II SA/Po 453/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak Sędziowie Sędzia NSA Jolanta Szaniecka (spr.) Sędzia WSA Maria Kwiecińska Protokolant st. sekr. sąd. Ewa Wąsik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 sierpnia 2012 r. sprawy ze skargi J.K.Ł. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 11 kwietnia 2012 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego; I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej kwotę [...],- zł ([...] złotych) tytułem zwrotu kosztów sądowych, III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją z dnia 11 kwietnia 2012 r. nr [...] Kierownik Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 6 marca 2012 r. nr [...], którą odmówił przyznania J.K.Ł. świadczenia pieniężnego na podstawie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 97, poz. 395, ze zm.; dalej: ustawa o świadczeniu pieniężnym). Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym. Wnioskiem z dnia 29 lutego 2012 r. J.K.Ł. wystąpiła o przyznanie jej świadczenia pieniężnego z tytułu represji w okresie wojennym. Wskazała, że dnia 18 grudnia 1939 r. jej rodziców S. i M. K. wraz z rodzeństwem i sąsiadami wysiedlono z I. (woj. Poznańskie) do Cz., a następnie do Cz. (powiat Kraków). W Cz. rodzina zajmowała jedną pryczę na dużej hali obok innych rodzin. Ojciec skarżącej - S.K. był przydzielony do ciężkich robót ziemnych, w wyniku których później chorował. J.K.Ł. dołączyła do wniosku między innymi "Wykaz osób zarejestrowanych w Delegaturze Cz." z dnia 15 czerwca 1941 r. zawierający pieczęć "R.G.O. POLNISCHES HILFSKOMITEE Rada Opiekuńcza Powiatowa, Krakau Land - Kraków, Delegatur Cz." (k. 14 i 15 akt administracyjnych). W wykazie tym odnotowano, że S.K. został wysiedlony z miejscowości I., a jego obecne miejsce zamieszkania to Cz.. Skarżąca dołączyła też Kartę opiekuńczą Polskiego Komitetu Opiekuńczego z 1941 r., z której wynika, że jej ojciec był zatrudniony jako robotnik, a dochód miesięczny rodziny wynosił 80 zł (k. 11 akt administracyjnych). Decyzją z dnia 6 marca 2012 r. Kierownik Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym odmówił skarżącej przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu represji. Wskazał, że zgodnie z ustawą represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Organ podniósł, iż w nie każda represja w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, iż skarżąca urodziła się w Cz. podczas wysiedlenia rodziców z I.. Wysiedlenie związane było z wyrzucaniem Polaków z terenów włączonych do III Rzeszy, a nie z przymusem pracy. W odwołaniu J.K.Ł. wskazała, że zgodnie z ustawą o świadczeniu pieniężnym nie ma podstaw by pozbawić wynikających z niej uprawnień dzieci, które zostały deportowane wraz z rodzicami lub urodziły się na deportacji. Skarżąca podkreśliła, iż na terenie Generalnej Guberni jej rodzice zmuszani byli do ciężkich robót. Dowodem tego jest nazwisko ojca w wykazie osób zarejestrowanych w wykazie Delegatury Cz. oraz karta opiekuńcza wraz z wykazem członków jego rodziny. Utrzymując decyzję w mocy na podstawie art. art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2001 r. Nr 98, poz. 1071, ze zm.) Kierownik Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podkreślił, że art. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym przewiduje prawo do świadczenia dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie, a nie wszystkich osób, które doznały represji okresu wojennego i powojennego. Nie dotyczy też wszystkich rodzajów i form represji, jakim w tym okresie poddani byli polscy obywatele. Ustawa przewiduje ograniczony zakres rekompensat dla konkretnie ustalonych grup ofiar i z tytułu ściśle określonych rodzajów represji. Rodzaje represji, których doznanie uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia zostały wymienione enumeratywnie w art. 2 ustawy. Zdaniem Kierownika Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych warunkiem wydania pozytywnej decyzji na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym ustalenie, że osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 oraz, że praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy. Na podstawie materiału dowodowego sprawy organ ustalił następnie, że rodzice J.K.