II SA/Po 522/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Asesor WSA Jan Szuma po rozpoznaniu w dniu 27 lipca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu B. K. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 3 lipca 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi B. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 30 grudnia 2016 r., nr [...] w przedmiocie kary za usunięcie drzew bez zezwolenia postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie /-/ J. Szuma Pismem z dnia 25 kwietnia 2017 r. B. K. złożył skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 30 grudnia 2016 r., nr [...] (k. 3 akt sądowych). Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu B. K. został wezwany do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 3.252 zł. Zarządzenie doręczono skarżącemu dnia 5 czerwca 2017 r. (k. 2, 11 i 12 akt sądowych). Pismem z dnia 7 maja 2017 r. skarżący wystąpił o przyznanie mu prawa pomocy przez zwolnienie go z kosztów sądowych. Przedłożył jednocześnie formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy PPF (k. 13-18 akt sądowych). W uzasadnieniu wniosku o prawo pomocy skarżący argumentował, że prowadzi jednoosobową działalność gospodarczą, z której średniomiesięczny dochód wynosi [...] zł, co jednak z trudem wystarcza na zapłacenie stałych zobowiązań. Skarżący oświadczył, że zaciągnął kredyt, którego miesięczna rata wynosi [...] zł. Mieszka sam w wynajętym mieszkaniu, za które stałe opłaty z tytułu czynszu i mediów wynoszą [...] zł, nadto ponosi koszt rachunku telefonicznego w wysokości [...] zł miesięcznie oraz koszty wyżywienia i środków czystości. Skarżący oświadczył, że nie posiada żadnych oszczędności, które mógłby przeznaczyć na pokrycie kosztów postępowania. Nadto oświadczył, że nie posiada żadnych nieruchomości ani wartościowych ruchomości. Skarżący wezwany do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2017 r., poz. 1369, dalej "P.p.s.a.") powtórzył, że utrzymuje się wyłącznie z [...]. Koszt wynajmu i utrzymania mieszkania wynosi [...] zł. Opłaca też [...] zł abonamentu za telefon, [...] zł za telewizję oraz kwotę w granicach 290 do [...] zł tytułem raty za zakup [...]. Do tego skarżący doliczył koszty zakupu żywności, ubrań, kosmetyków, środków czystości, chemii gospodarczej, na które nie posiada rachunków, gdyż ich nie przechowuje. Skarżący nadto powtórzył, że zaciągnął kredyty na łączną kwotę [...]zł, z miesięczną ratą [...] zł (nie podał na jaki cel zaciągnął kredyty). Z wyciągu z rachunku bankowego w N. S.A. wynika, że 11 kwietnia 2017 r. uruchomiono kredyt w wysokości [...] zł, z czego [...] zł przelał na inny rachunek wewnętrzny, a następnie pozostałe [...] zł w dniu 13 kwietnia 2017 r. przelał na inny jeszcze rachunek, którego nie opisał. W maju i czerwcu 2017 r. skarżący dokonywał na tym rachunku jedynie operacji wpłaty środków na ratę z tytułu obsługi tego kredytu w wysokości [...] zł. Stan rachunku na dzień 22 czerwca 2017 r. wynosił [...] zł. Nadto z kolejnego wyciągu z rachunku prowadzonego przez bank G. wynika, że w dniu 20 kwietnia 2017 r. z tytułu umowy kredytowej wpłynęła na rachunek skarżącego kwota [...]zł, która następnie została wypłacona w gotówce. Nie odnotowano innych operacji na tym rachunku i stan rachunku na dzień 22 czerwca 2017 r. wynosił [...] zł. Skarżący przedłożył wyciąg z kolejnego rachunku prowadzonego przez Bank S. w G., na którym obroty w okresie 2016 r. po stronie Wn wynosiły [...] zł, a po stronie Ma wynosiły [...] zł, natomiast w 2017 r. do 25 czerwca 2017 r. obroty po stronie WN wynosiły [...] zł, a po stronie Ma [...] zł. Saldo rachunku wynosi [...] zł. B. K. przedłożył nadto obliczenie dochodu za 2016 r. z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, z