II SA/Po 455/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik Asesor WSA Paweł Daniel (spr.) Protokolant: starszy sekretarz sądowy Krzysztof Dzierzgowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 sierpnia 2025 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 7 maja 2025 r., nr [...] w przedmiocie uchylenia prawa do zasiłku stałego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta i Gminy z dnia 23 stycznia 2025 r., [...] Decyzją z dnia 23 stycznia 2025 r. znak: [...], Burmistrz Miasta i Gminy , uchylił przyznane M. K. (dalej jako: "Skarżąca") prawo do zasiłku stałego wraz ze składkami na ubezpieczenie zdrowotne z dniem 01 stycznia 2025 r. Jako przyczynę wydanego rozstrzygnięcia organ wskazał brak możliwości przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, wyjaśniając, że Skarżąca w dniu 20 stycznia 2025 r. odmówiła przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Od powyższej decyzji M. K. złożyła odwołanie, podnosząc, że decyzja była błędna, ponieważ organ nieprawidłowo ustalił, iż zamieszkiwała z córką. Skarżąca twierdziła, że przebywała u córki tylko czasowo z uwagi na awarię ogrzewania w swoim mieszkaniu. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej również jako: "Kolegium"), decyzją z dnia 07 maja 2025 r., znak: [...], utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Burmistrza Miasta i Gminy. W uzasadnieniu SKO stwierdziło, że Skarżąca nie wypełniła obowiązku współdziałania z pracownikiem socjalnym, o którym mowa w art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 1283, dalej jako: "ustawa"). Jak wynikało z notatki służbowej, M. K. odmówiła w dniu 20 stycznia 2025 r. złożenia oświadczenia i przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu, w którym faktycznie przebywała (w mieszkaniu córki), co uniemożliwiło organowi ustalenie dochodów rodziny. Organ odwoławczy zauważył, że odwołująca nie zaproponowała przeprowadzenia wywiadu w innym terminie w miejscu jej zamieszkania. Kolegium podkreśliło przy tym, że wobec wspólnego zamieszkiwania, organ był zobowiązany do ustalenia dochodu córki. Z ustaleń wynikało, że córka sprawowała opiekę nad Skarżącą, co potwierdzał jej faktyczny pobyt w miejscu zamieszkania córki, przy czym bez znaczenia pozostawała przyczyna przeprowadzki Skarżącej z dotychczasowego miejsca zamieszkania. W dniu 16 czerwca 2025 r. M. K. złożyła skargę na decyzję Kolegium z dnia 07 maja 2025 r. Skarżąca, podtrzymując dotychczasową argumentację, dodatkowo wyjaśniła, że jej zachowanie podczas wizyty pracownika socjalnego było spowodowane atakiem choroby. Podkreśliła, że przebywała u córki z powodu awarii ogrzewania w jej mieszkaniu, a jest osobą starszą i schorowaną. Wskazała również, że pozbawienie jej zasiłku uniemożliwia jej leczenie, gdyż składki na ubezpieczenie zdrowotne pozwalały na kontakt z lekarzami, którzy przepisują jej niezbędne leki. W dniu 7 sierpnia 2025 r. odbyła się rozprawa w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Poznaniu. Stawiła się na niej Skarżąca oraz jej brat, J. S., który został ustanowiony jej pełnomocnikiem. Pełnomocnik oświadczył, że komunikacja ze Skarżącą jest utrudniona ze względu na jej słaby słuch oraz wskazał, że córka Skarżącej pobiera rentę chorobową, co organ sprawdzał w ZUS. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.), sądy administracyjne sprawują kontrolę nad działalnością administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jej zakres wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935; dalej jako: "P.p.s.a."), zgodnie z którym sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 07 maja 2025 r., które, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Burmistrza Miasta i Gminy z dnia 23 stycznia 2025 r. mocą której uchylono M. K. prawo do zasiłku stałego wraz ze składkami na ubezpieczenie zdrowotne z dniem 01 stycznia 2025 r. Sąd Administracyjny, po dokonaniu kontroli zaskarżonej decyzji, uznał skargę za zasadną i stwierdził, że zaskarżone rozstrzygnięcie oraz poprzedzająca je rozstrzygnięcie organu I instancji narusza prawo. W ocenie Sądu, organy administracji obu instancji, uchylając prawo M. K. do zasiłku stałego, działały przedwcześnie. W pierwszej kolejności wskazać należy, że zgodnie z ustawą o pomocy społecznej, świadczenia socjalne, w tym zasiłek stały, są przyznawane w oparciu o kryterium dochodowe. Jak wynika ze stanu faktycznego, Skarżąca M. K. zamieszkuje wspólnie z córką, co czyniło matkę i córkę członkami tej samej rodziny w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej. W takiej sytuacji, niezbędne było przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w celu ustalenia nie tylko dochodu Skarżącej, ale również dochodu jej córki, co pozwalałoby zweryfikować, czy kryterium dochodowe dla rodziny (gospodarstwa domowego wieloosobowego) jest spełnione. Innymi słowy, ustalenie dochodu córki było kluczowe dla prawidłowego rozstrzygnięcia w sprawie zasiłku stałego, w tym ustalenia, czy skarżącej dalej przysługuje powyższe świadczenia. W przedmiotowej sprawie Skarżąca odmówiła przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, potwierdzając to oświadczeniem z dnia 20 stycznia 2025 r. Jednakże w ocenie Sądu organy nie powinny poprzestawać na jednostronnym