II SA/Po 557/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Drzazga (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak - Owczarczak Sędzia WSA Izabela Paluszyńska Protokolant st. sekr. sąd. Edyta Rurarz - Kwietniewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 września 2019 r. sprawy ze skargi B. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] kwietnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę Zaskarżoną decyzją z [...] kwietnia 2019 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (SKO) po rozpatrzeniu odwołania B. B. od decyzji Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] (MGOPS) działającego z up. Wójta Gminy [...] z [...] lutego 2019 r. nr [...] odmawiającej B. B. umorzenia zobowiązań z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na rzecz syna O. B. za okres 1-30.09.2017r., ustalonych decyzją Wójta Gminy [...] z [...] marca 2018 r. w kwocie [...]zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Decyzję tę wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym. Kierownik MGOPS w [...] decyzją z [...] lutego 2019 r. odmówił B. B. umorzenia zobowiązań z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych jej na rzecz syna O. B. za okres 1-30.09.2017r. Organ stwierdził na podstawie wywiadu środowiskowego, że B. B. jest rozwiedziona i prowadzi z [...]-letnim synem O. wspólne gospodarstwo domowe. W tym samym budynku, którego B. B. jest właścicielką, mieszka jej ojciec S. O., który korzysta ze wspólnej kuchni i łazienki oraz zajmuje 1 pokój, lecz prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. B. B. opiekuje się niepełnosprawnym ojcem. Źródłem dochodu w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku było: świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad matką w kwocie [...]zł (wypłacony w XII 2018 r. za IX i X 2018 r.), alimenty w wys. [...] zł, zasiłek rodzinny z dodatkami w kwocie [...]zł (wypłacony w XII 2018 r. – wyrównanie za okres VIII-XII 2018 r., miesięczna kwota [...]zł), dochód z gospodarstwa rolnego w kwocie [...]zł. Ustalono, że wnioskodawczyni jest właścicielką gospodarstwa rolnego o pow. [...] ha fiz. ([...] ha przeliczeniowe) oraz współwłaścicielką w części gruntu o pow. [...] ha fiz. ([...] ha przeliczeniowe). Posiada też [...] koni. Miesięczne koszty utrzymania rodziny strony wynoszą [...] zł (energia elektryczna – [...] zł, gaz – [...] zł, leki – [...] zł, woda – [...] zł, opał – [...] zł, opłaty komunalne – [...] zł, składka KRUS – [...] zł). B. B. uiszcza też co miesiąc ratę kredytu w kwocie [...]zł. Wnioskodawczyni posiada dom o pow. [...] m2, nie posiada oszczędności ani wartościowych przedmiotów. Jest właścicielem auta [...] z 2003 r. Organ I instancji uznał, przy tak ustalonej sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej strony, że nie zasługuje ona na umorzenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia. Organ dodał, że strona z tytułu opieki nad niepełnosprawnym ojcem uzyskała świadczenie pielęgnacyjne od [...] lutego 2018 r. na stałe (decyzja SKO w [...] z [...].02.2019 r.). Kwota tego świadczenia wynosi w 2018 r. [...] zł, a od I 2019 r. [...] zł miesięcznie. Ponadto [...] lutego 2019 r. otrzymała kwotę [...]zł spłaty świadczenia pielęgnacyjnego z okres XI 2018r. - I 2019 r. i bieżące świadczenie za II 2019 r. Ponadto w XII 2018 r. B. B. otrzymała świadczenie wychowawcze na dziecko w kwocie [...]zł (za okres VII-XII 2018 r.). Przyznano jej też świadczenie wychowawcze na dziecko na okres [...].10.2018 r. – [...].09.2019 r. w kwocie [...]zł/m-c. Choć dochodu z tego tytułu nie wlicza się do dochodu przy ubieganiu się o pomoc, jednak w przypadku podjęcia decyzji o możliwościach zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, należy je wykazać, gdyż mają istotny wpływ na ocenę sytuacji finansowej rodziny. Za stronę, po wyrejestrowaniu z [...] i zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem, składki zdrowotna i społeczną uiszcza Wójt Gminy [...]