II SA/Po 456/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jakub Zieliński po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 1 października 2015 r. wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi T. K. na postanowienie Wielkopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] marca 2015 r. nr [...] w przedmiocie nałożenia grzywny w celu przymuszenia postanawia 1. przyznać T. K. prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie radcy prawnego z urzędu, którego wyznaczy Okręgowa Izba Radców Prawnych w Poznaniu, 2. w pozostałej części wniosek o prawo pomocy oddalić. /-/ J. Zieliński Skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Z uzasadnienia wniosku o prawo pomocy złożonym na urzędowym formularzu PPF oraz dokumentów przedstawionych w ramach uzupełnienia wniosku o prawo pomocy w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm. - dalej: p.p.s.a.) wynika, co następuje. U skarżącego występują różne schorzenia i z tego powodu uzyskuje rentę w wysokości 1 060 zł brutto miesięcznie; zakończył prowadzenie działalności gospodarczej w branży budowlanej w 2007 r. i obecnie ze względu na stan zdrowia nie może pracować (jak stwierdził, ma orzeczoną grupę inwalidzką i ograniczoną zdolność poruszania się), stan zdrowia się pogarsza. Prowadzi wspólne gospodarstwo domowe tylko z żoną, która uzyskuje wynagrodzenie za pracę w wysokości 2 250 zł netto miesięcznie. Wnioskodawca jest współwłaścicielem domu o powierzchni 150 m²; dwie działki o powierzchni [...] m² i [...] m² położone w [...] należą do żony i są obciążone hipotecznie na sumę ok. 70 tys. zł każda. Wraz z żoną posiadają samochód osobowy [...] o wartości 6 000 zł (następnie w toku postępowania strona określiła wartość tego pojazdu na kwotę 5 000 zł). Mają wysokie zadłużenie w bankach i innych instytucjach finansowych - na łączną kwotę przekraczająca 200 tys. zł; ze względu na wysokość zobowiązań z tytułu rat kredytów i pożyczek, jak i obciążeń zwianych z utrzymaniem domu małżonkowie utrzymują się z darowizn i datków organizacji charytatywnych. Strona nie posiada żadnych lokat, papierów wartościowych czy akcji spółek. Nie posiada także już samochodu [...], który został sprzedany po zaniżonej cenie, gdyż wymagał wkładu na poczet naprawy w kwocie ok. 4 tys. zł. Oboje z żoną nie prowadzą żadnej działalności gospodarczej, ani nie wykonują pracy dorywczej. Dochód żony w 2014 r. wyniósł [...] zł Dochód wnioskodawcy w 2014 r. wyniósł [...] zł. W dniu [...] marca 2015 r. żona skarżącego uzyskała środki z tytułu zaciągniętego kredytu w wysokości 19 721,82 zł. oraz 1 376,69 zł z tytułu zwrotu składki ubezpieczenia kredytu. Z wyciągu z rachunku bankowego w banku A za okres od stycznia do czerwca 2015 r., na który wpływa wynagrodzenie żony skarżącego za kolejne miesiące w kwocie od 2 232,22 zł do 2 962,68 zł, dokonywane są spłaty raty kredytowej w kwocie 1 410 zł miesięcznie. Z wyciągu z rachunku bankowego w banku B za okres od stycznia do czerwca 2015 r., na który wpływa świadczenie rentowe wnioskodawcy, na którym widnieje saldo początkowe w wysokości – 459,42 zł, wykorzystano limit debetowy w kwocie 500 zł. Nadto na ten rachunek dokonywane są osobiste wpłaty przez wnioskodawcę w kwocie 406 zł (7 stycznia 2015 r.), 260 zł (14 stycznia 2015 r.), 500 zł (10 kwietnia 2015 r.) na pokrycie należności za media (w łącznej kwocie ok. 500 zł), raty kredytowe oraz za trzy numery telefonu komórkowego. Wnioskodawca przy uzupełnieniu wniosku o prawo pomocy w trybie art. 255 p.p.s.a. ponadto wskazał, że na skutek choroby stracił dodatkowe źródło dochodu i pozostaje mu tylko renta w wysokości 960 zł netto miesięcznie; wynagrodzenie żony wynosi średnio 2 300 zł miesięcznie; stan zdrowia wnioskodawcy systematycznie pogarsza się; brak jest zajęć komorniczych majątku wnioskodawcy i jego żony, ale zaciągają oni kolejne pożyczki na spłatę poprzednio zaciągniętych kredytów w bankach. Ponadto skarżący wyszczególnił wszystkie zobowiązania kredytowe swoje i żony - na łączną kwotę 270 844 zł, co