II SA/Po 506/22

Dnia 8 grudnia 2022 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Zieliński Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz (spr.) Asesor WSA Paweł Daniel po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 grudnia 2022 roku sprawy ze skargi R. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 19 maja 2022 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Burmistrz W. (dalej Burmistrz) decyzją z dnia 08 kwietnia 2022 r. nr [...], działając na podstawie art.104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021r., poz.735 ze zm. dalej k.p.a.), art. 1 ust.2 pkt 1, art. 2 pkt 2, art. 3 pkt 11, art. 17, art. 20 ust.2 i ust 3, art. 23, art. 24, art. 25 ust. 1, art. 26 ust. 1 i ust. 2, art. 32 ust.1d i ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020r.,poz. 111 ze zm. dalej u.ś.r.), obwieszczenie Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 27 października 202lr. w sprawie wysokości świadczenia pielęgnacyjnego w roku 2022 (M.P z 202lr. poz. 1021, § 10 Rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz.U. z 2017r., poz.1466) odmówił R. B. (dalej tez jako skarżący lub strona) świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na R. B.. W uzasadnieniu organ wskazał, że w dniu 21 lutego 2022 r. R. B. złożył w Miejsko- Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej w W. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad bratem R. B.. Do wniosku przedłożono orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS nr akt [...] z dnia 28 marca 2001 r., w którym R. B. uznany został okresowo całkowicie niezdolnego do pracy/ niezdolnego do samodzielnej egzystencji do marca 2003 r., a z treści orzeczenia Lekarza Orzecznika z dnia 5 marca 2003 r., uznany został za całkowicie niezdolnego do pracy i niezdolnego do samodzielnej egzystencji na czas nieokreślony. Niepełnosprawność R. B. powstała w wieku 47 lat. Do wniosku załączono wyrok Sądu Okręgowego w P. XIV Wydział Cywilny z siedzibą w P. sygn. XIV C [...] z którego wynika, że wymagający opieki R. B. jest rozwiedziony; oświadczenia dzieci podopiecznego: S. B. i M. J., w których wskazano, że nie są w stanie zapewnić opieki ojcu, gdyż mają swoje rodziny. Syn S. zamieszkuje w tej samej miejscowości co ojciec, pracuje zawodowo, natomiast córka M. J. zamieszkuje w K. i zajmuje się wychowaniem swoich dzieci. Skarżący oświadczył, że nie podejmuje żadnej pracy zarobkowej, gdyż jako jedyny opiekuje się chorym bratem, który zamieszkuje sam i nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować. Oświadczył, że nikt inny nie jest w stanie sprawować opieki, a ich rodzicie nie żyją. W sprawie został przeprowadzony wywiad środowiskowy, z którego wynika, że Pan R. B. do dnia 10 lutego 2022 r. pobierał zasiłek dla bezrobotnych, zamieszkuje w tym samym bloku i w tej samej klatce co chory brat. Niepełnosprawny R. B. zamieszkuje sam gdyż jest wdowcem i porusza się na wózku inwalidzkim. Ma dwoje dzieci, które odwiedzają go. Są usamodzielnione i posiadają swoje rodziny. Wnioskodawca pomaga bratu w robieniu zakupów, posprzątaniu mieszkania, a w razie potrzeby nocuje u niego. W dniu 18 marca 2022 r. Pan R. B. złożył ponownie oświadczenie ustosunkowując się do zawartych ustaleń w wywiadzie środowiskowym i zawiadomieniu. Oświadczył, że opiekuje się bratem całodobowo i wykonuje przy nim czynności opiekuńcze takie jak opatrunki nóg, czynności związane z higieną ciała, przygotowuje posiłki, podaje leki, pomaga w przejściu do łazienki w celach fizjologicznych. W dniu 21 marca 2022 r. wpłynęło do organu zaświadczenie lekarskie od lekarza Specjalisty chorób wewnętrznych i Specjalisty medycyny rodzinnej z Przychodni Lekarskiej NZOZ w W., z którego wynika, że R. B. jest przewlekle chory i wymaga opieki osoby drugiej. W wyniku złożonego oświadczenia organ ponownie zwrócił się pismem z dnia 21 marca 2022 r. do Kierownika Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w W. o zweryfikowanie ustaleń zawartych w