II SA/Po 404/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Drzazga (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Jakub Zieliński Sędzia WSA Tomasz Świstak Protokolant st. sekr. sąd. Ewa Wąsik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 05 listopada 2010 r. sprawy ze skargi K. J. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] kwietnia 2010r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego; oddala skargę /-/T. Świstak /-/B. Drzazga /-/J. Zieliński Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] kwietnia 2010 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] marca 2010 r. Nr [...] o odmowie przyznania K. J. uprawnień do świadczenia pieniężnego, przewidzianego w wyżej powołanej ustawie. Organ wyjaśnił, iż zainteresowany we wniosku wskazał, że podczas okupacji pracował w niemieckim majątku rolnym w miejscu swego stałego zamieszkania - w [...] i w przeświadczeniu strony, Trybunał Konstytucyjny nie wykluczył możliwości przyznania świadczenia osobie, która pracowała w miejscu swego zamieszkania. Następnie organ przywołał treść art. 2 pkt 2 lit. a powołanej ustawy i podkreślił, iż represją w rozumieniu tej ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy. Na uzasadnienie swojego stanowiska organ przywołał pogląd Trybunału Konstytucyjnego przedstawiony w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. [sygn. akt K 49/07, Dz.U. z dnia 23 grudnia 2009 r. Nr 220, poz. 1734) wskazujący na zasadę, aby przedmiotowe świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Dalej organ stwierdził, iż z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż wnioskodawca wykonywał pracę przymusową w obrębie stałego miejsca zamieszkania, która to okoliczność została potwierdzona we wnioskach kierowanych do organu, m.in. w piśmie z dnia [...] stycznia 2010 r., jak i w pisemnych oświadczeniach świadków. Przymusowa praca wnioskodawcy nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy o której mówił Trybunał Konstytucyjny w swoim wyroku z dnia 16.12.2009r. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu K. J. domagał się uchylenia zaskarżonej decyzji i przekazania organowi sprawy do ponownego rozpatrzenia ze wskazaniem sposobu jej załatwienia, to jest uwzględnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego, który nie wykluczył możliwości przyznania świadczenia osobie, która pracowała w miejscu swojego zamieszkania. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał dotychczasowe stanowisko i wniósł o jej oddalenie. Ponadto zauważył, iż w zaskarżonej decyzji informacja dotycząca miejsca urodzenia skarżącego w Kamieniu oraz zamieszkania w Kiszkowie została umieszczona omyłkowo i nie miała wpływu na treść podjętego rozstrzygnięcia. Na rozprawie skarżący podtrzymał twierdzenia skargi i podniósł, iż w zaskarżonej decyzji błędnie podano, iż urodził się w kamieniu w 1930 r. Ponadto podał, iż był szczególnie represjonowany w trakcie pracy przymusowej, bowiem został pobity przez oficera SS. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie, gdyż wydana w sprawie decyzja jest zgodne z prawem. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395) świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie (ust. 1). Art 2 pkt 2 stanowi, iż represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym, okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz.U. z dnia 23 grudnia 2009 r. Nr 220, poz. 1734) Trybunał Konstytucyjny uznał, iż art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, z 1998 r. Nr 162, poz. 1118, z 1999 r. Nr 28, poz. 257, z 2001 r. Nr 154, poz. 1788, z 2003 r. Nr 110, poz. 1060 oraz z 2005 r. Nr 85, poz. 725) w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W pierwszej kolejności konieczne jest odniesienie się do kwestii interpretacji pojęcia deportacji, o której art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o oświadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Naczelny Sąd Administracyjny już w uchwale z dnia 12 października 1998 r. sygn. akt OPS 5/98 (ONSA 1999/1/1, OSP 1998/12/210) stwierdził, iż nie stanowi represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a powołanej ustawy niezwiązane z deportacją (wywiezieniem) przymusowe zatrudnienie w latach 1939-1945 obywatela polskiego (także małoletniego) w gospodarstwie rolnym osadnika niemieckiego, położonym w miejscowości będącej dotychczasowym miejscem zamieszkania obywatela polskiego, znajdującym się na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., a po tej dacie okupowanym przez III Rzeszę. Za NSA warto powtórzyć, iż w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego przyjmuje się, że konstytucyjne zasady sprawiedliwości i równości pozostają ze sobą w ścisłym związku. Zasada równości wobec prawa (równość w prawie) polega na tym, że wszystkie podmioty prawa (adresaci norm prawnych) charakteryzujący się daną cechą istotną (relewantną) w równym stopniu, mają być traktowane równo, a więc według jednakowej miary, bez zróżnicowań zarówno dyskryminujących, jak i faworyzujących (orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 marca 1988 