Ł. wraz z jej rodzeństwem zostali w grudniu 1939 r. wysiedleni z rodzinnej miejscowości I. (podkreślił przy tym, iż w czasie okupacji często zdarzały się wysiedlenia całych miejscowości bądź gmin w związku z zajęciem terenu przez III Rzeszę). Początkowo rodzina trafiła do obozu przesiedleńczego w Gnieźnie; stamtąd skierowani zostali do Cz., a potem do Cz. (pow. Kraków). Pobyt na wysiedleniu potwierdzają zapisy w aktach Polskiego Komitetu Opiekuńczego w Krakowie: w wykazie osób zarejestrowanych w Delegaturze Cz. w dniu 15 czerwca 1941 r. wysiedlonych z miejsca zamieszkania oraz wystawionej Karcie opiekuńczej, z której wynika, że dochód miesięczny rodziny wynosił 80 złotych. Z informacji podanych przez wnioskodawczynię wynika ponadto, że jej ojciec pracował w trakcie pobytu na wysiedleniu przy pracach ziemnych. J.K.Ł. urodziła się natomiast w Cz. w dniu 9 sierpnia 1942 r. Wskazując na powyższe fakty organ wyjaśnił, że wysiedlenie z miejsca zamieszkania w czasie wojny nie stanowi represji w rozumieniu ustawy. Nie został bowiem spełniony warunek deportacji do pracy przymusowej (art. 2 pkt 2 lit. a). Podnoszona okoliczność, jaką była utrata domu w Imielenku była niewątpliwie formą represji. Jednakże uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje z tytułu wysiedlenia, lecz z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Następnie Kierownik Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych zauważył, że każda osoba (rodzina), która została wysiedlona w czasie okupacji, aby utrzymać się przy życiu najczęściej, była zobowiązana do podjęcia pracy. Ustawą o świadczeniu pieniężnym objęto natomiast jedynie te osoby, które zostały deportowane w celu wykonywania pracy przymusowej. Należałoby więc przyjąć, iż osoby (rodziny), które były zobowiązane do podjęcia pracy przebywając na wysiedleniu (przede wszystkim w celu zapewnienia egzystencji sobie czy rodzinie) nie są objęte przepisami ustawy. W skardze J.K.Ł. ponownie opisała losy rodziny. Wskazała, że rodziców i rodzeństwo rozlokowano w na terenie Generalnej Guberni w niemieckim obozie pracy w barakach, gdzie każda rodzina zajmowała jedną pryczę. Ojciec pracował pod przymusem i nadzorem Niemców zgodnie z obowiązującym regulaminem obozowym. Dowodem tego jest nazwisko ojca w rejestrze Delegatury Cz. i Karta opiekuńcza ojca z wykazem członków jego rodziny. W konkluzji uzasadnienia skargi J.K.Ł. zaznaczyła, że ubiega się świadczenie pieniężne dla poszkodowanych przez III Rzeszę, ponieważ jej rodzice byli deportowani z województwa poznańskiego do pracy przymusowej na tereny Generalnej Guberni w czasie od grudnia 1939 r. do kwietnia 1945 r., czyli dłuższym niż 6 miesięcy. Na terenie Generalnej Guberni ojciec wykonywał prace przymusowe pod nadzorem Niemców. Ona natomiast została pozbawiona godnych warunków życia i normalnego dzieciństwa w zamian przeżyłam koszmary, lęki, strach, poniżenie. Żyła w nędzy i głodzie, bez jakiejkolwiek pomocy lekarskiej. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. W świetle materiału zebranego w sprawie objętej skargą bezspornym jest, że J.K.Ł. urodziła się w Cz. (pow. Kraków), a więc w czasie, gdy jej rodzice i rodzeństwo przebywali na deportacji z rodzinnej miejscowości I., w ówczesnym województwie Poznańskim. W pierwszej kolejności należy zatem rozstrzygnąć czy - co do zasady - osoba urodzona w czasie deportacji rodziców może ubiegać się o przyznanie świadczenia pieniężnego w oparciu o art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395, ze zm.). Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Z kolei represją w rozumieniu stawy jest między innymi (art. 2 pkt 2 lit. a ustawy): deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Szeroka interpretacja ustawy o świadczeniu pieniężnym, przyjmująca, że uprawnienia z niej wynikające mogą przysługiwać również dzieciom osób zmuszanych do wykonywania pracy przymusowej, była prezentowana już przez Sąd Najwyższy (przed reformą sądownictwa administracyjnego). Warto zwłaszcza zwrócić uwagę na wyrok z dnia 6 listopada 2003 r. o sygn. III RN 121/02 (publ. Wokanda z 2004 r. nr 7-8, s. 48), w którym Sąd Najwyższy wskazał, iż