którego wynika przychód w wysokości [...] zł, koszty uzyskania przychodu [...] zł, co dało dochód w wysokości [...] zł. Przedłożył także dokument – roczna struktura przychodu dla 2016 r., z którego wynika, że przy takim samym przychodzie jak powyżej, koszty jego uzyskania były wyższe i łączny dochód wyniósł [...] zł. Z przedłożonych deklaracji [...] za okres od stycznia do maja 2017 r. wynika, że z tytułu dostawy towarów i świadczenia usług skarżący uzyskał za pierwszy miesiąc kwotę [...]zł., za drugi [...] zł, za trzeci [...] zł., za kwiecień [...] zł i w maju [...] zł. Nadto skarżący przedłożył kserokopie dowodów wpłaty i faktur z tytułu swoich zobowiązań miesięcznych w 2017 r.: raty kredytowej [...] zł i [...] zł, za telefon [...] zł, [...] zł i [...] zł, za I. [...] zł, raty w S. Bank S.A. w wysokości [...] zł, co łącznie daje około [...] zł. Odnosząc się do opisanych wyżej dokumentów referendarz sądowy motywując postanowienie z dnia 3 lipca 2017 r. wskazał, że prawo pomocy przyznawane jest, jako odstępstwo od zasady partycypacji strony w kosztach postępowania sądowego (art. 199 P.p.s.a.), jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 P.p.s.a. Z przepisu tego wynika, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użytych w tym przepisie słów "...gdy wykaże..." wynika, że strona ma przekonać, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w części osobie fizycznej (a taką osobą w niniejszej sprawie jest skarżący) następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznych kosztach bieżącego utrzymania siebie i rodziny (art. 246 §1 pkt 2 P.p.s.a.). Zdaniem referendarza sądowego skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Referendarz szczegółowo opisał stronę wydatkową finansów osobistych skarżącego oraz jego przychody. Zwrócił uwagę, że prowadzona przez niego działalność, jak wynika z deklaracji VAT za 2017 r. jest dochodowa. Skarżący aktualnie uzyskuje miesięczne przychody na poziomie średnio około [...] zł, co wskazuje, że działalność jest opłacalna i pozwala terminowo pokrywać wszystkie zobowiązania finansowe skarżącego. Według referendarza B. K. udokumentował, że ponosi wszystkie konieczne koszty swojego utrzymania i nie wskazał przy tym by miał jakieś zaległości w bieżących płatnościach swoich zobowiązań finansowych. Z drugiej strony decyzje skarżącego o rozdysponowaniu uzyskiwanego dochodu celem pokrycia zaciągniętych kredytów należą do sfery indywidualnych i prywatnych, zatem nie mogą przesądzać o trudnej sytuacji finansowej skarżącego i uzasadniać udzielenia pomocy ze środków publicznych Skarbu Państwa. Referendarz zauważył też, że skarżący nie przedstawił celu zaciągnięcia dwóch kredytów w znacznej kwocie i nie wyjaśnił na co środki zostały przeznaczone, przy czym wypłacił w gotówce środki w wysokości [...] zł. Pozwala to przyjąć, że na dzień złożenia wniosku o prawo pomocy dysponował kwotą pozwalającą pokryć koszty sądowe w całości. Pismem z dnia 17 lipca 2017 r. B. K. złożył sprzeciw. Zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych poczynionych przez referendarza sądowego, który miał w sposób wybiórczy przedstawić jego sytuację finansową i błędnie ustalić, że jest ona taka jak przedstawiona przez skarżącego. Wskazując na powyższe B. K. wystąpiło zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie mu prawa pomocy. W uzasadnieniu sprzeciwu skarżący zwrócił uwagę, że z postanowienia z dnia 3 lipca 2017 r., wynika, iż za odmową przyznania prawa pomocy przemawia posiadanie zadłużenia w opłacaniu bieżących zobowiązań finansowych. Tymczasem przesłanką ubiegania się o prawo pomocy faktyczna niemożność poniesienia kosztów sądowych bez uszczerbku dla własnego utrzymania. B. K. podniósł, że wykazał, iż otrzymuje dochód z prowadzonej działalności