II SA/Po 419/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik Asesor WSA Arkadiusz Skomra (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 listopada 2021 r. sprawy ze skargi J.G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] lutego 2021 r., nr [...] w przedmiocie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza R. z dnia [...] grudnia 2020 r., nr [...] Decyzją z dnia [...] lutego 2021 r., [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (zwane dalej "Kolegium"), po rozpatrzeniu odwołania J.G. (dalej również jako "Skarżąca"), utrzymało w mocy decyzję Burmistrza R. z dnia [...] grudnia 2020 r., [...] o uchyleniu Skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego na rzecz syna M. M.. Powyższe rozstrzygnięcia wydano w następujących okolicznościach udokumentowanych w aktach sprawy. Informacją z dnia [...] lipca 2019 r. Burmistrz R. poinformował Skarżącą o przyznaniu świadczenia wychowawczego na dziecko. Jak wynika z akt administracyjnych, w dniu [...] listopada 2020 r. powiadomiono Burmistrza, że postanowieniem z dnia [...] listopada 2020 r., III Nsm [...] Sąd Rejonowy w G. W. III Wydział Rodzinny i Nieletnich uwzględnił wniosek R. M. i na czas trwania postępowania dotyczącego rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej nad małoletnim system M. M. (to jest postępowania z wniosku R. M.), powierzył wykonywanie tej władzy rodzicielskiej wnioskodawcy (ojcu dziecka) i ustalił miejsce pobytu dziecka w miejscu zamieszkania ojca (k. 5 akt administracyjnych organu pierwszej instancji). Wobec powyższego, pismem z dnia [...] listopada 2020 r. Burmistrz powiadomił J.G. o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie uchylenia od [...] grudnia 2020 r. prawa do świadczenia wychowawczego. W reakcji na zawiadomienie, pismem z dnia [...] listopada 2020 r., J.G. wyjaśniła, że co prawda toczy się postępowanie o odebranie jej praw rodzicielskich, jednak w jego ramach wydano tylko postanowienie (skarżąca nazwała je "zarządzeniem" – uw. Sądu) tymczasowe o pobycie na czas postępowania małoletniego u ojca. Postanowienie to zostało zaskarżone i nie jest znany termin rozstrzygnięcia. Z uwagi na zaistniałe okoliczności J.G. wniosła o zawieszenie postępowania do czasy definitywnego rozstrzygnięcia sprawy dotyczącej opieki nad synem. Skarżąca nadmieniła, że M. M. nadal u niej przebywa, mieszka i ma centrum spraw życiowych. Następnie w aktach utrwalono kopię pisma przewodniego wraz z którym doręczono J.G. postanowienie o zabezpieczeniu z dnia [...] listopada 2020 r., III Nsm [...] oraz kopię złożonego na nie zażalenia J.G. (nie odnotowano, kto złożył te dokumentny; zapewne uczyniła to J.G. – uw. Sądu). Pismem z dnia [...] grudnia 2020 r., [...] Burmistrz (Ośrodek Pomocy Społecznej w R.) zwrócił się do Sądu Rejonowego w G. W. o wskazanie, czy postanowienie z dnia [...] listopada 2020 r., III Nsm [...] jest prawomocne oraz czy jest wykonalne. W piśmie z dnia [...] grudnia 2020 r., [...] sekretarz sądowy na zarządzenie sędziego Sądu Rejonowego wyjaśnił, że postanowienie z dnia [...] listopada 2020 r., [...] jest natychmiast wykonalne i obowiązuje z datą wydania ([...] listopada 2020 r.). W dniu [...] grudnia 2020 r. przeprowadzono wywiad telefoniczny z J.G. oraz następnie z [...] (babcią M. M.). Na podstawie wyjaśnień J.G. ustalono, że M. M. mieszka z matką i ona utrzymuje syna. Niemniej z wyjaśnień [...] wynika, że także ona utrzymuje gospodarstwo domowe, a córka J. dokłada "ile chce". [...] potwierdziła, że M. M. mieszka z nimi (babcią i matką) w [...] Decyzją z dnia [...] grudnia 2020 r., [...] Burmistrz uchylił Skarżącej prawo do przyznania świadczenia wychowawczego na rzecz M. M. przyznane informacją nr [...] w dniu [...] lipca 2019 r.. wskazując, iż wydane zostało w dniu [...] listopada 2020 r. postanowienie Sądu Rejonowego w G. . o sygn. [...], którym - na czas postępowania o pozbawienie matki dziecka władzy rodzicielskiej i powierzenie władzy rodzicielskiej ojcu - powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej p. R. M. - ojcu dziecka i ustalono przy nim miejsce zamieszkania syna. W odwołaniu J.G. jeszcze raz przypomniała, że postanowienie tymczasowe z dnia [...] listopada 2020 r., [...] nie jest prawomocne. Z kolei jej syn M. z nią zamieszkuje, żywi się i w jej miejscu zamieszkania wykonuje obowiązek szkolny (nauka zdalna). Zamieszkiwanie syna jest potwierdzone chociażby na dzień [...] grudnia 2020 r., gdyż była w jej domu kontrola policyjna. Decyzją z dnia [...] lutego 2021 Kolegium, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2021 r., poz. 735 z późn. zm. dalej "K.p.a."), utrzymało decyzję Burmistrza w mocy. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż na dzień wydania przedmiotowej decyzji wiążące dla organu jest postanowienie Sądu Rejonowego w G. . o sygn. [...], z którego wynika sprawowanie pieczy ojca nad synem oraz jego miejsce zamieszkania przy ojcu i jako takie stanowi podstawę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie. W aktach sprawy znajduje się także pismo Sądu Rejonowego w G. . z dnia [...] grudnia 2020 r. informujące, że ww. postanowienie jest natychmiast wykonalne i obowiązuje od dnia jego wydania tj. od [...] listopada 2020 r.. Jednocześnie odnosząc się do zarzutów odwołania organ wskazał, że pozostawanie dziecka pod opieką rodziców nie jest kwestią mogącą podlegać interpretacji stron lub organów, a fakt ten winien wynikać wprost z orzeczenia sądu. Zgodnie z art. 365 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego "orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby". W skardze J.G. wyjaśniła, że Kolegium nie badało kiedy i gdzie (u matki czy ojca) przebywał jej syn M. M.. Było to ważne, gdyż postępowanie odnosiło się do orzeczenia sądowego dotychczas nieprawomocnego (postanowienia z dnia [...] listopada 2020 r., [...] – uw. Sądu). Dodała, że w okresie, którego dotyczyło postępowanie, syn u niej mieszkał jak i realizował obowiązek szkolny. U ojca przebywał tylko w weekendy i to nie wszystkie. W odpowiedzi na skargę Kolegium podtrzymało dotychczasowe stanowisko i wniosło o oddalenie skargi. W piśmie procesowym z dnia [...] czerwca 2021 r. J.G. wskazała na szereg zdarzeń, w trakcie których udokumentowano, że w okresie od listopada 2020 r. i przez pierwszą połowę 2021 r. syn zamieszkiwał u niej. Ojciec M. M. nie wykonywał natomiast orzeczenia sądu z dnia [...] listopada 2020 r., [...]. Syn z nim nie mieszkał, a ojciec nie zaspakajał jego potrzeb życiowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Na wstępie należy zaznaczyć, że na mocy § 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 20 marca 2020 r. w sprawie ogłoszenia na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu epidemii (Dz. U. poz. 491 z późn. zm.) w okresie od dnia 20 marca 2020 r. do odwołania na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej ogłoszono stan epidemii w związku z zakażeniami wirusem SARS-CoV-2. Do dnia wyrokowania stan epidemii nie został odwołany. Zgodnie zatem z art. 15zzs4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 374 ze zmianami) w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu (ust. 2). Przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku (ust. 3). Na mocy powołanego wyżej art. 15zzs4 zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału niniejsza sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej P.p.s.a.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Przedmiotem tak rozumianej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego o utrzymaniu w mocy decyzji Burmistrza uchylającej Skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego. Podstawę faktyczną zapadłych w niniejszej sprawie decyzji stanowiło powzięcie przez organ I instancji informacji o wydaniu przez Sąd Rejonowy w G. W. III Wydział Rodzinny i Nieletnich postanowienia z dnia [...] listopada 2020 r., [...] (k. 5 akt administracyjnych), w którym Sąd na czas trwania postępowania dotyczącego rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej nad małoletnim system M. M. (to jest postępowania z wniosku R. M.), powierzył wykonywanie tej władzy rodzicielskiej wnioskodawcy (ojcu dziecka) i ustalił miejsce pobytu dziecka w miejscu zamieszkania ojca. Burmistrz jednocześnie ustalił w korespondencji z Sądem Rejonowym w G. W., że postanowienie z dnia [...] listopada 2020 r., [...] jest natychmiast wykonalne, to jest – od [...] listopada 2020 r. (dla jasności Sąd administracyjny obecnie orzekający wyjaśnia, że podstawą prawną tej wykonalności jest art. 360 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2021 r., poz. 1805 z późn. zm., dalej "K.p.c."). Przesłankami, które Burmistrz uczynił podstawą swej decyzji