II SA/Po 503/22

Dnia 29 września 2022 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Asesor WSA Sebastian Michalski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 września 2022 roku sprawy ze skargi N. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 19 maja 2022 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: "SKO", "Kolegium") decyzją z 19 maja 2022 r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołania N. B. (dalej: "strona") od decyzji Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. (dalej: "Kierownika Gminnego OPS"), działającego z upoważnienia Wójta Gminy S., z 22 kwietnia 2022 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Powyższe rozstrzygniecie wydane zostało w następującym stanie faktycznym. Wnioskiem z 28 marca 2022 r. strona wystąpiła o ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad J. G.. Decyzją z 22 kwietnia 2022 r. Kierownik Gminnego OPS, działając na podstawie m.in. art. 17, art. 20 ust. 3 oraz art. 23 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 615, dalej: "u.ś.r."), art. 104, art. 107 ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: "K.p.a."), a także zarządzenia Wójta Gminy S. z 1 sierpnia 2016 r., nr [...], w sprawie upoważnienia do prowadzenia postępowania w sprawach ustalania prawa do świadczeń rodzinnych i wydawania w tych sprawach decyzji, odmówił przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad J. G.. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że nie budzi wątpliwości fakt, że strona sprawuje faktyczną opiekę nad J. G., jednak w świetle obowiązujących przepisów dotyczących warunków przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie będąc osobą spokrewnioną nie spełnia wymogów z art. 17 ust. 1a u.ś.r. Organ zauważył, że J. G. posiada jeszcze osoby spokrewnione w pierwszym stopniu, które nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i w świetle ustawy powinny zapewnić opiekę. Obowiązek sprawowania opieki, stanowiący element obowiązku alimentacyjnego, ze względu na który ustala się krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, nie ogranicza się wyłącznie do osobistych starań, ale może przybrać formę świadczeń pieniężnych. J. G. ma trzy siostry i to one zdaniem organu mogą spełnić wobec niepełnosprawnej obowiązek alimentacyjny, jako osoby zobowiązane do alimentowania. Nie występuje natomiast obowiązek alimentacyjny strony, a zatem brak jest podstaw do przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. SKO wydając powyższą decyzję przywołało m.in. treść art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. oraz stwierdziło, że ustawodawca prawo do świadczenia pielęgnacyjnego łączy z istnieniem obowiązku alimentacyjnego w rozumieniu przepisów ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 1359, dalej: "K.r.o."). Zdaniem tego organu nie można przyjąć, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje również osobie niezobowiązanej do alimentacji, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną. Organ II instancji stwierdził, że zaskarżona decyzja jest zgodna z art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r. W skardze skierowanej do tut. Sądu strona, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, zarzuciła naruszenia art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r., przez błędne przyjęcie, że brak jest przesłanek do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a prawidłowa ocena materiału dowodowego wskazuje, że rodzeństwo J. G. nie może sprawować opieki nad nią z uwagi na choroby i jedyną osobą, która sprawuje tę opiekę jest skarżąca, przez co zaistniały przesłanki do uwzględnienia wniosku. Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas prezentowane stanowisko. W pismach procesowych z 20 lipca i 8 sierpnia 2022 r. skarżąca ponownie podniosła, że osoby bliższego pokrewieństwa z uwagi na stan zdrowia i opiekę nad innymi członkami rodziny nie mogą podjąć się opieki nad niepełnosprawną przedstawiając dokumentację medyczną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Niniejsza sprawa rozpoznana została na posiedzeniu niejawnym na mocy art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 2095 ze zm.) z uwagi na zaistniałą konieczność jej rozpoznania i brak możliwości przeprowadzenia każdej sprawy w rozsądnym terminie przy wykorzystaniu urządzeń pozwalających na komunikację na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Istota sporu do jakiego doszło w kontrolowanej sprawie sprowadza się do stwierdzenia, czy Kierownik Gminnego OPS zasadnie odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad J. G., wobec której orzeczono trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji. W sprawie bezsporne pozostaje, że skarżąca opiekę tę faktycznie sprawuje, jednak w ocenie Sądu organy zasadnie przyjęły, że nie spełnia ustawowych przesłanek pozwalających na przyznanie wnioskowanego świadczenia. Ustalono bowiem, że skarżąca nie będąc osobą spokrewnioną z niepełnosprawną nie spełnia wymogów zawartych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują się lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osoba legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W ostatnio przywołanym przepisie ustawodawca wprost nawiązał do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Regulacja ta wyraźnie wobec tego ogranicza krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną osobą wyłącznie do osób zobowiązanych do alimentacji. Z tych względów dokonując wykładni omawianego przepisu należy odwołać się do unormowań wspomnianej ustawy w części dotyczącej obowiązku alimentacyjnego. W tym miejscu wskazać zatem trzeba, że legalną definicję obowiązku alimentacyjnego zawiera art. 128 K.r.o., zgodnie z którym obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Stosownie do art. 617 K.r.o. krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej (§ 1). Stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo (§ 2). Wśród krewnych w linii prostej rozróżnia się wstępnych (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie itd.) oraz zstępnych (dzieci, wnuki, prawnuki itd.). Zgodnie z art. 129 § 1 