II SA/Po 424/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Barbara Drzazga Sędzia WSA Aleksandra Łaskarzewska Protokolant st. sekr. sąd. Ewa Wąsik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 września 2012 r. sprawy ze skargi B. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koninie z dnia [...] marca 2012 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych z tytułu świadczenia pielęgnacyjnego; I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją z dnia [...] lutego 2012 roku Wójt Gminy K. na podstawie art. 30 ust. 9, art. 3, art. 17, art. 32 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 139 z 2006 r. poz. 992) postanowił odmówić umorzenia B. G. nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych z tytułu świadczenia pielęgnacyjnego z ustawowymi odsetkami w kwocie 5.529,40 zł, do zwrotu których została ona zobowiązana decyzją Wójta Gminy K. z dnia [...] października 2011 r. nr [...]. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, iż decyzją z dnia [...] grudnia 2010 r. B. G. ustalono prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad dzieckiem B. G. na okres od [...].10.2010 do [...].11.2014 r. w wysokości 520 zł miesięcznie. Następnie decyzja ta została uchylona i stronie odmówiono prawa do zasiłku pielęgnacyjnego – decyzją Wójta Gminy K. z dnia [...] września 2011 r. Decyzją z dnia [...] października 2011 r. B. G. została zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych z tytułu świadczenia pielęgnacyjnego za okres od [...].10.2010 do [...].08.2011 r. Decyzja ta jest ostateczna i prawomocna. Pismem z dnia [...] stycznia 2012 r. B. G. wniosła o umorzenie wymienionej należności wraz z odsetkami. Organ ustalił, iż wnioskodawczyni zamieszkuje wraz z rodziną w domu jednorodzinnym, którego właścicielem jest jej mąż G. G. Wnioskodawczyni wraz z mężem i dziećmi zajmuje trzy pokoje, kuchnię i łazienkę. Pomieszczenia te są wyposażone w potrzebne meble i sprzęt AGD i RTV. Źródłem dochodu rodziny jest gospodarstwo rolne o pow. 7,3858 ha przeliczeniowych, renta chorobowa wnioskodawczyni, świadczenia rodzinne oraz świadczenie pielęgnacyjne, które pobiera obecnie mąż G. G. Łączny miesięczny dochód rodziny wynosi ok. 3.491,59 zł. Miesięczne wydatki wynoszą ok. 2.208,58 zł i związane są z opłatami za wodę, wywóz nieczystości, usługi telekomunikacyjne, składką na KRUS, ubezpieczeniem PZU, paliwem, konsultacjami lekarskimi na dwoje dzieci. W ocenie organu wnioskodawczyni jest w stanie uregulować zadłużenie, jeśli nie jednorazowo to ratalnie. Organ zadeklarował możliwość rozłożenia należności na raty, jeżeli strona wystąpi ze stosownym wnioskiem. B. G. odwołała się od tej decyzji, podnosząc, iż decyzja wydana została bez należytego i wszechstronnego rozważenia wszystkich okoliczności stanowiących podstawę umorzenia. Organ dokonał analizy dochodów i wydatków w sposób wybiórczy i ogólny. Nie wziął pod uwagę wielu istotnych wydatków obciążających budżet rodziny, na którą składa się siedem osób, w tym pięcioro dzieci w wieku od 2 do 10 lat, z których dwoje jest niepełnosprawnych. Wnioskodawczyni jest także osobą niepełnosprawną. Utrzymanie tak licznej rodziny i zaspokajanie jej podstawowych potrzeb pochłania znaczne koszty, których organ w swoim wyliczeniu nie uwzględnił. Są to takie koszty jak wyżywienia, ubrania dla dzieci, książki do szkoły i inne pomoce naukowe. Koszty bieżącego utrzymania rodziny wynoszą minimum 1.000 zł miesięcznie. Wnioskodawczyni nie jest w stanie spłacić zadłużenia bez zachwiania egzystencji rodziny. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Koninie decyzją z dnia [...] marca 2012 roku, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy uzupełnił argumentację organu I instancji, podnosząc, iż bez wątpienia skarżąca ponosi znaczne wydatki związane zarówno z liczbą członków rodziny jak i występującą w niej niepełnosprawnością. Wydatki te mogą być wyższe od tych, które wyliczył organ I instancji w swojej decyzji, jednak nie mogą być one samodzielną przesłanką uzasadniającą umorzenie zadłużenia. Sama trudna sytuacja materialna nie jest wystarczająca. Jest to możliwe gdy sytuacjia rodziny będzie szczególna na tle innych rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych. Rodzina skarżącej ma stałe źródło dochodów i uzyskiwany dochód daje podstawę do ubiegania się o spłatę zadłużenia w systemie ratalnym, ale nie uzasadnia umorzenia należności. Pismem z dnia [...] kwietnia 2012 roku B. G. wniosła skargę na opisaną wyżej decyzję Kolegiumdo Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, wnosząc ponownie o umorzenie zadłużenia i wskazują na trudną sytuację jej rodziny. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Koninie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoją wcześniejszą argumentację Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje Skarga okazała się zasadna. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153 poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrole działalności organów administracji publicznej. Jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem – art. 1 § 2 powyższej ustawy. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do ustalonego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. W świetle z kolei z art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270), Sąd rozstrzyga w granicach sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, przy czym – jak wynika z treści art. 145 § 1 – Sąd uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie i orzeka o ich uchyleniu w sytuacji, gdy stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podstawę rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 139 poz. 992 z 2006 r.). Jak wynika z art. 30 ust. 1 powołanej ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest zobowiązana do ich zwrotu. Jednakże w art. 30 ust. 9 cytowanej ustawy prawodawca złagodził częściowo stanowczość tej regulacji poprzez przyznanie organom administracji publicznej prawa do umorzenia w całości lub w części kwoty nienależnie pobrabych świadczeń, odroczenia terminu ich spłaty bądź też rozłożenia ich na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. W tym miejscu należy podkreślić, że decyzja z art. 30 ust. 9 powoływanej ustawy ma charakter uznaniowy, co oznacza, że ustawodawca przyznaje organom administracji publicznej tylko kompetencję do określonego działania, natomiast nie nakłada na nie obowiązku skorzystania z tego prawa. Taka konstrukcja nie może jednak prowadzić do zupełnej dowolności wydawanych przez organy rozstrzygnięć. Wręcz przeciwnie, na organach administracji publicznej ciąży w takim wypadku obowiązek szczególnej dbałości o zgromadzenie kompletnego materiału dowodowego oraz rozważanie go z perspektywy zarówno interesu społecznego, jak i słusznego interesu strony. Wnioski te powinny z kolei znaleźć swoje odzwierciedlenie w wyczerpującym uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia. Jedynie w ten sposób organ może się bowiem uchylić od zarzutu dowolności (arbitralności) podjętej przez siebie decyzji. Odnosząc dotychczasowe uwagi do specyfiki niniejszej sprawy, Sąd doszedł do przekonania, że opisane powyżej wymogi nie zostały w pełni zachowane. Przede wszystkim należy zauważyć, iż Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie rozważyło możliwości częściowego umorzenia zadłużenia skarżącej i nie oceniło sytuacji rodziny skarżącej z tej perspektywy. Tymczasem sam fakt uznania przez organ odwoławczy, iż nie ma dostatecznych podstaw do zwolnienia w całości skarżącej z obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, nie oznacza jeszcze, iż nie zaistniały podstawy do umorzenia jedynie pewnego wycinka tych zaległości. Zwłaszcza, że w aktualnej sytuacji rodziny skarżącej można było zastanawiać się nad ograniczeniem przedmiotowej kwoty do takiej wysokości, którą skarżąca byłaby w stanie zwrócić. Trzeba przy tym podkreślić, iż sytuacja rodziny skarżącej jest szczególnie trudna – rodzina składa się z siemiu osób, w tym pięciorga dzieci. dzieci skarżącej są w wieku od dwóch do dziesięciu lat, a dwoje z nich jest niepełnosprawnych. W oczywisty sposób podstawowe potrzeby takiej rodziny są zwiększone, a osiągany dochód rodziny – choć stały i w przeciętnej wysokości – może być niewystarczający do ich pokrycia, a tym bardziej do spłaty całości zadłużenia z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Pominięcie zatem oceny wystąpienia przesłanek do częściowego umorzenia zadłużenia stanowiło w ocenie Sądu istotną wadę procesową. Organ odwoławczy skupił się głównie na wykazaniu, iż powody umorzenia należności muszą mieć podstawy w szczególnej sytuacji rodziny. Nie negując tego stanowiska trzeba jednak podkreślić, że część okoliczności powoływanych przez skarżącą spełnia ten wymóg. W świetle dotychczasowych uwag nie powinno ulegać wątpliwości, że materiał dowodowy nie został rozważony w sposób wyczerpujący. Jak wynika bowiem z art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego, organy mają obowiązek stać na straży praworządności, podejmując kroki niezbędne do wyjaśnienia stanu faktycznego. Uszczegółowieniem tej zasady jest z kolei art. 77 § 1 powoływanej ustawy, przewidując, że materiał dowodowy powinien być zebrany w sposób wyczerpujący i rozpatrzony jako całość. Uchybienie tym obowiązkom stanowi wadę postępowania, która może mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Tym bardziej, że powołane wcześniej przepisy odgrywają dodatkowo szczególną rolę w przedmiotowej sprawie z uwagi na fakt, że decyzja z art. 30 ust.9 ustawy o świadczeniach rodzinnych ma charakter uznaniowy. W tej sytuacji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270) należało uchylić zaskarżoną decyzję Kolegium ze względu na naruszenie przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1 kpa oraz art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Rozpoznając ponownie sprawę należy uwzględnić dotychczasowe uwagi Sądu, a w szczególności rozważyć kwestię słusznego interesu skarżącej oraz możliwości częściowego umorzenia zaległości. Sąd orzekł o wykonalności zaskarżonej decyzji na podstawie art. 152 powołanego Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.