było to, że skoro z dniem [...] listopada 2020 r. władza rodzicielska została powierzona ojcu M. M. – R. M., to oznacza, iż od tej daty powinien przebywać on u ojca. Ponadto organ wskazał, iż koszty utrzymania ponosi babcia, a nie Skarżąca i z tego względu nie są spełnione przesłanki przyznania wnioskowanego świadczenia. W odwołaniu J.G. przedstawiła konkretną kontrargumentację, a mianowicie podniosła, że postanowienie zabezpieczające nie jest prawomocne, a nadto nie jest wykonywane, gdyż syn nadal u niej mieszka, żywi się i realizuje obowiązek szkolny. Z wywodów Skarżącej można wyczytać, że domaga się ona, aby organy wstrzymały się z decyzją dotyczącą świadczenia wychowawczego do czasu definitywnego rozstrzygnięcia przez sąd kwestii władzy rodzicielskiej. Pomimo tak postawionego zarzutu organ ograniczył się do stwierdzenia, że zgodnie z art. 365 K.p.c "orzeczenie prawomocne nie wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby". Tym samym organ odwoławczy w swych rozważaniach nie odniósł się ani słowem do wynikłego w sprawie problemu, to jest do znaczenia postanowienia z dnia [...] listopada 2020 r[...] i braku jego prawomocności dla zasadności uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego, co prowadzi do uznania, iż organ dopuścił się naruszenia przepisów postępowania, a przede wszystkim art. 8 i 15 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2021 r., poz. 735 z późn. zm. dalej "K.p.a."). Do powyższej okoliczności nie odniósł się również organ I instancji w szczególności, pomimo że Skarżąca w piśmie z dnia [...] listopada 2020 r. (k. 7 akt administracyjnych) domagała się zawieszenia postępowania i dodatkowo przesłała kopię zażalenia na postanowienie Sądu Rejonowego. Pomimo powyższego organ I instancji całkowicie zignorował wniosek Skarżącej. Ponadto decyzji organowi I instancji należy zarzucić, iż jej rozstrzygnięcie jest nieadekwatne do okoliczności sprawy i uzasadnienia decyzji. Podkreślić należy, iż zarówno w zawiadomieniu o wszczęciu postępowania znajdującym się na k. 6 akt administracyjnych organu pierwszej instancji organ wskazał, że zamierza pozbawić J.G. prawa do świadczenia wychowawczego "od [...] grudnia 2020 r." co znalazło odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji gdzie organ wskazał, iż świadczenie wychowawcze (...) nie przysługuje od 1 grudia 2020 r.". Pomimo powyższego w decyzji z dnia [...] grudnia 2020 r. pozbawił J.G. prawa do świadczenia wychowawczego w całości bez wskazania, że chodzi wyłącznie o świadczenie od [...] grudnia 2020 r.. W niniejszym wyroku Sąd postanowił także odnieść się do kwestii znaczenia postanowienia z dnia [...] listopada 2020 r., III Nsm [...] i zasadności uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego w związku z jego wydaniem. Jest to bowiem przedmiot zarzutów skargi. W ocenie Sądu J.G. ma rację, że organy powinny powstrzymać się z wydaniem orzeczenia do czasu prawomocnego zakończenia postępowania dotyczącego zabezpieczenia, które miało za przedmiot powierzenie władzy rodzicielskiej nad M. M. jednemu z rodziców. W tym miejscu Sąd zaznacza, że rozumie racje jakimi kierował się Burmistrz, iż na podstawie postanowienia zabezpieczającego z dnia [...] listopada 2020 r., [...] Sąd Rejonowy w G. W. III Wydział Rodzinny i Nieletnich opiekunem dziecka nie jest Skarżąca. Jednakże, w ocenie obecnie orzekającego Sądu administracyjnego, Burmistrz nie powinien był jednak bagatelizować faktu, że postanowienie zabezpieczające w dacie orzekania przez niego, jak wskazywała J.G., nie było prawomocne (a w każdym razie tego nie zweryfikowano - w piśmie z dnia [...] grudnia 2020 r. Sąd Rejonowy nie wyjaśnił tej kwestii). Sąd administracyjny w tym składzie zgadza się, że postanowienie o zabezpieczeniu mające za przedmiot powierzenie władzy rodzicielskiej jest natychmiast wykonalne. Data jego skuteczności ma znaczenie dla rozstrzygnięcia o ewentualnej utracie prawa do świadczenie wychowawczego. Jednakże od merytorycznego znaczenia rozstrzygnięcia sądu rodzinnego o powierzeniu władzy rodzicielskiej należy odróżnić jednak warstwę proceduralną, która ma znaczenie dla orzekania przez organy administracji. Wiadomym jest, że postanowienie z dnia [...] listopada 2020 r., [...] Sądu Rejonowego w G. W. III Wydział Rodzinny i Nieletnich ma charakter zabezpieczenia i do tego – jak wynika z akt – było