małoletni chłopiec, pozostający pod opieką matki i razem z nią deportowany na terytorium III Rzeszy, gdzie była ona zmuszana do pracy przymusowej, powinien być zaliczony do kręgu osób represjonowanych. Ten wyrok, jak i inne (np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 2001 r. o sygn. akt III RN 112/09) miały wpływ na późniejsze kształtowanie się orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego. W wyroku z dnia 19 sierpnia 2004 r. o sygn. akt OSK 135/04 (publ. ONSAiWSA z 2005 r. Nr 1, poz. 15) wskazano, że "o deportacji, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395), można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót". Orzeczenie to zostało zaakceptowane w doktrynie (zob. W. Kręcisz, Kręcisz Wojciech Glosa do wyroku NSA z dnia 19 sierpnia 2004 r., OSK 135/04, OSP z 2005 r. Nr 6, poz. 74, s. 310) oraz w pełni przyjęte w orzecznictwie sądów administracyjnych. Obecnie można przyjąć, że ugruntowała się w tym względzie jednolita linia orzecznicza (zob. wyrok z dnia 21 lipca 2005 r. sygn. akt OSK 1770/04, wyrok z dnia 12 października 2006 r. sygn. akt II OSK 1013/06, wyrok z dnia 6 czerwca 2008 r. sygn. akt II OSK 979/07, wyrok z dnia 8 października 2008 r. sygn. akt II OSK 1703/08, wyrok z dnia 3 lutego 2012 r. sygn. akt II SA/Łd 1297/11, wyrok z dnia 16 lutego 2012 r. sygn. akt II SA/Po 1191/11, wyrok z dnia 11 kwietnia 2012 r. sygn. akt II SA/Łd 1163/11, wyrok z dnia 12 kwietnia 2012 r. sygn. akt II SA/Po 1145/11). Sąd w niniejszym składzie również w pełni podziela pogląd wyrażony w wyroku o sygn. akt OSK 135/04, uznając, że nie ma racjonalnych przyczyn by różnicować sytuację małego dziecka wywiezionego wraz z rodzicem na roboty przymusowe do sytuacji dziecka urodzonego już po wywiezieniu na te roboty. Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, że urodzenie J.K.Ł. podczas deportacji jej rodziców do Cz. nie stanowi przeszkody dla ubiegania się przez nią o świadczenie pieniężne z tytułu represji doznanych w czasie okupacji. W świetle zebranego materiału dowodowego nie budzi wątpliwości fakt (podkreślany zresztą przez Kierownika Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych), że rodzina skarżącej została deportowana z I. do Cz., a następnie do Cz.. Mając na uwadze art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym konieczne jest zatem rozważenie czy deportacja ta była dokonana w celu wykonywania pracy przymusowej ("do pracy przymusowej") czy wiązała się z procesem wysiedlenia ludności z ówczesnego województwa Poznańskiego. W decyzji z dnia 11 kwietnia 2012 r. Kierownik Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych stwierdza w sposób zdecydowany, że jego zdaniem przeniesienie rodziny skarżącej do Cz. a następnie Cz. (pow. Kraków) było związane z przesiedleniami i nie była to deportacja "do pracy przymusowej". Zdaniem organu praca wykonywana przez ojca skarżącej nie była pracą przymusową, lecz zatrudnieniem podjętym w związku z koniecznością zapewnienia rodzinie środków utrzymania. W ocenie Sądu ocena materiału dowodowego przeprowadzona przez Kierownika Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych jest niewystarczająca dla oceny zasadności wniosku o przyznanie skarżącej uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu represji. Po pierwsze należy zauważyć, że organ zasadnicze wnioski oparł na dwóch dokumentach: "Wykazie osób zarejestrowanych w Delegaturze Cz." z dnia 15 czerwca 1941 r. zawierającym pieczęć "R.G.O. POLNISCHES HILFSKOMITEE Rada Opiekuńcza Powiatowa, Krakau Land - Kraków, Delegatur Cz." (k. 14 i 15 akt administracyjnych) oraz Karcie opiekuńczej Polskiego Komitetu Opiekuńczego z 1941 r., z której wynika, że ojciec skarżącej był zatrudniony jako robotnik, a dochód miesięczny rodziny wynosił 80 zł (k. 11 akt administracyjnych). Organ nie ocenił jednak tych dowodów, w szczególności nie wyjaśnił, jaki był cel i okoliczności ich sporządzenia. Zdaniem Sądu w okolicznościach tej sprawy było to niezbędne. Dokumenty, na których oparł się organ stanowią dokumentację Rady Głównej Opiekuńczej (por. B. Kroll, Rada Główna Opiekuńcza 1939-1945, Warszawa 1985, s. 77), a ściślej ujmując jej oddziału powiatowego w Krakowie (Polski