gospodarczej, który ledwo wystarcza na opłacenie bieżących zobowiązań. Niejednokrotnie korzysta z pomocy rodziny, aby nie utracić płynności finansowej. Skarżący zaprzeczył też jakoby nie przedstawił szczegółowo swojej sytuacji finansowej i majątkowej. Przedstawił dokumentacje księgową, a także jednoznacznie zadeklarował, że nie posiada wartościowego majątku. W konkluzji wywodu B. K. nie zgodził się ze stanowiskiem referendarza sądowego, że w dniu złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy dysponował kwotą pozwalającą pokryć koszty sądowe w całości. Zdaniem skarżącego jest to stwierdzenie arbitralne, nie mające oparcia w materiale dowodowym. Odnosząc się do kwestii uzyskanego kredytu skarżący podniósł, że kredyt uruchomiony został w dniu 11 kwietnia 2017 r., a wniosek złożył w dacie 7 czerwca 2017 r. Dwa miesiąca przed złożeniem wniosku nie mógł on zatem przewidywać, że zmuszony będzie ponieść znaczne koszty sądowe. B. K. dodał, że w jego ocenie nie ma znaczenia na jaki cel został zaciągnięty kredyt, skoro w dniu złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie dysponował już tymi środkami. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Objęte sprzeciwem postanowienie referendarza podlega utrzymaniu w mocy. Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Odnosząc się do meritum żądania B. K. o przyznanie prawa pomocy Sąd podkreśla, że w myśl art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Instytucja prawa pomocy jest odstępstwem od powyższej zasady. Zaskarżonym sprzeciwem postanowieniem rozpoznano żądanie skarżącego obejmujące żądanie zwolnienia z kosztów sądowych. Jest to – kwalifikując takie żądanie zgodnie z terminologią ustawową – "prawo pomocy w zakresie częściowym" (art. 245 § 3 P.p.s.a.; można je przeciwstawić zwolnieniu "w zakresie całkowitym", które obejmuje zwolnienie z kosztów sądowych oraz zarazem ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika – por. art. 245 § 2 P.p.s.a.) Przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym jest wykazanie przez osobę fizyczną, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a.). Użyty przez ustawodawcę zwrot "gdy wykaże" (dotyczący ubiegającej się o prawo pomocy osoby fizycznej) nie pozostawia wątpliwości, że ciężar dowodu w zakresie wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na podmiocie występującym z takim żądaniem. To na skarżącym spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy chociażby w części. Strona występująca na drogę postępowania sądowego powinna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jak wskazano wyżej, zasadą jest obowiązek stron ponoszenia kosztów związanych z ich udziałem w postępowaniu sądowoadministracyjnym, a prawo pomocy należy traktować jako odstępstwo od niej, powodujące uszczuplenie dochodów Skarbu Państwa. Przysługujące Sądowi prawo do zwalniania od kosztów sądowych nie ma przy tym charakteru pełnego, swobodnego uznania, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać przy każdorazowym rozpatrywaniu takiego wniosku. W szczególności, do obowiązków Sądu należy ocena złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia i ewentualna jego weryfikacja, w celu wyważenia interesu ogółu (Skarbu Państwa) i słusznego interesu jednostki (obywatela). Rozpoznając wniosek należy uwzględnić sytuację rodzinną, majątkową i finansową skarżącego oraz jego zdolności płatnicze na tle wysokości wymagalnych kosztów sądowych. Podkreślić należy, że dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania. Prawo pomocy może być przyznane, jeżeli strona wykaże, że zdobycie przez nią środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie utrudnione. W opinii Sądu, referendarz sądowy prawidłowo uznał, że analiza dokumentacji majątkowej