II SA/Po 429/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Zieliński Sędziowie Sędzia WSA Barbara Drzazga Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Katarzyna Sierszeńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 lipca 2011 r. sprawy ze skargi Z. M. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia (...) Nr (...) w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego; I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia (...) Nr (...), II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego kwotę (...),- zł (...) tytułem zwrotu kosztów sądowych, III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją z dnia (...) marca 2010 r., Nr (...), Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 2 pkt. 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 1996 r. Nr 87, poz. 395 ze zm.), w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07, odmówił Z. M. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż represją w rozumieniu art. 2 powyższej ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres, co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Przepis ten podlegał ocenie w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym. W uzasadnieniu wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 Trybunał Konstytucyjny podziela pogląd ustawodawcy, że: "wśród wszystkich osób świadczących pracą przymusową (...), szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych". Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w miejscowości G., znajdującej się w niewielkiej odległości od stałego miejsca zamieszkania, tj. miejscowości C. W ocenie Organu praca ta nie przybrała, zatem szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r., tzn. nie była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska." Pismem z dnia (...) marca 2010 r. Z. M. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy podnosząc, iż decyzja ta jest dla niego bardzo krzywdząca. Odwołujący wskazał, iż w uzasadnieniu wyroku Trybunału podkreślono, iż praca przymusowa musiała mieć szczególnie dotkliwą formę, i łączyło się to z wysiedleniem, czyli przymusową zmianą miejsca pobytu. W ocenie skarżącego taka sytuacja miała miejsce w jej przypadku. Od rana do wieczora, jako mały chłopiec pracował ciężko w gospodarstwie Niemca w miejscowości oddalonej kilka kilometrów od rodzinnego domu i został pozbawiony odwiedzenia swoich rodzinnych stron.. Decyzją z dnia (...) kwietnia 2010 r., Nr (...), Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał decyzję własną w mocy. Organ podtrzymał swoje stanowisko i argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Skargę na powyższe rozstrzygnięcie wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu Z. M. podtrzymując zarzuty podane w treści wniosku z dnia 24 marca 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 26 sierpnia 2010 r., sygn. akt IV SA/Po 490/10, uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia (...) marca 2010 r. Uzasadniając powyższe rozstrzygnięcie Sąd wskazał, że w świetle powoływanego przez organ administracji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., dla przesądzenia o zasadności przyznania świadczenia pieniężnego ma ustalenie, czy wnioskodawca faktycznie została "wyrwany" z dotychczasowego środowiska. Wśród czynników, wskazujących na zaostrzony charakter takiej represji Sąd zaliczył m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi. Mając powyższe na względzie Sąd zobowiązał organy do ponownego rozpatrzenia sprawy, a w szczególności rozpatrzenia, czy w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego skarżący spełnia kryteria uzasadniające przyznanie mu wnioskowanego świadczenia. Decyzją z dnia (...) lutego 2011 r., Nr (...), Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych ponownie odmówił Z. M. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ powtórzył dotychczasowy przebieg postępowania oraz powtórzył argumentację zawartą w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., konkludując, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania wnioskowanego świadczenia pieniężnego. Następnie wskazano, że w świetle zebranego materiału dowodowego obejmującego wniosek strony wraz z oświadczeniami dwóch świadków: S. K. oraz W. O. jak i pisemnych wyjaśnień strony wynika, że Z. M. w okresie od (...) grudnia 1941 r. do (...) stycznia 1945 wykonywał pracę przymusową w miejscowości G., znajdującej się, według ustaleń organu, w odległości około 2,5 km od miejscowości rodzinnej. Organ podkreślił jednak, że w wypełnianych przez wnioskodawcę w latach 50-tych na potrzeby Biura Dowodów Osobistych ankietach osobowych wnioskodawca nie wymieniał ani razu miejscowości G. jako miejsca zamieszkania, ograniczając się wyłącznie do wskazania miejscowości C. (miejsca stałego pobytu do (...) stycznia 1939 r.) oraz R.– miejscowości, w której przebywał po zakończeniu pracy przymusowej w 1945 r. Również świadkowie nie potwierdzają faktu przesiedlenia wnioskodawcy, wskazując wyłącznie na pracę przymusową w miejscowości G. Dodatkowo organ wskazał, że w świetle oświadczeń W. O. złożonych w Fundacji "Polsko Niemieckie Pojednanie" wynika, że świadek miał kontakt z rodzicami i pracował w dwóch różnych gospodarstwach należących do Niemców. Stąd też w opinii organu wykonywana przez wnioskodawcę praca nie przybrała formy szczególnie dotkliwej, połączonej z wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Pismem z dnia (...) lutego 2011 r. Z. M. zwrócił się do organu z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Odnosząc się do twierdzeń zawartych w kwestionowanej decyzji wnioskodawca wskazał, że miejscowość R. podawał nie jako miejsce zamieszkania w czasie wojny, ale miejsce ostatniego zamieszkania. Zakwestionowano uznanie, iż skarżący wykonywał pracę przymusową do grudnia 1941 r., wskazując, że przez pierwszy rok pracy nie miał kontaktu z najbliższymi. Podniesiono również, iż został on faktycznie wysiedlony i przez cały okres pracy przymusowej znajdował się w miejscowości C. w niezwykle trudnych warunkach, gorszych niż powoływany świadek W. O., gdyż nie miał możliwości opuszczania gospodarstwa. Skarżący wskazał, że cała jego rodzina była prześladowana z uwagi na przedwojenną działalność ojca. Decyzją z dnia (...) marca 2010 r. nr (...) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 138 § 1 pkt. 1 w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej kpa) utrzymał w mocy zaskarżoną decyzje z dnia (...) lutego 2011 r. W uzasadnieniu decyzji powtórzono dotychczasowy przebieg postępowania a następnie wskazano, że w świetle oświadczeń S. K. oraz W. O. Niemiec H. W., u którego pracował wnioskodawca, zezwalał na kontakty z rodziną oraz nie był uprzedzony do pracujących u niego Polaków. Organ powtórzył w tym zakresie treść wyjaśnień świadka W. O. Organ dostrzegł, że rodzice wnioskodawcy wraz z jego najmłodszą siostrą zostali skierowani do M., skąd w późniejszym okresie jego ojciec został skierowany do pracy w zakładach "A" w P., jednak w niewielkim oddaleniu od skarżącego mieszkali jego inni krewni, w tym wuj w R. Powtórzono również, że w świetle zebranego materiału dowodowego brak jest informacji o przesiedleniu wnioskodawcy do miejscowości G. Stąd też, w opinii organu, brak było podstaw do uznania, że skarżący spełnia przesłanki uzasadniające wypłatę świadczenia pieniężnego. Skargę na powyższe rozstrzygnięcie wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu Z. M. W jej uzasadnieniu podtrzymano wszystkie dotychczasowe argumenty oraz wskazano, że wymienieni przez organ świadkowie – S. K. oraz W. O. nie zostali poddani represji, na którą narażony był skarżący. Jako dowód wysiedlania do miejscowości G. skarżący wskazał zaświadczenie sołtysa miejscowości C. z dnia (...) kwietnia 2010 r. przedłożonego do akt sprawy przez skarżącego. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 §1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1269) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja organu administracji, odmawiająca przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej. W pierwszej kolejności niezbędne jest wskazanie, że w przedmiotowej sprawie orzekał już Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, który wyrokiem z dnia 26 sierpnia 2010 r., sygn. akt IV SA/Po 490/10, uchylił wcześniejsze decyzje Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych dotyczące odmowy przyznania skarżącemu wnioskowanego uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Podkreślenia wymaga, że zgodnie z art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Jak wynika z ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych, skutki wyroku sądu administracyjnego dotyczą każdego nowego postępowania prowadzonego w zakresie danej sprawy i obejmują zarówno postępowanie sądowoadministracyjne, w którym orzeczenie to zostało wydane; postępowanie administracyjne, w którym zapadło zaskarżone rozstrzygnięcie administracyjne; przyszłe postępowanie administracyjne, w tym także w sprawie stwierdzenia nieważności aktu i wznowienia postępowania administracyjnego, oraz ewentualne przyszłe postępowanie sądowoadministracyjne, w tym także przed NSA w przypadku ewentualnego rozpoznawania skargi kasacyjnej od ponownego wyroku sądu pierwszej instancji (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 17 marca 2009 r., sygn. akt I SA/Łd 1230/08, LEX 493588). Stąd skutkiem wyroku sądu administracyjnego w toku każdego z tych postępowań jest zakaz formułowania nowych ocen prawnych – sprzecznych z wyrażonym wcześniej przez sąd administracyjny poglądem. W powyższym świetle zarówno organ administracji publicznej ponownie rozstrzygający sprawę jak i Wojewódzki Sąd Administracyjny związany jest oceną wyrażoną w powołanym powyżej wyroku z dnia 26 sierpnia 2010 r., w którym Sąd przesądził, iż przyznanie uprawnienia, o jakim mowa w art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, uzależnione jest od wykazania, czy wnioskodawca faktycznie został "wyrwany" z dotychczasowego środowiska. Jak podano w powyższym orzeczeniu do czynników wskazujących na zaostrzony charakter takiej represji zaliczyć należy się m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi. Stąd też, obowiązkiem organu rozpoznającego przedmiotową sprawę było ustalenie, czy wnioskodawca spełnia powyższe przesłanki. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych ponownie rozpoznając sprawę wydał decyzje odmowne, uzasadniając je po pierwsze brakiem stwierdzenia, aby wykonywana przez skarżącego praca nosiła znamiona pracy szczególnie dotkliwej dla skarżącego oraz brakiem dowodów wskazujących na faktyczne oderwanie skarżącego od rodziny. Stanowisko powyższe uznać należy za błędne. Po pierwsze wskazać należy, że twierdzenie o braku wyrwania skarżącego z dotychczasowego środowiska zostało oparte na wskazaniu przez organ, iż w wypełnianych przez wnioskodawcę w latach 50-tych na potrzeby Biura Dowodów Osobistych ankietach osobowych wnioskodawca nie wymieniał ani razu miejscowości G., jako miejsca swojego zamieszkania w czasie wojny, ograniczając się wyłącznie do wskazania miejscowości C. oraz R. Wskazać należy, iż z wyjaśnień skarżącego wynika, że w tej ostatniej miejscowości skarżący przebywał u wuja, po wyzwoleniu, a więc po zakończeniu pracy przymusowej (styczeń 1945 r.). Organ zupełnie pominął także okoliczność, że skarżący konsekwentnie od lat podaje, i to na potrzeby innych postępowań (ZUS, Fundacja "Pojednanie"), iż w okresie od grudnia 1941 r. do stycznia 1945 r. przebywał w miejscowości G., wykonując tam pracę przymusową. Dowodzi temu zarówno oświadczenie skarżącego przedłożone w 2001 r. w Fundacji "Polsko – Niemieckie Pojednanie", jak i wystawione w dniu (...) września 2000 r. zaświadczenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W zaskarżonej decyzji, oraz w poprzedzającej ją decyzji Kierownika nie odniesiono się do powyższych okoliczności, jak również pominięto przedłożone przez skarżącego oświadczenia sołtysa C. z kwietnia 2010 r., potwierdzający fakt wysiedlenia rodziny. Co więcej również z przedłożonych wraz z wnioskiem zeznań świadków – S. K. oraz W. O. wynika, że skarżący wykonywał pracę w G. a praca ta miała charakter stały. Brak odniesienia się do powyższych dowodów i oparcie się wyłącznie na twierdzeniu, że bezpośrednio po wojnie skarżący przebywał w miejscowości R. stanowi naruszenie zasad postępowania