przyjęciu, że odmowa przeprowadzenia wywiadu środowiskowego wyczerpywała automatycznie przesłankę, o jakiej mowa w art. 11 ust. 2 ustawy, a konsekwencji powinno skutkować uchyleniem Skarżącej prawa do zasiłku okresowego. Okolicznością bezsporną w niniejszej sprawie pozostaje, że kontakt ze Skarżącą był utrudniony, co potwierdził jej pełnomocnik w trakcie rozprawy sądowej, wskazując na występujące u niej problemy ze słuchem. W takiej sytuacji, obowiązkiem organu było podjęcie wszelkich działań w celu zapewnienia Skarżącej pełnego i rzetelnego pouczenia o przysługujących jej prawach i spoczywających na niej obowiązkach. Zgodnie z przepisami K.p.a., organ ma obowiązek dążyć do wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego, a w przypadku trudności komunikacyjnych powinien dostosować swoje działania, aby zapewnić stronie czynny udział w postępowaniu. W przedmiotowej sprawie brakuje informacji, czy prawidłowo pouczono skarżącą, że wobec odmowy przeprowadzenia wywiadu środowiskowego będzie groziła jej sankcja w postaci uchylenia przyznanego świadczenia – zasiłku okresowego. Bezwzględne uchylenie prawa do zasiłku stałego bez uprzedniego formalnego i jednoznacznego pouczenia Skarżącej o konsekwencjach braku współpracy w przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego było naruszeniem zasady zaufania do organów państwa i zasady praworządności. Organ powinien był w sposób niebudzący wątpliwości poinformować Skarżącą o tym, co grozi jej w przypadku braku współdziałania, w tym uniemożliwienia przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Idąc dalej, Sąd wskazuje, że jak powyżej wskazano, z uwagi na wspólne zamieszkiwanie Skarżącej z córką, organ miał obowiązek ustalenia dochodu obu osób dla celów weryfikacji uprawnień do zasiłku. Nawet w sytuacji, gdy kontakt ze Skarżącą był utrudniony, organ dysponował możliwością przesłuchania jej córki w trybie przewidzianym przepisami ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2025 r., poz. 572, dalej jako: "K.p.a."). Zgodnie z art. 75 K.p.a. jako dowód w postępowaniu może zostać użyte m.in. przesłuchanie świadków. Organ mógł zatem, po uprzednim wezwaniu, przesłuchać córkę Skarżącej w charakterze świadka na okoliczność jej dochodów oraz sytuacji rodzinnej, co pozwoliłoby na zgromadzenie pełnego materiału dowodowego. Zaniechanie tej czynności, która była możliwa i niezbędna dla rzetelnego rozstrzygnięcia, stanowiło dodatkowe naruszenie zasad postępowania administracyjnego, powodując, że wydane w sprawie rozstrzygnięcie było przedwczesne. Sąd zwraca również uwagę, że w aktach sprawy nie ma zaświadczenia, z którego wynikałoby, że córka skarżącej odmówiła udziału w wywiadzie środowiskowym. Znajduje się nich jedynie adnotacja urzędowa wskazująca, że córka odmawia podania swoich dochodów. W powyższym zakresie brakuje również informacji o tym, czy miała ona świadomość konsekwencji braku podania swoich dochodów, a więc czy spełniony został wymóg prawidłowego pouczenia. Zdaniem Sądu w przedmiotowej sprawie, z uwagi na wyjątkowość sytuacji, w tym stan zdrowia Skarżącej, przyjąć należało, że wydane rozstrzygnięcia zostały oparte na niepełnym materiale dowodowym, co powoduje, że powołanie się przez organ na art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej było przedwczesne. Brak współdziałania Skarżącej, na który powołał się organ, mógł wynikać z braku zrozumienia sytuacji oraz konsekwencji prawnych podejmowanych działań, co w szczególności mogło wynikać jej problemów ze zdrowiem oraz trudnościami w komunikacji. Dlatego też ponownie rozpoznając sprawę, organ jest zobowiązany do: prawidłowego i pełnego pouczenia Skarżącej o konsekwencjach braku współpracy w przeprowadzeniu wywiadu; przesłuchania córki Skarżącej w trybie K.p.a. na okoliczność uzyskiwanych dochodów; zweryfikowania dochodów córki, w tym zwrócenia się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) o wskazanie ewentualnych świadczeń, jakie otrzymuje, gdyż zgodnie z oświadczeniem pełnomocnika Skarżącej uzyskuje ona świadczenia rentowe. Równocześnie Sąd zauważa, że dalsze uchylenie się strony od współdziałania z organem, w tym brak podania sytuacji majątkowej wszystkich osób pozostających w gospodarstwie domowym, będzie upoważniał organy do uchylenia przyznanego skarżącej zasiłku okresowego. Na marginesie Sąd zauważa, że skarżąca załączyła do akt sprawy orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. O ile Kolegium zasadnie uznało tę okoliczność za bez znaczenia dla rozstrzygnięcia (powodem uchylenia zasiłku nie był stan zdrowia Skarżącej, lecz brak współpracy), to jednak w ocenie Sadu organy administracji, mając wiedzę o znacznym stopniu niepełnosprawności Skarżącej, są zobowiązane do udzielenia jej pełnej informacji o przysługujących jej uprawnieniach związanych z tym orzeczeniem. Uchylenie zasiłku stałego, który był kluczowy dla Skarżącej z uwagi na potrzebę leczenia, bez jednoczesnego pouczenia o innych możliwych formach wsparcia, było sprzeczne z celami pomocy społecznej. Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji, uchylając zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji zobowiązując równocześnie organ do ponownego rozpoznania sprawy z uwzględnieniem wskazań zawartych w niniejszym uzasadnieniu.