II SA/Po 527/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Asesor WSA Paweł Daniel (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 23 września 2022 r. sprawy ze skargi Ż. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 16 maja 2022r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej kwotę 480,- (czterysta osiemdziesiąt) zł., tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej również jako: "Kolegium" albo "organ II instancji") decyzją z dnia 16 maja 2022 r., nr [...], utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Gminy M. z dnia 09 lutego 2022 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Ż. K. (dalej również jako: "wnioskodawczyni" albo "skarżąca") w związku ze sprawowaniem opieki nad ojcem R. K.. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia podniesiono, że organ I instancji odmówił przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad ojcem R. K. legitymującym się orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jako przyczyną odmowy wskazano fakt, że niepełnosprawność u ojca odwołującej powstała po 25 roku, a ponadto ojciec odwołującej pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Odwołanie od powyższej decyzji wniosła Ż. K. reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika. Rozpoznając wniesione odwołanie Samorządowe Kolegium Odwoławcze przytoczyło w pierwszej kolejności przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2022 poz. 615 ze zm., dalej również jako: "ustawa" albo "u.ś.r."), a następnie wskazało, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 (publ. OTK-A 2014/9/104 i Dz. U. z 2014 r. poz. 1443), brak określenia daty powstania niepełnosprawności w okresie dzieciństwa nie stanowił przeszkody dla rozważania zasadności przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W dalszej kolejności Kolegium podniosło, że w rozpoznawanej sprawie bezspornym jest, że pan R. K. zgodnie z przedłożonym orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z dnia 14 kwietnia 2015 r., nr [...] jest niepełnosprawny w stopniu znacznym na stałe, ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] stycznia 2015 r., zaś niepełnosprawność istnieje od 32 roku życia. Z postępowania przeprowadzonego przez organ pierwszej instancji wynika, że Ż. K. nie mieszka w miejscu zamieszkania R. K., jednak z uwagi na sprawowaną opiekę nocuje tam kilka razy w tygodniu. Z R. K. zamieszkuje jego matka H. K.. Wnioskodawczyni oświadczyła, iż po ukończeniu dziennych studiów licencjackich od czerwca 2021 r. pomieszkuje (a nie mieszka) u ojca 3-4 dni w tygodniu, poświęcając czas na opiekę nad ojcem, który choruje na ataksję móżdżkową genetyczną. Jak wynika z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego R. K. ma problem z nieprawidłowym współdziałaniem mięśni, co powoduje duże problemy w zachowaniu równowagi i koordynacji ruchowej oraz problem z wyraźną mową. Choroba ojca wnioskodawczyni znacznie utrudnia mu codzienną egzystencji, a bez pomocy innych osób jego prawidłowe funkcjonowanie jest wręcz niemożliwe. Z zebranej dokumentacji wynika, że wnioskodawczyni studiuje zaocznie w Wyższej Szkole Zdrowia, Urody i Edukacji w P. (dwuletnie studia - rok akademicki 2021/2022 i 2022/2023). Podczas trwania zajęć na uczelni w opiece nad ojcem pomaga matka R. K. – H. K.. W związku z ograniczoną funkcją poruszania się wnioskodawczyni pomaga ojcu w podstawowych czynnościach np. pomaga ojcu w codziennych ćwiczeniach, które są niezbędne na rozruszanie stawów, podaje leki, przygotowuje i podaje posiłki itp. Ż. K. dba o opiekę lekarską i rehabilitację, przy każdej wizycie lekarskiej towarzyszy ojcu. Znaczną część swojego wolnego czasu wnioskodawczyni spędza u ojca, pozostaje do dyspozycji w każdej chwili. Ż. K. zrezygnowała z pracy, aby móc opiekować się ojcem, który z racji pogarszającego się stanu zdrowia potrzebuje stałej opieki. Sprawowana przez nią opieka nie budzi żadnych wątpliwości. W ocenie Kolegium z ustalonego przez organ pierwszej instancji stanu faktycznego oraz oświadczeń wnioskodawczyni wynika, w sposób niebudzący wątpliwości, że sprawowana przez nią opieka nad ojcem, z uwagi na rodzaj i czasokres czynności wspomagających ojca w jego codziennym funkcjonowaniu nie spełnia wymogów opieki, o jakiej mowa we wskazanym przepisie. Kolegium nie zanegowało faktu świadczenia pomocy panu R. K. przez wnioskodawczynię, jednakże nie jest to opieka wymagana w przepisie art. 17 ust. 1 ustawy. W ocenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego jej opieka nad R. K. nie ma stałego lub długotrwałego charakteru i nie stanowi bezpośredniej przyczyny niepodejmowania pracy, tym bardziej, że w tym samym domu zamieszkuje z nim jego matka, pani H. K. (na emeryturze), która sprawuje nad nim opiekę i pomaga mu w czasie nieobecności córki. Skargę na powyższą decyzję wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu Ż. K. reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika. Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 ustawy polegającą na pominięciu prawnie uzasadnionych celów tej ustawy oraz przyjęciu, że fakt kontynuowania edukacji w szkole wyższej w systemie zaocznym przez córkę opiekującą się niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem wyklucza prawo do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż okoliczność ta przesądza o braku niopodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaną opieką nad osobą z niepełnosprawnością. Wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającą ją decyzji organu I instancji oraz o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje stanowisko i wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 137) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Na wstępie należy zwrócić uwagę, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie wniosku pełnomocnika skarżącej w oparciu o treść art. 119 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego o utrzymaniu w mocy decyzji Burmistrza Gminy M. odmawiającej skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem. Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych obowiązujące na dzień wydania zaskarżonej decyzji, a w szczególności art. 17 ust. 1 u.ś.r. W pierwszej kolejności wskazać należy, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. uznany został za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Skutkiem powyższego wyroku TK nie może wykluczyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności po ukończeniu 18. roku życia, względnie 25. roku życia, u osoby podlegającej opiece, w przypadku gdy wnioskodawca rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej. Oznacza to, że przepis powyższy nie mógł stanowić podstawy do odmowy przyznania przez organ I instancji wnioskowanego świadczenia w przedmiotowej sprawie, na co słusznie zwróciło uwagę Samorządowe Kolegium Odwoławcze. Samorządowe Kolegium Odwoławcze uznało, iż nie została spełniona podstawowa przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego ponieważ opieka skarżącej nad ojcem nie ma stałego lub długotrwałego charakteru i nie stanowi bezpośredniej przyczyny niepodejmowania pracy, tym bardziej, że w tym samym domu zamieszkuje z nim jego matka, pani H. K. (na emeryturze), która sprawuje nad nim opiekę i pomaga mu w czasie nieobecności córki. Niewątpliwie w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. podstawowym warunkiem jaki musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej (lub traktowane równorzędnie niepodejmowanie jej) wynikająca z konieczności sprawowania opieki nad wymagającą jej bliską osobą niepełnosprawną. Odnosząc się natomiast do kwestii, iż zakres opieki jakiej wymaga osoba wymagająca opieki nie jest tego rodzaju, że uniemożliwia podjęcie przez skarżącą jakiejkolwiek aktywności zawodowej wskazać należy, iż dla ustalenia, czy w danym przypadku sprawowana opieka nad osobą niepełnosprawną spełnia wymogi z art. 17 ust. 1 u.ś.r. zasadnicze znaczenie ma jej faktyczne sprawowanie w zestawieniu z treścią orzeczenia o niepełnosprawności osoby, której dotyczy opieka (por. stanowisko wyrażone w wyrokach NSA dnia 7 maja 2019 r. sygn. akt I OSK 3946/18 i 12 lutego 2020 r. sygn. akt I OSK 516/19 – orzeczenia dostępne w Internecie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Sprawowania opieki w odpowiednim zakresie może być okolicznością badaną przy ocenie spełnienia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jednakże owa "odpowiedniość" ("adekwatność") do potrzeb osoby niepełnosprawnej odnoszona jest zasadniczo do wskazań wynikających z orzeczenia o niepełnosprawności. W niniejszej sprawie należy mieć na uwadze, iż w przedmiotowej sprawie ojciec skarżącej – R. K., legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawność wraz z orzeczeniem o konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Legitymowanie się przez osobę pozostającą pod opieką innej osoby tego typu rozstrzygnięciem oznacza, że osoba niepełnosprawna wymaga w codziennym funkcjonowaniu wsparcia ze stron innych osób. Konsekwentnie zatem, wykonywanie codziennych czynności pomocy i opieki względem takiej osoby w zakresie wynikającym z orzeczenia o niepełnosprawności może stawić przyczynę niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. W ocenie Sądu, niedopuszczalne byłoby samodzielne uznanie przez organy pomocowe, że osoba legitymująca się wyżej opisanym rodzajem orzeczenia o niepełnosprawności nie wymaga opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Należy to do kompetencji innych organów, właściwych do orzekania o niepełnosprawności lub niezdolności do pracy. Do legalnej definicji pojęcia znacznego stopnia niepełnosprawności, zawartej w art. 3 pkt 21 (lit. a) u.