skutkuje koniecznością ponoszenia miesięcznych rat w łącznej wysokości 3 506 zł. Postanowieniem z dnia 11 sierpnia 2015 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu oddalił wniosek T. K. o przyznanie prawa pomocy. W terminowo wniesionym sprzeciwie od przedmiotowego rozstrzygnięcia wnioskodawca – poza podnoszenie okoliczności dotyczących przebiegu postępowań administracyjnych i sądowych związanych z legalizacją samowoli budowlanej – podniósł, że nie ma zdolności kredytowej, a instytucje finansowe, w których zaciąga nowe zobowiązania, to parabanki, które udzielają pożyczek, nie badając zdolności kredytowej, a za udzielone pożyczki pobierają "horrendalne prowizje" (do pisma dołączył m.in. kopie dwóch umów pożyczek na kwoty 9 150 zł (umowa z dnia 31 lipca 2015 r.) i 2 148 zł (umowa z dnia 15 czerwca 2015 r.). Podniósł, że nie jest łatwe sprzedanie nieruchomości w [...], gdyż są obciążone hipotekami na sumy 60 i 62 tys. zł, a same nieruchomości są warte niewiele więcej, w związku z tym nie można ich zbyć mimo wystawiania od 2 lat na sprzedaż. Wyjaśnił, że samochód [...] musiał zostać sprzedany po zaniżonej cenie z uwagi na brak środków na jego naprawę (koszty oszacował tym razem na blisko 6 tys. zł). Ponadto podał, że cały czas pogarsza się stan jego zdrowia, co wymaga kolejnych nakładów finansowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 p.p.s.a. w brzmieniu obowiązującym przed 15 sierpnia 2015 r. – który znajduje zastosowanie do niniejszej sprawy z uwagi na treść art. 2 zd. drugie oraz art. 3 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z dnia 14 maja 2015 r., poz. 658) – zarządzenie lub postanowienie wydane w zakresie rozpatrzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, przeciwko któremu wniesiono sprzeciw, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu w swoim całokształcie przez sąd, na posiedzeniu niejawnym. Sąd, rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, nie jest związany ustaleniami dokonanymi przez referendarza sądowego, nie rozpatruje też prawidłowości tego rozstrzygnięcia ani zawartej w sprzeciwie argumentacji skierowanej przeciwko temu rozstrzygnięciu. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy podkreślić, że w orzecznictwie sądów administracyjnych istnieje ugruntowane stanowisko, iż instytucja prawa pomocy powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania, związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 grudnia 2006 r. sygn. akt II FZ 741/06, niepubl.). Natomiast przepis art. 246 § 1 p.p.s.a. stanowi, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), a w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny (pkt 2). Oznacza to, że na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że jego sytuacja majątkowa i finansowa jest na tyle trudna, iż nie ma on możliwości poniesienia całości lub odpowiednio części wydatków związanych z prowadzeniem postępowania sądowoadministracyjnego. W konsekwencji osoba, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy powinna podjąć wszelkie niezbędne działania mające na celu uzasadnienie i uprawdopodobnienie okoliczności, na które się powołuje. Instytucja prawa pomocy ma służyć bowiem przede wszystkim takim osobom, które nie mają możliwości zgromadzenia środków na opłacenie kosztów związanych z obroną swoich praw przed sądem lub nastąpiłoby to kosztem ich własnego niezbędnego utrzymania. Wnioskodawca powinien zatem wykazać w sposób, który nie budzi wątpliwości, że zdobycie środków niezbędnych do uczestniczenia w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe albo na tyle utrudnione, że nastąpiłoby z uszczerbkiem dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Analizując wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy Sąd uznał, że sytuacja strony postępowania uzasadnia przyznanie prawa pomocy, jednak nie w tak szerokim zakresie, jakiego domagała się strona. W ocenie Sądu uzasadnioną formą pomocy, jaką należy przyznać wnioskodawcy w niniejszej sprawie, jest ustanowienie pełnomocnika