K.r.o. obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (§ 1). Mając na uwadze przywołane regulacje podkreślić trzeba, że obowiązkiem alimentacyjnym ustawodawca obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Co za tym idzie krewni w linii bocznej, jak również osoby niespokrewnione nie są objęci obowiązkiem alimentacyjnym, a w konsekwencji nie mogą ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne. W orzecznictwie sądów administracyjnych jednolicie przyjmuje się bowiem, że osoba która nie jest obciążona obowiązkiem alimentacyjnym nie może skutecznie ubiegać się o świadczenie z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym i to bez względu na to, czy faktycznie taką opiekę sprawuje (por. uchwała NSA z 9 grudnia 2013 r., sygn. akt I OPS 5/13, wyrok NSA z 25 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2091/20, z 22 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 2505/20 – wszystkie orzeczenia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, na stronie internetowej https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Dodatkowo wskazać należy, że przepisy stanowiące podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego były przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego. Zarówno w wyroku z 15 listopada 2006 r., sygn. akt P 23/05 (OTK Seria A 2006 nr 10, poz. 151), jak i w wyrokach z 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07 (OTK Seria A 2008 nr 6, poz. 107) oraz z 22 lipca 2008 r., sygn. akt P 41/07 (OTK Seria A 2008 nr 6, poz. 109), Trybunał nie zakwestionował jako niekonstytucyjnego wymogu istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobą sprawującą opiekę i podopiecznym. Wręcz przeciwnie, wyraził pogląd, że z woli ustawodawcy nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja dla jej sprawowania z zatrudnienia, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreślono, że celem tych regulacji jest, by osoba zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia w wykonaniu ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego sama nie popadła w niedostatek, tracąc źródło utrzymania. Nie jest intencją ustawodawcy wspieranie wszystkich osób, które dobrowolnie podejmują się opieki nad niepełnosprawnym członkiem szeroko rozumianej rodziny. W realiach kontrolowanej sprawy nie budzi wątpliwości, że skarżąca nie jest ani krewną w linii prostej osoby niepełnosprawnej, ani nie kwalifikuje się do jej rodzeństwa. Z niekwestionowanych ustaleń faktycznych wynika, że J. G. jest panną, nie posiada własnych dzieci, posiada natomiast siostry M. B., B. G. oraz A. B.. Jak wprost wskazał organ I instancji, co także nie zostało przez skarżącą podważone, skarżąca nie jest nawet spokrewniona z osobą niepełnosprawną. Wprawdzie na etapie postępowania przed tut. Sądem pojawiła się w tym względzie wątpliwość, jako że skarżąca zaczęła używać w odniesieniu do osoby niepełnosprawnej terminu: "ciocia", lecz jak słusznie zauważyło Kolegium w odpowiedzi na skargę nawet dalsze pokrewieństwo (gdyby okazało się, że skarżąca jest siostrzenicą, a więc krewną w linii bocznej) – wobec braku obowiązku alimentacyjnego – nie uprawniałoby do świadczenia pielęgnacyjnego. Zresztą analiza akt administracyjnych potwierdza, że skarżąca nie jest osobą spokrewnioną. Obecne nazwisko skarżącej wprawdzie zbieżne jest z nazwiskiem jednej z sióstr osoby niepełnosprawnej (A. B.), nie jest jednak jej nazwiskiem rodowym, bowiem tym ostatnim jest nazwisko G. (zob. zaświadczenie Starosty S. z 28 lutego 2022 r.), co wskazuje, że skarżąca jest co najwyżej osobą powinowatą wobec niepełnosprawnej J. G.. Skarżąca nie wchodzi do określonego przepisami K.r.o. kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wobec J. G.. Z tego też powodu nie przysługuje jej prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad nią i zasadnie zaskarżoną decyzją świadczenia tego odmówiono. Nie znajduje w tym względzie potwierdzenia zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 u.ś.r. Sąd dostrzega, że uzasadnienie decyzji organu I instancji nie jest do końca przejrzyste, ponieważ z jednej strony stwierdza ono, że na skarżącej nie spoczywa obowiązek alimentacyjny i wobec tego brak jest podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, z drugiej zaś akcentuje, że J. G. posiada jeszcze osoby spokrewnione w pierwszym stopniu, które powinny zapewnić opiekę. W tym drugim zakresie organ I instancji sugeruje, że skarżąca nie spełniła przesłanki z art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r., tak jakby brak innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu otwierałby jednak skarżącej możliwość ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne. Powoływanie się przez organ I instancji na treść art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. było niezasadne, bowiem posiadanie przez osobę niepełnosprawną osób spokrewnionych w pierwszym stopniu może mieć znaczenie, gdy z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego występuje osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności, a taka sytuacja w kontrolowanej sprawie nie zaistniała. Wspomniany brak przejrzystości uzasadnienia I instancji może być poczytywany co najwyżej jako naruszenie art. 107 § 3 K.p.a. w stopniu pozostającym bez wpływu na wynik sprawy, zwłaszcza że już w decyzji Kolegium jednoznacznie sprecyzowano, że przyczyną odmowy jest brak obowiązku alimentacyjnego jaki spoczywałby na skarżącej. W konsekwencji bez znaczenia pozostaje także argumentacja skarżącej, w tym podniesiona w postępowaniu przed tut. Sądem, w której stara się ona wykazać, że osoby, na które powołał się organ I instancji, nie mogą sprawować opieki nad niepełnosprawną. Nawet gdyby przyznać w tym względzie rację skarżącej, to w świetle art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jako osoba, na której nie ciąży obowiązek alimentacyjny, skarżąca nie może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne. Chybiony w tym względzie okazał się zarzut naruszenia art. 17 ust. 1a u.ś.r. Mając powyższe na uwadze, Sąd działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), oddalił skargę.