r. sygn. U.7/87, OTK 1988, poz. 1). Realizacja przez ustawodawcę zasady równości z uwzględnieniem zasady sprawiedliwości oznacza - w przypadku przyznawania świadczeń, które prowadzą do zróżnicowania sytuacji prawnej obywateli - stosowanie kryteriów różnicujących, które są merytorycznie uzasadnione i nie są niesprawiedliwe. Przyznanie świadczenia z tytułu pracy niewolniczej na rzecz Niemiec nie wszystkim obywatelom polskim, którzy doznali tej represji, ale tylko tym osobom, które poddane były represji w szczególnych warunkach (osadzenie w obozie pracy albo wywiezienie do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy), nie może być uznane za niesprawiedliwe faworyzowanie tych osób. Z kolei Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyżej wyroku stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Uzasadniając takie stanowisko Trybunał wskazał na to, że świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, iż znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te nabierają szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. Trybunał zauważył również, iż podobne stanowisko co do zaostrzonego charakteru represji w postaci pracy przymusowej połączonej z deportacją (wywiezieniem) wyrażały także sądy administracyjne na tle sytuacji konkretnych osób, ubiegających się o świadczenie na podstawie zaskarżonego przepisu i wskazał między innymi wyżej przywołaną uchwałę NSA o sygn. akt OPS 5/98. Podsumowując powyższe rozważania stwierdzić należy, iż stosownie do art. 2 pkt 2 lit. a powołanej ustawy - odczytywanego zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (OTK-A 2009/11/169) - represją ze strony władz III Rzeszy w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy tak w granicach przedwojennego państwa polskiego, jak i na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. W ocenie Sądu, przeciwnie do stanowiska skarżącego, takie rozumienie przepisu powoduje, że osoba, która pracowała przymusowo na rzecz okupanta niemieckiego podczas II wojny światowej w miejscu swojego zamieszkania, nie może być uznana za osobę, która doznała represji w postaci deportacji w rozumieniu przywołanego przepisu i jest uprawniona do świadczenia, o którym mowa w art. 1 ust. 1 tej ustawy. W następnej kolejności trzeba zauważyć, iż nie ulega wątpliwości, że wydając przedmiotową decyzję organ związany był przepisami postępowania administracyjnego, w tym art. 7, art. 75, art. 77, art. 80 k.p.a i art. 107 § 1 i 3 k.p.a. Zasada wyrażona w art. 7 k.p.a. nakazuje organowi administracyjnemu podejmowanie wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, przy uwzględnieniu interesu społecznego i słusznego interesu obywatela. Rozwinięcie i doprecyzowanie tego ogólnego obowiązku stanowi art. 77 k.p.a, który jasno określa, że to na organie ciąży obowiązek zgromadzenia całości materiału dowodowego i jego wyczerpującego rozpatrzenia. Nadto z art. 75 k.p.a. wynika, że co do zasady jako dowód w sprawie należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy. W świetle powołanych przepisów ustalenie poczynione przez organ powinny cechować się walorem wszechstronności i obiektywności wynikającej z rozpatrzenia całego dostępnego materiału dowodowego zgodnie z art. 80 k.p.a. Nadto ustalenia faktyczne i ocena dowodów winny być zaprezentowane w uzasadnieniu decyzji (art. 107 § 3 k.p.a.). Zaskarżona decyzja odpowiada wymogom powyższych przepisów. Pomimo błędu, o którym wspomniał skarżący i organ [który wyjaśnił charakter tego błędu w uzasadnieniu jako oczywistej omyłki pisarskiej] co do miejsca i daty urodzenia zainteresowanego, nie jest okolicznością sporną, że skarżący podczas okupacji pracował w niemieckim majątku rolnym w miejscu swego stałego zamieszkania – w [...]. Ustalenie to zostało poczynione jeszcze w związku z wydaniem pierwszej decyzji z dnia [...] marca 2010 r., a znajduje swoje uzasadnienie w oświadczeniu samego skarżącego (wniosek o przyznanie świadczenia), jak i za świadczeniu z Archiwum Państwowego i oświadczeń powołanych przez skarżącego świadków - k. 24-18 akt adm.). Stąd też organ trafnie ustalił, iż z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że wnioskodawca wykonywał pracę przymusową w obrębie stałego miejsca zamieszkania. Powołanie się przez stronę przed tutejszym Sądem na fakt pobicia przez oficera SS (doznania szczególnej represji ze strony okupanta nazistowskiego) w trakcie wykonywania pracy przymusowej nie przełamuje trafności ustaleń organu administracji, jak i sądowej oceny zgodności zaskarżonej decyzji z prawem. Reasumując wszystkie powyższe zagadnienia tutejszy Sąd stwierdza, iż organ trafnie uznał, że skarżący pracował przymusowo na rzecz okupanta niemieckiego podczas II wojny światowej w miejscu zamieszkania, w miejscowości [...]. W konsekwencji w sprawie nie miała miejsca deportacja w rozumieniu wyżej wymienionych przepisów ustawy i dlatego skarżący nie jest uprawniony do świadczenia pieniężnego, o którym mowa w art. 1 powołanej ustawy. W tym stanie rzeczy Sąd, zgodnie z art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji. /-/ T. Świstak /-/ B. Drzazga /-/ J. Zieliński