przyznanie wnioskowanego świadczenia. W szczególności organ nie dał wiary twierdzeniom wnioskodawczyni, aby była ona pozbawiona kontaktu z rodziną. Skargę na powyższe rozstrzygnięcie wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu Ł. M. zarzucając jej naruszenie art. 2 ust. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, a także przepisów postępowania tj. art. 7, 75, 86 i 107 kpa i wniesiono o jej uchylenie. W uzasadnieniu skargi podtrzymano dotychczasowe zarzuty oraz podkreślono, że skarżąca była poddana represji w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich a miejsce, do którego skarżąca była deportowana oraz jej okolice pomimo bliskiej odległości od miejsca zamieszkania było w przeważającej części zamieszkałe przez ludność niemiecką, która nie utrzymywała kontaktów z ludnością polską. Zdaniem skarżącej dokonana przez organ ocena dowodów miała charakter jednostronny i nieobiektywny i była pozbawiona racjonalnych argumentów. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 §1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1269) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja organu administracji, odmawiająca przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej. W pierwszej kolejności niezbędne jest wskazanie, że w przedmiotowej sprawie orzekał już Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, który wyrokiem z dnia 18 listopada 2010 r., sygn. akr IV SA/Po 707/10, uchylił wcześniejsze decyzje Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych dotyczące odmowy przyznania skarżącemu wnioskowanego uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Podkreślenia wymaga, że zgodnie z art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Jak wynika z ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych, skutki wyroku sądu administracyjnego dotyczą każdego nowego postępowania prowadzonego w zakresie danej sprawy i obejmują zarówno postępowanie sądowoadministracyjne, w którym orzeczenie to zostało wydane; postępowanie administracyjne, w którym zapadło zaskarżone rozstrzygnięcie administracyjne; przyszłe postępowanie administracyjne, w tym także w sprawie stwierdzenia nieważności aktu i wznowienia postępowania administracyjnego, oraz ewentualne przyszłe postępowanie sądowoadministracyjne, w tym także przed NSA w przypadku ewentualnego rozpoznawania skargi kasacyjnej od ponownego wyroku sądu pierwszej instancji (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 17 marca 2009 r., sygn. akt I SA/Łd 1230/08, LEX 493588). Stąd skutkiem wyroku sądu administracyjnego w toku każdego z tych postępowań jest zakaz formułowania nowych ocen prawnych – sprzecznych z wyrażonym wcześniej przez sąd administracyjny poglądem. W powyższym świetle zarówno organ administracji publicznej ponownie rozstrzygający sprawę jak i Wojewódzki Sąd Administracyjny związany jest oceną wyrażoną w powołanym powyżej wyroku z dnia 18 listopada 2010 r., w którym Sąd przesądził, iż przyznanie uprawnienia, o jakim mowa w art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, uzależnione jest od wykazania, czy wnioskodawca faktycznie została "wyrwany" z dotychczasowego środowiska. Jak podano w powyższym orzeczeniu do czynników, wskazujących na zaostrzony charakter takiej represji zaliczyć należy się m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi. Stąd też, obowiązkiem organu rozpoznającego przedmiotową sprawę było ustalenia, czy wnioskodawca faktycznie spełnia powyższe przesłanki. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych ponownie rozpoznając sprawę wydał decyzje odmowne, uzasadniając ją twierdzeniem, iż z uwagi na fakt, iż miejscowość O., w której skarżąca wykonywała pracę przymusową w niemieckim gospodarstwie sąsiaduje z miejscowością B., z której pochodzi skarżąca, w przedmiotowej sprawie nie została spełniony warunek deportacji, uzasadniający przyznanie wnioskowanego świadczenia. W szczególności organ nie dał wiary twierdzeniom wnioskodawczyni, aby była ona pozbawiona kontaktu z rodziną. Podstawą powyższego ustalenia były oświadczenia świadków – S. T. oraz S. M. oraz zeznania skarżącej, z których ponad wszelką wątpliwość wynika, iż w okresie od marca 1942 r. do grudnia 1944 r. Ł. M. przebywała w miejscowości O. i wykonywała pracę przymusową w niemieckim gospodarstwie. Jak konsekwentnie wskazuje skarżąca w powyższym okresie pozbawiona była możliwości kontaktu z rodziną. Organ nie daje jednak wiary powyższym twierdzeniom koncentrując się wyłącznie na kryterium geograficznym. Działanie powyższe uznać należy za wadliwe. W świetle ogólnych zasad postępowania dowodowego, określonych w art. 7, 77 § 1 oraz 80 kpa rolą organu administracji rozstrzygającego sprawę jest wyczerpujące zebranie i ocena zebranego materiału dowodowego w sprawie. Tymczasem analiza zaskarżonej decyzji wskazuje, że organ nie wskazał żadnego dowodu, mogącego podważyć twierdzenia skarżącej, ograniczając się wyłącznie do twierdzenia, iż nie daje im wiary. Brak jest tym samym odniesienia do jakiejkolwiek okoliczności faktycznej mogącej świadczyć, iż wbrew zeznaniom skarżącej, istotnie miała ona kontakt z matką i młodszą siostrą (reszta rodziny została bowiem deportowana). Oparcie rozstrzygnięcia zaskarżonej decyzji wyłącznie na kryterium geograficznym nie wyczerpuje bowiem obowiązków organu w zakresie przeprowadzenia postępowania dowodowego. Jest to o tyle istotne, iż jak słusznie podnosi skarżąca w treści skargi, miejscowość B. była silnie podzielona na ludność polską i niemiecką. W szczególności istniały oddzielne polskie i niemieckie szkoły i kościoły, zaś społeczność polska i niemiecka nie utrzymywała ze sobą kontaktów. Nie można więc z góry wykluczyć, jak robi to organ administracji, że przeniesienie skarżącej do niemieckiego gospodarstwa w miejscowości O. nie stanowiło faktycznego wyrwania skarżącej z dotychczasowego środowiska tym bardzie, że w dacie wysiedlenia miała zaledwie 12 lat, a więc była praktycznie dzieckiem. W tym miejscu wskazać należy, iż jak wyjaśniono w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 08 lutego 2011 r., sygn. akt II SA/Łd 1393/10, deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Równocześnie, jak podkreślono stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W warunkach konkretnych okoliczności sprawy ważnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała). Czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku. Często bowiem się zdarzało, że małe dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary. Stwierdzenie takie skutkuje tym, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. Przenosząc powyższe rozważania do niniejszej sprawy wskazać należy, ze organ administracji rozstrzygając przedmiotową sprawę w sposób dowolny przyjął, wbrew zeznaniom skarżącej, iż miała ona możliwość kontaktu z najbliższymi osobami i środowiskiem polskim, a więc nie znajdywała się w sytuacji faktycznego i zupełnego oderwania od swojego dotychczasowego środowiska. W tym zakresie nie uzyskano żadnych dowodów, które pozwoliłyby uznać zeznanie skarżącej za niewiarygodne, ograniczając się do założenia, iż bliskie sąsiedztwo obu wsi (miejscowości poprzedniego zamieszkania i miejscowości wysiedlenia) przesądza, że nie doszło do wyrwania, wówczas dwunastoletniego, dziecka z dotychczasowego środowiska. W ocenie Sądu takie założenie, nie znajdujące odzwierciedlenia w materiale dowodowym, uznać należy za dowolne, co w konsekwencji prowadzi do naruszenia zasad postępowania określonych w art. 7, 77 § 1 oraz art. 80 kpa, a więc naruszenia przepisów postępowania mogących mieć wpływ na wynik sprawy. Mając powyższe na względzie Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylił zaskarżona decyzję. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organ winien rozważyć zasadność przyznania skarżącej świadczenia pieniężnego, mając na względzie uwagi poczynione w niniejszym uzasadnieniu oraz wcześniejszym wyroku Wojewódzkiego Sąd Administracyjnego w Poznaniu z dnia z dnia 18 listopada 2010 r., sygn. akt IV SA/Po 707/10. O wykonalności orzeczono na podstawie art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. /-/ J. Zieliński /-/ M. Kwiecińska /-/ T. Świstak