wywiadzie środowiskowym z dnia 8 marca 2022 r. Pracownik socjalny w dniu 31 marca 2022 r. przeprowadził ponownie wywiad środowiskowy. W związku z niezastaniem w domu Pana R. B., udał się do niepełnosprawnego R. B., który zamieszkuje w tym samym bloku, co wnioskodawca. W czasie wizyty zastał go w trakcie posiłku - obiadu, który przygotowała mu siostra, która go częsta odwiedza. Pracownik socjalny przeczytał mu oświadczenie brata - R. B., które zostało złożone przed pracownikiem świadczeń rodzinnych. Wymagający opieki R. B. potwierdził fakt należytej opieki i pomocy ze strony swojego brata. Na podstawie zgromadzonych w sprawie dokumentów organ ustalił, że skarżący jest osobą mieszczącą się w kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art.17 ust. 1 pkt 4 ww. ustawy). Zdaniem organu w przedmiotowej sprawie obowiązek alimentacyjny w pierwszej kolejności spoczywa jednak na dzieciach osoby wymagającej opieki i to one w pierwszej kolejności zobowiązane są do alimentacji względem ojca. Zdaniem organu oświadczenia dzieci, że nie są w stanie zapewnić ojcu opieki bo mają swoje rodziny czy pracują zawodowo nie jest okolicznością uzasadniającą niewywiązywanie się z tego obowiązku. Wywiad środowiskowy potwierdził jedynie pomoc brata w robieniu zakupów, sprzątaniu i zdaniem organu nie jest to równoważne ze świadczoną opieką stalą. Ponadto w przedmiotowej sprawie nie został spełniony warunek dotyczący wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, gdyż jego niepełnosprawność powstała po ukończeniu 25 roku życia, co narusza przepis art. 17 ust.1b u.ś.r. Następnie R. B. wniósł odwołanie opisując szeroko sytuację zdrowotną brata, historię powstania jego niepełnosprawności (w zasadzie od lat 70-tych XX w.). W jego ocenie brat zachorował wcześniej niż w wieku 47 lat. Skarżący podał, iż brat R. ma dzieci, wyjaśniając jednocześnie, że opieka dzieci nad niepełnosprawnym ojcem jest bardzo utrudniona, a wręcz niemożliwa. Córka M. mieszka w innym mieście, ma swoją rodzinę, dwoje dzieci w tym jedno specjalnej troski, a jej mąż pracuje do późnych godzin. Również syn S. , mieszka co prawda w M. , jednakże ma trójkę dzieci w wieku szkolnym, również pracuje do późnych godzin popołudniowych, stąd opieka nad ojcem byłaby niemożliwa. Skarżący sam ma niepełnosprawnego syna, którego musi zawozić do szkoły i córkę, która mieszka w internacie. Mimo opieki nad dziećmi znajduje czas dla brata, dba o niego. Skoro dzieci podopiecznego nie mogą się nim zajmować, to świadczenie pielęgnacyjne powinno przysługiwać jemu jako faktycznie sprawującym opiekę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 19 maja 2022 r. nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji. Motywując rozstrzygnięcie Kolegium wskazało, że z materiału zgromadzonego w sprawie wynika, że brat wnioskującego - R. B., orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 05 marca 2003r., zaliczony został do osób całkowicie niezdolnych do pracy i samodzielnej egzystencji. Z powyższego dokumentu wynika, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność. Faktyczną opiekę nad chorym bratem sprawuje skarżący. Według jego oświadczenia w związku z obowiązkami opiekuńczymi nie podejmuje zatrudnienia. Z akt sprawy wynika także, iż R. B. posiada dwoje dzieci, jednakże z uwagi na fakt, iż mają one swoje rodziny, małoletnie dzieci na wychowaniu oraz pracę zawodową, żadne z nich i nie może zrezygnować z zatrudnienia i podjęcia się całodobowej opieki nad ojcem. Odnosząc się do wskazywanej przez organ I instancji niespełnionej przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Kolegium wskazało, że przepis ten wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r. wydanym w sprawie o sygnaturze K-38/13 (Dz.U. z 2014r. poz. 1443) - w zakresie jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności - został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W ocenie Trybunału zróżnicowanie uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego od powstania niepełnosprawności najpóźniej przed ukończeniem 25 roku życia jest niezgodne z Konstytucją RP, dlatego art. 17 ust. 1b ustawy nie może być stosowany w dotychczasowym kształcie swojej treści po wejściu w życie omawianego orzeczenia. Wobec tego podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie może być przepis art. 17 ust. 1b ustawy. Dalej SKO wskazało, że zgodnie z zapisami zawartymi w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., wnioskodawca mieści się w katalogu osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym wobec brata. Jednakże biorąc pod uwagę zapisy zawarte w przepisach kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w szczególności art. 128, art. 129 § 1 oraz art. 132, obowiązek alimentacyjny w pierwszej, kolejności spoczywa na dzieciach osoby wymagającej opieki i to one zobowiązane są do alimentacji wobec niepełnosprawnego ojca, a co za tym idzie mają możliwość (oczywiście po spełnieniu pozostałych warunków ustawowych) ubiegania się o przyznanie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium podzieliło argumentację organu I instancji, że fakt posiadania przez dzieci osoby niepełnosprawnej swoich rodzin, pracy zawodowej czy też wychowywania i opieki nad własnymi dziećmi, w żaden sposób nie może wpłynąć na treść wydanej decyzji, bowiem dyspozycje zawarte w cytowanych wyżej przepisach, zarówno ustawy o świadczeniach rodzinnych jak i przepisów k.r.o., jednoznacznie rozstrzygają kwestię określenia kręgu osób uprawnionych do ubiegania się o wnioskowane świadczenie i wykluczają możliwość zastosowania, będącego w gestii organu orzekającego w sprawie, uznania administracyjnego. Wobec tego, że pierwszeństwo w obowiązku alimentacyjnych mają dzieci osoby niepełnosprawnej, to w ocenie Kolegium skarżący, mimo że sprawuje opiekę nad bratem, nie jest uprawniony do ubiegania się o wnioskowane świadczenie R. B. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego. Wskazał, że jest najbliższym jedynym i wspólnie zamieszkującym opiekunem niepełnosprawnego brata. Jest on człowiekiem samotnym, rozwiedzionym, długotrwale chorującym. Zrzekł się praw do opieki nad dziećmi, które teraz nie poczuwają się do opieki nad nim, mimo że płacił na nie alimenty. Odwiedzają go sporadycznie. Uważa, że jest w wyjątkowej sytuacji i powinno mu być przyznane świadczenie pielęgnacyjne, skoro to on opiekuje się bratem. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 19 maja 2022 r. nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza W. z dnia 4 lipca 2022 r. nr z dnia 08 kwietnia 2022 r. nr [...], którą odmówiono skarżącemu R. B. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym bratem. Na wstępie rozważań należy wskazać, co zasadnie zostało podniesione przez Kolegium, iż nieprawidłowe było stanowisko organu I instancji co do tego, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. może stanowić podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, ocenę prawa do świadczenia pielęgnacyjnego należy bowiem rozpatrywać bez przesłanki negatywnej wskazanej w art. 17 ust. 1b tj. kryterium wieku powstania niepełnosprawności u podopiecznego. Takie stanowisko jest już ugruntowane w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyrok NSA w z dnia 23 listopada 2021 r. sygn. akt I OSK 786/21). Sąd zgadza się jednak z pozostałymi argumentami Burmistrza, jak i Kolegium co do podstaw odmowy przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia, opisanych szczegółowo w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1)rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zauważenia wymaga, że w treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązał wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r. poz. 1359 ze zm.; dalej: "K.r.o."). Stosownie do art. 128 K.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 ww. ustawy). Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 § 2 K.r.o.). W art. 61 indeks 7 K.r.o. wyjaśniono, że krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej (§ 1). Stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo (§ 2). Zasadą jest również, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 K.r.o.). Przenosząc powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy wskazać należy, że skarżący jest bezspornie osobą, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., albowiem zgodnie z art. 128 K.r.o. jako na bracie R. B. spoczywa na nim obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny). Zauważyć jednak przyjdzie, że podopieczny R. B., który ma dwójkę dorosłych dzieci- syna i córkę. S. B. i M. J., nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ ustalił, że S. B. zamieszkuje w tej samej miejscowości co R. B., ma trójkę dzieci w wieku szkolnym, pracuje do późnych godzin popołudniowych. M. J. zamieszkuje w K. , zajmuje się wychowaniem swoich dzieci i pracą zawodową. W ocenie Sądu to dzieci podopiecznego są osobami, którym ustawodawca w pierwszej kolejności umożliwił ubieganie się o świadczenie pielęgnacyjne. Okoliczności powoływane przez S. B. i M. J. nie zwalniają ich z obowiązku alimentacyjnego, co umożliwiłoby skarżącemu uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W sprawie nie wystąpiły obiektywne przeszkody w realizacji obowiązku alimentacyjnego przez S. B. i M. J. wobec ich ojca, a tylko takie uzasadniają odejście od literalnej wykładni art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. Ponadto Sąd uznał, iż twierdzenia o "zrzeczeniu się brata skarżącego do praw do opieki nad dziećmi" są nie tylko gołosłowne, ale i sprzeczne z materiałem dowodowym zgromadzonym w sprawie. Dzieci podopiecznego utrzymują z nim kontakt i odwiedzają ojca, lecz żadne z nich nie rezygnuje z pracy w celu sprawowania opieki nad ojcem. Jest to więc ich świadoma i własna decyzja, a nie obiektywne przeszkody uniemożliwiające opiekę. W orzecznictwie wskazuje się, że jedynie ze względu na szczególne i obiektywnie występujące okoliczności możliwe jest odejście od literalnej wykładni art. 17 ust. 1a u.ś.r. Do tych okoliczności zalicza się: starczy wiek, ewidentne, ciężkie kalectwo, bezdomność, ubezwłasnowolnienie, przebywanie w domu pomocy społecznej, czy w zakładzie karnym. Sama zatem tylko deklarowana wola, nawet urzeczywistniona w sprawowaniu opieki nad daną osobą, czy własny, swobodny wybór (zgoda tudzież brak chęci) członków rodziny w tej mierze, które są przejawem subiektywnego nastawienia i decyzji, nie są wystarczające dla naruszenia ustawowych reguł przyznawania świadczenia (tak WSA w Poznaniu w wyroku z dnia 25 czerwca 2021 r. sygn. II SA/Po 573/20, CBOSA). Podkreślenia wymaga, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest skierowane do kogokolwiek z rodziny, krewnych czy osób zaprzyjaźnionych z osobą potrzebującą opieki – w zależności od tego, kto tej opieki się podejmie. Jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla określonej w tym przepisie kategorii osób. To nie rodzina decyduje więc, komu spośród jej członków powinno być przyznane świadczenie pielęgnacyjne, a decyduje o tym przepis prawa (por. R. Kopania (red.), Świadczenia rodzinne. Świadczenia dla opiekunów. Komentarz. Warszawa 2017; Legalis). Trzeba również pamiętać, że opieka sprawowana nad osobą niepełnosprawną może być świadczona w ramach osobistych starań lub też może przybrać formę pomocy finansowej np. z przeznaczeniem na opłacenie usług opiekuna. Skoro dzieci R. B. nie rezygnują z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad ojcem, mogą dopełnić obowiązku alimentacyjnego opłacając wynagrodzenie opiekuna - np. skarżącego. Z tych względów skarżący, mimo że jest bratem podopiecznego, czyli znajduje się w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jak i wykonuje przy nim czynności opiekuńcze nie był uprawniony do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Mając powyższe na uwadze, Sąd działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej p.p.s.a.) oddalił skargę.