procesowego (radcy prawnego) z urzędu, bowiem nie jest w stanie ponieść kosztów wolnorynkowego wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika. Natomiast zwolnienie strony od kosztów sądowych, które w niniejszej sprawie aktualnie mogą wynieść szacunkowo – jak to wynika z treści § 2 ust. 1 pkt 1 i 7 oraz § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnym (Dz.U. nr 221, poz. 2193, z późn. zm.) – 100 zł tytułem wpisu od skargi oraz ewentualnie po 100 zł wpisu od zażalenia lub skargi kasacyjnej nie było zasadne. Sąd ocenił sytuację majątkową skarżącego na podstawie jego wyjaśnień zawartych we wniosku i dalszych pismach procesowych oraz przedstawionej dokumentacji. Wynika z nich, że dochód skarżącego oraz jego żony w ostatnich kilku miesiącach wynosił od ok. 3 162 zł (czerwiec 2015 r.) do 3 893 zł (maj 2015 r.) miesięcznie. Z kolei wydatki, na które składają się koszty kredytów i pożyczek w łącznej wysokości około 3 500 zł (taka kwota wynika z przedłożonego spisu wydatków), a rachunki za media związane z utrzymaniem domu wynoszą zgodnie z oświadczeniem strony ok. 500 zł. Przy tym część środków przeznacza na leczenie i korzysta on ze wsparcia finansowego instytucji charytatywnych. Na posiadany przez skarżącego majątek składa się przede wszystkim nieruchomość w [...], która zaspokaja potrzeby mieszkaniowe rodziny, a nadto żona skarżącego posiada dwie działki budowlane w [...]. Skarżący wraz z żoną posiadają także samochód osobowy [...] o wartości ok. 6 tys. zł, zakupiony w miejsce samochodu [...], który z uwagi na potrzebę wkładu finansowego na naprawy został sprzedany znacznie poniżej jego wartości. Zgodnie z oświadczeniem wnioskodawcy majątek ten nie przynosi żadnych dodatkowych dochodów, a wiąże się z kosztami jego utrzymania. Wobec powyższego przyjąć należy, że skarżący ma realną choć znacznie utrudnioną możliwość uzyskania dodatkowego dochodu we własnym zakresie, zaś żona dysponuje także majątkiem nieruchomym, który może zbyć celem pozyskania dodatkowych środków i wsparcia domowego budżetu. Obciążenie hipoteczne nie stanowi przeszkody prawnej do zbycia nieruchomości, jak również Skarb Państwa nie może być obciążany konsekwencjami autonomicznych decyzji ekonomicznych podejmowanych przez strony postępowania i członków ich rodzin. W ocenie Sądu skarżący może wygospodarować środki na należne koszty sądowe w niniejszej sprawie, a jak to już wspomniano - aktualnie wynoszą one 100 zł tytułem wpisu od skargi. Jak sam wskazał otrzymuje także wsparcie finansowe ze strony instytucji charytatywnych, ma zatem możliwość pozyskiwanie środków na konieczne wydatki, do jakich należy także zaliczyć koszty sądowe. Stąd też zasadna była odmowa zwolnienia strony od obowiązku poniesienia kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Niemniej jednak przedstawiona przez wnioskodawcę sytuacja finansowa zarazem wskazuje na to, że aktualnie środki, jakimi dysponuje, nie pozwalają na pokrycie wolnorynkowego wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika, co uzasadniało przyznanie prawa pomocy w tej części poprzez ustanowienie radcy prawnego (art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 p.p.s.a). Podkreślić przy tym należy, że zgodnie z treścią art. 249 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy może być cofnięte w całości lub w części, jeżeli okaże się, że okoliczności, na podstawie których je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć. Jedynie ubocznie Sąd zauważa też, że zgodnie z art. 200 p.p.s.a. w razie uwzględnienia skargi przez sąd pierwszej instancji przysługuje skarżącemu od organu, który wydał zaskarżony akt, zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw. Wniosek zwrot kosztów postępowania powinien zaś być zgłoszony najpóźniej przed zamknięciem rozprawy bezpośrednio poprzedzającej wydanie orzeczenia (art. 210 § 1 p.p.s.a.). W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 245 § 3 w zw. z art. 260 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia. /-/ Jakub Zieliński