II SA/Po 520/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Łaskarzewska Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak (spr.) Sędzia WSA Jakub Zieliński Protokolant st.sekr.sąd. Katarzyna Sierszeńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 października 2011 r. sprawy ze skargi J. D. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia (...) nr (...) w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego; I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana, III. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej kwotę (...),- (...) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją nr (...) z dnia (...) kwietnia 2010 roku Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 1996 r. Nr 87 poz. 395 ze zm.), w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07, odmówił J. D. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż represją w rozumieniu art. 2 powyższej ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres, co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 01 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Równocześnie, zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07, za deportację uznać należało również wywiezienie do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, o ile obowiązek pracy przymusowej przybierał szczególnie dotkliwą formę, a więc był połączony z wysiedleniem i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Zdaniem organu, z akt sprawy wynika, że wnioskodawca w okresie okupacji wykonywał pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy – nie była połączona z wysiedleniem i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. J. D. pismem z dnia (...) maja 2010 roku wniosła o ponowne rozpoznanie sprawy, uznając opisaną wyżej decyzję za niesłuszną. Decyzją nr (...) z dnia (...) czerwca 2010 r. Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych publicznej, na podstawie art. 138 § 1 pkt. 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej kpa), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu, poza przywołaniem argumentów podniesionych w zaskarżonej decyzji, organ wskazał, iż praca przymusowa świadczona w wyniku przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania winna cechować się szczególną dotkliwość, wynikającą z niedostatku więzi społecznych z otoczeniem, niesprzyjających warunków ogólnej egzystencji, utrudnionego kontaktu z rodziną oraz najbliższymi czy nieprzyjaznych warunków klimatycznych. Z akt sprawy wynika natomiast, że skarżąca wykonywała pracę przymusową w pobliżu miejsca stałego zamieszkania (G.), a zatem nie został spełniony warunek deportacji. J. D. pismem z dnia (...) lipca 2010 roku zaskarżyła powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, wnosząc o jej uchylenie. W uzasadnieniu skargi, skarżąca wskazała, że przez 42 miesiące wykonywała ciężką przymusową pracę w gospodarstwie, gdzie mieszkała w skandalicznych warunkach w stodole. Skarżąca mogła jedynie na chwilę odwiedzić swoją rodzinę raz w miesiącu lub raz na dwa miesiące. Wieś G. zamieszkiwali jedynie Niemcy. Zdaniem skarżącej, w tej sytuacji nie ma znaczenia czy odległość od jej domu rodzinnego wynosiła 15 km czy 150 km, skoro był to teren należący do III Rzeszy i przebywała tylko wśród Niemców. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 26 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/Po 588/10, uchylił zaskarżoną decyzję. Uzasadniając powyższe rozstrzygnięcie Sąd wskazał, że w świetle powoływanego przez organ administracji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., dla przesądzenia o zasadności przyznania świadczenia pieniężnego znaczenie ma ustalenie, czy wnioskodawca faktycznie została "wyrwana" z dotychczasowego środowiska. Do czynników wskazujących na zaostrzony charakter takiej represji Sąd zaliczył m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi. Mając powyższe na względzie Sąd zobowiązał organy do ponownego rozpatrzenia sprawy poprzez dokonanie pogłębionej oceny zgromadzonego materiału dowodowego oraz wnikliwego rozpatrzenia, czy w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego skarżąca spełnia kryteria uzasadniające przyznanie jej wnioskowanego świadczenia. Decyzją z dnia (...) kwietnia 2011 r., Nr (...), Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych ponownie odmówił J. D. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ przytoczył dotychczasowy przebieg postępowania oraz powtórzył argumentację zawartą w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., konkludując, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania wnioskowanego świadczenia pieniężnego. Następnie wskazano, że w świetle zgromadzony materiał dowodowy wskazuje, że wnioskodawczyni zamieszkiwała w dniu 01 września 1939 r. w miejscowości R. (gmina S.) a następnie w maju 1941 r. została skierowana do pracy w miejscowości G. (gmina W.). W czasie wykonywania pracy wnioskodawczyni nie przebywała w nieznanym, obcym, wrogim czy też niebezpiecznym środowisku, zaś w chwili skierowania do pracy była już osobą praktycznie pełnoletnią. Co więcej, nie została ona pozbawiona kontaktu z rodziną, gdyż miała taką możliwość z uwagi na otrzymywane przepustki. Stąd też, w opinii organu, przeniesienie centrum spraw życiowych wyłącznie o kilkanaście kilometrów, nawet wobec przymusowości jego dokonania, nie spowodowało powstania dla skarżącej trudność z koniecznością zaadoptowania się do nowych warunków. Zdaniem organu choć nie zaprzeczalny jest fakt, iż skarżąca wykonywała pracę przymusową, to nie została ona do niej deportowana. Skargę na powyższe rozstrzygnięcie wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu J. D. reprezentowana przez radcę prawnego M. B.. Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie przepisu art. 2 pkt. 2 lit a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz naruszenie art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 kpa poprzez niewystarczające wyjaśnienie okoliczności faktycznych sprawy. Mając powyższe na względzie wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zwrot kosztów postępowania według norm przepisanych. W treści skargi podtrzymano dotychczas prezentowane zarzuty oraz wskazano, że wbrew twierdzeniom organu wnioskodawczyni została deportowana do wykonywania pracy przymusowej. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 §1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1269) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja organu administracji, odmawiająca przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej. W pierwszej kolejności niezbędne jest wskazanie, że w przedmiotowej sprawie orzekał już Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, który wyrokiem z dnia 26 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/Po 588/10, uchylił wcześniejszą decyzje Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych dotyczącą odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Podkreślenia wymaga, że zgodnie z art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Jak wynika z ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych, skutki wyroku sądu administracyjnego dotyczą każdego nowego postępowania prowadzonego w zakresie danej sprawy i obejmują zarówno postępowanie sądowoadministracyjne, w którym orzeczenie to zostało wydane; postępowanie administracyjne, w którym zapadło zaskarżone rozstrzygnięcie administracyjne; przyszłe postępowanie administracyjne, w tym także w sprawie stwierdzenia nieważności aktu i wznowienia postępowania administracyjnego, oraz ewentualne przyszłe postępowanie sądowoadministracyjne, w tym także przed NSA w przypadku ewentualnego rozpoznawania skargi kasacyjnej od ponownego wyroku sądu pierwszej instancji (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 17 marca 2009 r., sygn. akt I SA/Łd 1230/08, LEX 493588). Stąd skutkiem wyroku sądu administracyjnego w toku każdego z tych postępowań jest zakaz formułowania nowych ocen prawnych – sprzecznych z wyrażonym wcześniej przez sąd administracyjny poglądem. W powyższym świetle zarówno organ administracji publicznej ponownie rozstrzygający sprawę, jak i Wojewódzki Sąd Administracyjny związany jest oceną wyrażoną w powołanym powyżej wyroku z dnia 26 listopada 2010 r., w którym Sąd przesądził, iż przyznanie uprawnienia, o jakim mowa w art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, uzależnione jest od wykazania, czy wnioskodawca faktycznie została "wyrwany" z dotychczasowego środowiska. Jak podano w powyższym orzeczeniu do czynników, wskazujących na zaostrzony charakter takiej represji zaliczyć należy się m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi. Stąd też, obowiązkiem organu rozpoznającego przedmiotową sprawę było ustalenia, czy wnioskodawca faktycznie spełnia powyższe przesłanki. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych ponownie rozpoznając sprawę wydał decyzję odmowną, podnosząc, że choć ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, iż skarżąca została przymuszona do wykonywania pracy przymusowej, gdyż nie spełniona została przesłanka wysiedlenia, warunkująca przyznanie świadczenia. Stanowisko powyższe uznać należy za błędne. Sąd wskazuje, iż w powołanym już wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 26 listopada 2010 r. przesądzono, iż "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska objawia się nie tylko w kryterium geograficznym, rozumianym jako przebywanie w znacznej odległości od okolic rodzinnych, ale również w znacznym pogorszeniu warunków egzystencji oraz ograniczoną możliwością kontaktów z rodziną. Z analiz akt sprawy w sposób jednoznaczny wynika, że skarżąca zamieszkiwała w dniu 01 września 1939 r. w miejscowości R. (gmina S.) a następnie w maju 1941 r. została skierowana do pracy w miejscowości G. (gmina W.). Jednakże rozstrzygając przedmiotową sprawę organ nie odniósł się w jakikolwiek sposób do oświadczenia strony złożonego przed organem w dniu (...) marca 2011 r. Skarżąca opisała w nim w sposób wyczerpujący rodzaj represji, jakim została poddana, wskazując, iż była przymuszona do wykonywania ciężkiej pracy na rzecz niemieckiego osadnika, za którą nie otrzymywała żadnego wynagrodzenia. Co więcej, nie zapewniano jej jakichkolwiek udogodnień – spędziła czas wojny w stodole, będąc pozbawiona pełnych racji wyżywienia, czy tez dostępu do nowych ubrań. Utrzymywała kontakt wyłącznie z Niemcami, do pracy u których została przymuszona, mając ograniczony kontakt z innymi pracownikami przymusowymi. O kontakcie z najbliższymi nie mogą bowiem przesądzać sporadyczne, co miesięczne lub co kwartalne spotkania z rodziną, których czas nigdy nie przekraczał ośmiu godzin. Nie odniesienie się przez organ do powyższych twierdzeń, stanowi, w opinii Sądu, naruszenie nadrzędnych zasad postępowania administracyjnego, określonych w art. 7, 77 § 1 oraz 80 kpa i wskazuje na brak wyczerpującego rozpoznania sprawy. Organ nie podjął bowiem trudu ustalenia, czy warunki w których przebywała skarżąca, mogą przesądzać o spełnieniu warunku wyrwania z dotychczasowego otoczenia. Co więcej, pomimo podnoszonych na etapie postępowania administracyjnego twierdzeń skarżącej, iż we wsi G. mieszkali sami Niemcy i że był to teren oczyszczony etnicznie z Polaków, organ nie wskazał, czy okoliczność powyższa miała znaczenie dla ustalenia, czy skarżąca została istotnie deportowana poza obszar dotychczasowego zamieszkania. Sam fakt możliwości sporadycznych kontaktów z rodziną, które, jak wskazuje skarżąca, nie przekroczyły nigdy ośmiu godzin, nie przesądza bowiem o braku spełnienia powyższej przesłanki. W tym miejscu wskazać należy, iż jak wyjaśniono w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 08 lutego 2011 r., sygn. akt II SA/Łd 1393/10, deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Równocześnie, jak podkreślono, stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. Co więcej, nie beż znaczenia pozostają warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała). W ocenie Sądu analiza akt przedmiotowej sprawy wskazuje, że skarżąca znajdywała się w sytuacji wyczerpującej powyższy opis deportacji. Niewątpliwie jej pobyt u niemieckich osadników stanowił wyrwanie z dotychczasowego otoczenia i uniemożliwił jej korzystanie z własnych przynależności, czy też pielęgnowanie więzi rodzinnych. Tym samym skarżąca nie tylko została przymuszona do wykonywania pracy przymusowej ale i znajdywała się w sytuacji wypełniającej przesłankę deportacji. Reasumując powyższe rozważania wskazać należy, iż organ administracji rozstrzygając przedmiotową sprawę dopuścił się naruszenie ogólnych zasad postępowania administracyjnego określonych w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 kpa, a więc naruszył przepisy postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Mając powyższe na względzie Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylił zaskarżona decyzję. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organ winien rozważyć zasadność przyznania skarżącemu świadczenia pieniężnego, mając na względzie uwagi poczynione w niniejszym uzasadnieniu oraz wcześniejszym wyroku Wojewódzkiego Sąd Administracyjnego w Poznaniu z dnia 26 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/Po 588/10. O kosztach orzeczono w myśl art. 200 powyższej ustawy. O wykonalności orzeczono na podstawie art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.