administracyjnego określonych w art. 7, 77 § 1 oraz 80 kpa i wskazuje na brak wyczerpującego rozpoznania sprawy. Przeprowadzając ocenę tych dowodów zważyć należy, iż oświadczenia skarżącego oraz świadków złożone zostały pod rygorem odpowiedzialności karnej, a dowody te podlegały weryfikacji na potrzeby ustalenia prawa do emerytury oraz świadczeń z Fundacji Polsko-Niemieckie "Pojednanie". Za wadliwe uznać należy także uznanie przez organ, iż sytuacja skarżącego była taka sama, jak sytuacja świadka W. O. Na podstawie oświadczenia świadka co do okoliczności świadczenia przez niego pracy przymusowej na rzecz Niemca W. organ wywiódł, iż również skarżący miał kontakt z rodziną. Organ całkowicie pominął stwierdzenie świadka, że uprzywilejowana pozycja świadka wynikała z faktu zamieszkiwania w miejscowości G. także przed wojną oraz z osobistej znajomości ojca świadka z Niemcami, u których wykonywał on pracę. Tym samym z faktu, iż jedna z osób wykonujących pracę przymusową w tej samej miejscowości miała możność kontaktu z rodziną, bezpodstawnie wywiedziono, że zasady powyższe obowiązywały wszystkich Polaków. Działanie powyższe nie tylko nie znajduje uzasadnienia w treści przepisów regulujących postępowanie administracyjne, ale stanowi ich naruszenie, poprzez dokonywanie nieuzasadnionej analogii pomiędzy sytuacją skarżącego, a sytuacją innych osób. Rozstrzygając przedmiotową sprawę organ nie rozważył, że rodzice wnioskodawcy wraz z jego młodszą siostrą zostali skierowani do miejscowości M. skąd w późniejszym okresie jego ojciec został skierowany do pracy w "A" w P. Zdaniem organu tym samym w niewielkim oddaleniu od skarżącego mieszkali jego inni krewni, w tym wuj w R. Organy nie wyjaśniły jednak, czy skarżący miał faktycznie możliwość kontaktu z rodzicami i z wujem przez okres wojny. Mieć bowiem należy na względzie, iż wobec wysiedlenia rodziny skarżącego mógł on faktycznie zostać pozbawiony możliwości kontaktu z osobami najbliższymi, które to założenie wobec jego młodego wieku wydaje się być uzasadnione. W tym miejscu wskazać należy, iż jak wyjaśniono w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 08 lutego 2011 r., sygn. akt II SA/Łd 1393/10, deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Równocześnie, jak podkreślono stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W warunkach konkretnych okoliczności sprawy ważnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała). Czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku. Często bowiem się zdarzało, że małe dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary. Stwierdzenie takie skutkuje tym, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. Przenosząc powyższe rozważania do niniejszej sprawy wskazać należy, ze organy administracji rozstrzygając przedmiotową sprawę zaniechały ustalenia, czy skarżący znajdował się faktycznie w stanie deportacji. W szczególności organy nie oceniły, czy skarżący miał jakąkolwiek możliwość kontaktu z osobami najbliższymi, w tym z wysiedloną matką, siostrą i ojcem oraz czy doszło do faktycznego wyrwania skarżącego ze środowiska poprzez jego zamieszkanie w G. Ustalenia powyższe mają bowiem kluczowe znaczenie dla stwierdzenia, czy skarżący spełnia przesłanki uzasadniające przyznanie mu wnioskowanego świadczenia pieniężnego. Jednocześnie ich brak skutkował naruszeniem zasad postępowania administracyjnego określonych w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 kpa, a więc naruszeniem przepisów postępowania mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Mając powyższe na względzie Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia (...) lutego 2011 r. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organ winien rozważyć możliwość przyznania skarżącemu świadczenia pieniężnego, mając na względzie uwagi poczynione w niniejszym uzasadnieniu oraz wcześniejszym wyroku Wojewódzkiego Sąd Administracyjnego w Poznaniu z dnia 26 sierpnia 2010 r., sygn. akt IV SA/Po 490/10 O kosztach orzeczono w myśl art.200 powyższej ustawy. O wykonalności orzeczono na podstawie art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.