B. K. nie daje podstaw do pozytywnego rozpatrzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przed przystąpieniem do dalszych wyjaśnień Sąd wskazuje – odnosząc się do treści sprzeciwu – że nietrafne są wnioski skarżącego wywodzone z treści uzasadnienia postanowienia referendarza sądowego z dnia 3 lipca 2017 r., jakoby dopiero zadłużenie i nieterminowe opłacanie zobowiązań stanowiło przesłankę przyznania prawa pomocy. Wywód referendarza dotyczący tej kwestii zawierał się w szerszej analizie sytuacji majątkowej B. K. i miał na celu podkreślenie, że skarżący realizuje relatywnie wysokie obroty w ramach działalności gospodarczej przy jednoczesnym braku zadłużenia. Jakkolwiek oceniać powyższe, w ocenie Sądu co innego ma jednak decydujące znaczenie z punktu widzenia oceny zasadności wniosku o prawo pomocy. Sąd – po analizie dokumentacji przedłożonej przez skarżącego – stwierdził, że sytuacja tylko i wyłącznie dotycząca roku 2017 wyklucza możliwość przyznania skarżącemu prawa pomocy. Z deklaracji [...] przedstawionych przez B. K. wynikają następujące dane. Zestawienie kwot przychodów stanowiących podstawę do określenia podatku VAT należnego i kwot kosztów stanowiących podstawę do określenia podatku VAT naliczonego wskazuje, że skarżący uzyskał dochód w styczniu 2017 r. w wysokości [...] zł, w lutym odnotował stratę w wysokości [...] zł, w marcu uzyskał dochód w wysokości [...] zł, w kwietniu uzyskał dochód w wysokości [...] zł, natomiast w maju uzyskał dochód w wysokości [...] zł. Ś. miesięczny dochód z 2017 r. wyniósł zatem [...] zł, co przy założeniu obciążenia go podatkiem dochodowym w wysokości 19 % daje [...] zł środków do dyspozycji miesięcznie. Jednocześnie Sąd zauważa, że według rachunków bankowych na pięć dni przed wniesieniem skargi (20 kwietnia 2017 r.) skarżący rozdysponował kwotę [...]kredytu na nieoznaczony cel (pobrał w gotówce), a nadto w dniach 11 i 13 kwietnia 2017 r. przelał na własne rachunki bankowe dodatkowo łącznie kwotę [...]zł. Mając na uwadze powyższe należy więc stwierdzić, że skarżący w roku 2017 r. uzyskiwał relatywnie wysokie dochody, które pozwalają na wygospodarowanie kwoty pozwalającej uiścić wpis sądowy. Oczywiście Sąd dostrzega, iż bieżący miesięczny budżet skarżącego w większości obciążają raty kredytowe, jednakże nie jest tak, że realizacja umów kredytowych wiąże się tylko i wyłącznie obciążeniem dla B. K.. Skarżący w kwietniu 2017 r. rozdysponował kwotę [...]zł (pobierając ją w części w gotówce, w części przelewając na inny, własny rachunek bankowy) i nie wyjaśnił, a wręcz odmówił wyjaśnienia (w sprzeciwie wskazując, że nie ma to znaczenia) na jakie cele została ona przeznaczona. Wbrew skarżącemu, Sąd nie podziela stanowiska, że jest bez znaczenia, na jakie cele osoba ubiegająca się o prawo pomocy pozyskuje kredyt. W przypadku skarżącego w kilkanaście i kilka dni przed wniesieniem skargi B. K. otrzymał do dyspozycji wpływy na łączną kwotę [...]zł stanowiącą [...] krotność średniej krajowej pensji (4635,77 zł), a jednocześnie nie wskazał, na jakie cele kwotę tą wydatkował. Dodatkowo w miesiące poprzedzające złożenie skargi jego działalność średnio przynosiła zyski, co zresztą potwierdzają deklaracje podatkowe oraz fakt przyznania kredytu przez banki. W opisanych wyżej warunkach w ocenie Sądu nie można stwierdzić, że B. K. nie może uiścić wpisu od skargi "bez uszczerbku w koniecznych kosztach bieżącego utrzymania siebie i rodziny". Z przedstawionej przez skarżącego dokumentacji wynika bowiem, że kwota [...]zł jest możliwa do wygospodarowania przez niego w jego sytuacji finansowej. Mając na uwadze treść tych przepisów Sąd na podstawie art. 260 § 1 P.p.s.a. orzekł o utrzymaniu w mocy postanowienia referendarza sądowego z dnia 3 lipca 2017 r. /-/ J. Szuma