ś.r., a w konsekwencji do art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 573, z późn. zm.), który stanowi, że do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Ponadto, Sąd podziela to stanowisko, zgodnie z którym zaliczenie osoby do znacznego stopnia niepełnosprawności oznacza, że wymaga ona, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji (patrz: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 1854/19, Baza NSA). Przy tym przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wymaga zamieszkiwania opiekuna z osobą, nad którą jest sprawowana opieka, jakkolwiek w kontekście tego przepisu nie można oczywiście wykluczyć sytuacji, w której sprawowanie opieki – z uwagi na stan zdrowia osoby pozostającej pod opieką – wymagałoby stałego z nią przebywania (co w praktyce wiązałoby się z co najmniej czasowym wspólnym zamieszkiwaniem) bądź korzystania w sprawowaniu tej opieki z pomocy innych osób. Nie można zatem ani wymagać wspólnego zamieszkiwania, ani też sprawowania opieki nieustannie przez cały dzień i w tym sensie "całodobowo". Zdaniem Sądu nie należy interpretować tego przepisu w ten sposób, że wymagałby on takiej "stałości" (permanentności) wykonywanej opieki, która rozumiana jest wyłącznie jako jej sprawowanie "przez całą dobę", co w konsekwencji wyklucza możliwość wykonywania pracy zarobkowej. Dana osoba ze względu na swój stan zdrowia może bowiem wymagać stałej (już na zawsze) lub długotrwałej, tj. przez okres powyżej 12 miesięcy, opieki lub pomocy, co wynika z § 29 ust. 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz.U. z 2021 r., poz. 857). W świetle § 29 ust. 1 tego rozporządzenia konieczność sprawowania opieki (pkt 2) oznacza całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem; z kolei konieczność udzielania pomocy, w tym również w pełnieniu ról społecznych (pkt 3) oznacza zależność osoby od otoczenia, polegającą na udzieleniu wsparcia w czynnościach samoobsługowych, w prowadzeniu gospodarstwa domowego, współdziałania w procesie leczenia, rehabilitacji, edukacji oraz w pełnieniu ról społecznych właściwych dla każdego człowieka, zależnych od wieku, płci, czynników społecznych i kulturowych. Wobec tego "sprawowanie opieki" zgodne z wymogami danego orzeczenia o niepełnosprawności, nawet jeżeli z uwagi na stan zdrowia (sprawności organizmu) i potrzeby osoby niepełnosprawnej wymaga wykonywania opieki lub pomocy w sposób stały, nie musi polegać na wykonywaniu czynności opiekuńczych lub pomocowych "stale przez cały dzień" (patrz: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 2017 r. sygn. akt I OSK 3262/15, Baza NSA). Idąc dalej, Sąd wyjaśnia, że z łącznie czytanych przepisów art. 17 ust. 1 i art. 3 pkt 22 u.ś.r. wynikają dwa zasadnicze wnioski. A mianowicie, że jedną z podstawowych przesłanek uprawniających do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest stała i osobista opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną. Drugą zaś przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, jest rezygnacja (lub powstrzymanie się) od zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania stałej lub długotrwałej (permanentnej) opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności (zob. np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 maja 2015 r. sygn. akt I OSK 2820/13, Baza NSA). Wymóg rezygnacji z rzeczywistej, bądź potencjalnej, możliwości zarobkowania w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie został zarazem powiązany z żadnym zakresem – czy to etatowym, czasowym, godzinowym, czy też zadaniowym – jak również jest niezależny nie tylko od wysokości uzyskiwanych dochodów, ale również od tego, czy takie dochody w ogóle są uzyskiwane. Z tych też względów stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławczego uznać należy za nieuzasadnione. Ponadto na gruncie niniejszej sprawy należy mieć na uwadze, iż stanowisko organu odwoławczego pozostaje w sprzeczności w ustaleniami dokonanymi w trakcie wywiadu środowiskowego. W przeprowadzonym wywiadzie środowiskowym pracownik jednoznacznie wskazał, iż z uzyskanych informacji wynika, że wnioskodawczyni sprawuje opiekę nad ojcem. Co ważne w wywiadzie tym wskazano, iż z uzyskanych informacji oraz obserwacji można wnioskować, że opieka powyższa jest niezbędna. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji uchylając zaskarżoną decyzję. Rozpoznając sprawę ponownie Samorządowe Kolegium Odwoławcze dokona, mając na uwadze wskazania zawarte w niniejszym wyroku, oceny czy spełnione zostały wszystkie przesłanki warunkujące przyznanie skarżącej prawa do świadczenie pielęgnacyjnego O kosztach postępowania orzeczono w pkt 2 sentencji wyroku na podstawie art. 200 w związku z art. 205 § 2 P.p.s.a., uwzględniając wynagrodzenie pełnomocnika profesjonalnego w wysokości 480,- zł obliczone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (tekst jedn. Dz. U. z 2015 r. poz. 1800).