Komitet Opiekuńczy Kraków - Polnisches Hilfskomitee Krakau). Rada Główna Opiekuńcza pełniła rolę polskiej organizacji charytatywnej (szerzej: B. Kroll, jw.) i nie była urzędem pracy. Z wykazu z dnia 15 czerwca 1941 r. można zatem wyprowadzić jedynie wniosek, że S.K. pracował w Cz., natomiast z Karty opiekuńczej, że zgłosił się on o pomoc do Polskiego Komitetu Opiekuńczego - Kraków w Delegaturze w Czernichowie, był zatrudniony jako "robotnik", a dochód rodziny wynosił 80 zł miesięcznie. W ocenie Sądu na podstawie dokumentacji Polskiego Komitetu Opiekuńczego - Kraków nie można jednak przesądzić, jaką pracę wykonywał i że praca ta nie była pracą przymusową. Nie wiadomo bowiem czy adnotacja o dochodzie rodziny dotyczyła dochodu z pracy S.K. czy z innych źródeł członków rodziny oraz czy wynikała z informacji od pracodawcy czy z oświadczenia samego zainteresowanego. Sąd w tym miejscu wskazuje, że co do zasady zgadza się z organem, że nie każda praca wykonywana przez Polaków podczas okupacji stanowiła "pracę przymusową". Świadczenia określone w ustawie o świadczeniach pieniężnych z 1996 r. przysługują bowiem tylko z tytułu represji w postaci pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (zob. uchwałę 7 Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 1998 r. sygn. akt OPS 5/98, publ. ONSA z 1999 r. nr 1, poz. 1 oraz wyrok z dnia 4 marca 2004 r. sygn. akt II SA/Wr 375/01, publ. orzeczenia.nsa.gov.pl). Pojęcie pracy przymusowej nie zostało w ustawie zdefiniowane, jednakże może być odtworzone na podstawie orzecznictwa sądowego, w tym orzecznictwa wydanego w oparciu o inne ustawy wprost posługujące się tym pojęciem (np.: ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw, Dz.U z 1991 r. Nr 104, poz. 450, ze zm.). W wyroku z dnia 7 czerwca 1995 r. sygn. akt III URN 8/95 (publ. OSNP 1995 r., nr 21, poz. 268) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że "praca przymusowa" może być zdefiniowana jako "praca wykonywana pod bezpośrednim przymusem fizycznym, w warunkach zagrożenia, nieodpłatna, często świadczona podczas pozbawienia wolności, bądź wywiezienia do Rzeszy niemieckiej" (podobnie zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 sierpnia 1999 r. sygn. akt II UKN 79/99, publ. OSNP 2000 r., nr 19, poz. 733 oraz wyrok WSA w Warszawie z dnia 5 lutego 2009 r. sygn. akt VII SA/Wa 1464/08, publ. orzeczenia.nsa.gov.pl). Przenosząc powyższe na grunt tej sprawy należy zauważyć, że J.K.Ł. we wniosku z dnia 29 lutego 2012 r. wskazała, iż "rodzina zajmowała jedną pryczę z barłogiem na dużej hali obok innych rodzin", a S.K. był "przydzielony do ciężkich robót ziemnych, w wyniku których później chorował". Następnie w skardze uzupełniła, że "ojciec pracował pod przymusem pod nadzorem Niemców zgodnie z obowiązującym regulaminem obozowym". Wypowiedzi te mogą sugerować, że praca wykonywana przez S.K. mogła być kwalifikowana jako praca przymusowa. W celu ustalenia powyższej okoliczności organ powinien zatem zasięgnąć - w drodze przesłuchania strony (ewentualnie z wykorzystaniem pomocy prawnej - art. 52 K.p.a.) bądź drodze pisemnej - szerszych informacji na temat pracy, jaką wykonywali rodzice skarżącej, w szczególności ojciec S.K., i dążyć do ustalenia: jaka była to praca, na rzecz jakiego pracodawcy bądź jakich władz niemieckich (okupacyjnych), czy była wykonywana w warunkach zagrożenia albo pod przymusem fizycznym lub administracyjnym i czy wypłacano za wykonywaną pracę wynagrodzenie. Pozyskane informacje powinny być, w razie potrzeby, skonfrontowane z ewentualnymi, dostępnymi źródłami historycznymi (np. jeżeli skarżąca wskazałaby miejsce pracy jej ojca). Dopiero takie ustalenia pozwolą organowi wyprowadzić wnioski, co do tego czy członkowie rodziny J.K.Ł. zostali deportowani do Cz., a następnie Cz., w celu wykonywania pracy przymusowej czy wywiezienie ich w okolice Krakowa związane było wyłącznie z przesiedleniami ludności. Z powołanych wyżej względów, Sąd - uznając, że materiał dowodowy w sprawie nie został wyczerpująco zebrany i rozpatrzony (art. 77 K.p.a.) - postanowił uchylić zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję na podstawie o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270).