ono najpewniej nieprawomocne w dacie orzekania o odebraniu J.G. świadczenia wychowawczego. Zgodnie z art. 7 K.p.a. organy w toku orzekania powinny mieć na względnie mając na względzie między innymi słuszny interes obywateli, a w myśl art. 8 § 1 K.p.a., powinny stosować przy orzekaniu również zasadę proporcjonalności. W ocenie orzekającego obecnie Sądu administracyjnego postanowienie Sądu Rejonowego w G. W. III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia [...] listopada 2020 r., [...] jako nieprawomocne mogło wywołać (doprowadzić do wszczęcia) postępowanie administracyjne w sprawie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego, lecz decyzja o takim uchyleniu nie powinna zapaść przed uprawomocnieniem się postanowienia zabezpieczającego. Należy zwrócić przede wszystkim uwagę, że postanowienie zabezpieczające, a już zwłaszcza w pierwszej instancji, podejmowane jest przede wszystkim bardzo szybko, a zgodnie z art. 738 K.p.c. opiera się tylko na materiale zebranym w sprawie. Postanowienie z dnia [...] listopada 2020 r., [...] dotyczyło władzy rodzicielskiej, czyli zagadnienia niebagatelnego. Wreszcie z akt sprawy wynika, że J.G. je kwestionowała i zaskarżyła zażaleniem. Co więcej, okoliczności sprawy wskazują, że syn M. M. mimo wydania postanowienia zabezpieczającego, nadal u niej mieszkał. Mając na uwadze cały kontekst prawny i faktyczny sprawy, w ocenie Sądu Burmistrz powinien powstrzymać się z wydaniem decyzji w sprawie uchylenia J.G. prawa do świadczenia wychowawczego do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia sądu rodzinnego o zabezpieczeniu w zakresie władzy rodzicielskiej nad M. M.. Odebranie J.G. świadczenia wychowawczego w sytuacji, gdy postanowienie zabezpieczające sądu rodzinnego było nieprawomocne, a faktycznie M. M. mieszkał z matką, jawi się jako przedwczesne. Ponadto odnosząc się do drugiego argumentu, który w ocenie organu I instancji przemawiał za uchyleniem przedmiotowego świadczenia jest fakt nie spełnianie przesłanek do jego pobierania. W tym miejscu wskazać należy, iż zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 ze zm.) celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Stosownie zaś do art. 4 ust. 2 pkt 1 powołanej ustawy świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a (tj. w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach). Wobec powyższego przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci wskazują, że prawo do pobierania świadczeń powinno przysługiwać osobie sprawującej opiekę nad dzieckiem i ponoszącej związane z tym wydatki, a także wspólnie z nim zamieszkującej. W niniejszej sprawie organ I instancji nie kwestionował okoliczności, iż M. M. w dalszym ciągu zamieszkuje wspólnie z matką, a jedynie zakwestionował, że dziecko pozostaje na utrzymaniu babci gdyż ta przygotowuje posiłki oraz opłaca rachunki. Uwadze organu jednak uszedł fakt, iż sam fakt przygotowywania posiłków przez babcię M. M. nawet z produktów przez nią zakupywanych nie oznacza, że M. M. nie pozostaje na utrzymaniu matki. Organ pomija fakt, że na koszty utrzymania dziecka nie składają się wyłącznie wydatki ponoszone w związku z wyżywieniem dziecka. Kosztami tymi są również koszty m.in. zakupu ubrań, przyborów szkolnych jak również ponoszenia opłat związanuch z uczestnictwem dziecka w zajęciach dodatkowych. Ponadto w świetle zarówno oświadczeń Skarżącej, jak również jej matki, wynika że Skarżąca pokrywa również częściowo koszty utrzymania mieszkania, które tez zaliczyć należy do kosztów utrzymania dziecka. Natomiast sam fakt rozbieżności między oświadczeniem matki Skarżącej jak i samej Skarżącej co do wysokości udziału Skarżącej w tych opłatach w żadnym wypadku nie może prowadzić do uznania, że M. M. nie pozostaje na utrzymaniu matki. Mając na uwadze powyższe, uznać należy decyzję Burmistrza jak i Samorządowego Kolegium Odwoławczego za błędne. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c. oraz art. 135 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji. Rozpoznając sprawę ponownie organ mając na uwadze poczynione w niniejszym uzasadnieniu winien powstrzymać się z wydawaniem decyzji o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego do czasu prawomocnego zakończenia postępowania zabezpieczającego, a w razie podjęcia kolejnej decyzji winno w sposób prawidłowy sformułować sentencję decyzji.