. Organ I instancji podkreślił, że gdyby strona przez cały okres toczącego się postępowania, czyli od IX 2017 r. do XI 2018 r. odkładała systematycznie po ok. [...] zł, czy to z otrzymywanych alimentów, czy ze świadczenia wychowawczego, bez trudu byłaby w stanie zwrócić kwotę nienależnie pobranego świadczenia. MGOPS uznał, że strona nie wykazała, by zachodziły nadzwyczajne względy, które mogłyby zachwiać podstawami egzystencji jej rodziny. Wprawdzie sytuacja dochodowa w jej gospodarstwie domowym jest trudna, to samo to nie daje podstaw do orzeczenia ulgi. Umorzenie należności na podstawie art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 554 ze zm. – u.p.o.u.a.) jest wyjątkiem od reguły egzekwowania świadczeń i nakłada na organ obowiązek zbadania, czy wniosek rzeczywiście dotyczy przypadku szczególnie uzasadnionego. W odwołaniu od powyższej decyzji B. B. podniosła, iż organ I instancji po raz czwarty wydał decyzję odmowną. Wskazała na swą sytuację materialną (własne wyliczenia) i fakt spłacania kredytu. Dodała, że ma chorą matkę i ojca. SKO w [...] utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję stwierdził, że sytuacja dochodowa i rodzinna strony nie daje podstaw do umorzenia zobowiązań. Kolegium potwierdziło ustalenia faktyczne organu I instancji i uznało w świetle art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a., że zgromadzony materiał dowodowy został należycie oceniony w kontekście braku spełnienia przesłanki szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny. Ów przepis może zostać zastosowany tylko wyjątkowo, gdy wykluczona jest możliwość spłaty należności, także w przyszłości. Taki charakter trudności zdaniem SKO nie został wykazany. Strona jest stosunkowo młoda, posiada majątek i stałe dochody, a nie posiada orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Organ odwoławczy podkreślił, że strona była po wielokroć pouczana, że nie może równocześnie pobierać świadczeń z funduszu alimentacyjnego i przyjmować alimentów, lecz te ostatnie winna zwracać komornikowi. Zdaniem SKO, organ I instancji dokonał wnikliwej oceny sytuacji rodzinnej i dochodowej, uwzględnił wydatki strony, jej wiek, warunki mieszkaniowe, opłaty oraz możliwości zarobkowe. Odnosząc się do zarzutów odwołania wskazano, że sprawa umorzenia zobowiązań jest odrębną od sprawy dotyczącej stwierdzenia nienależnie pobranych świadczeń. Kolegium przypomniało, że organ I instancji pouczał stronę o obowiązku przekazywania alimentów komornikowi. Co do zaś kwestii spłaty kredytu organ II instancji uznał, że zaciągnięcie przez stronę kredytu nie może mieć wpływu na rozstrzygnięcie sprawy. Co do zaś kwestii zdrowotnych Kolegium zauważyło, że MGOPS wskazując, że sytuacja zdrowotna rodziny jest dobra miał na względzie jedynie najbliższą rodzinę strony – ją i jej syna, a nie rodziców strony. W tym stanie rzeczy SKO w [...] orzekło jak na wstępie. B. B. w skardze do Sądu podniosła zarzuty odnoszące się do niezasadności uznania pobranych świadczeń za nienależne. Co do odmowy umorzenia zobowiązań nie zgodziła się z sumarycznym wyliczeniem świadczeń, które uzyskała w grudniu 2018 r. jako spłaty świadczeń zaległych. Wskazała, że z uwagi na wstrzymanie świadczeń zmuszona była brać pożyczki. Jej zdaniem wyliczając wydatki organy nie uwzględniły środków do życia, odzieży oraz błędnie doliczyły spłatę kredytu. Wskazana zaś przez organy kwota [...]zł na ogrzanie mieszkania jest nierealna, gdyż faktycznie wydaje na ten cel [...] zł. W odpowiedzi SKO w [...] wniosło o oddalenie skargi, utrzymując stanowisko zajęte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga jest bezzasadna. W niniejszej sprawie Sąd zobowiązany był dokonać oceny prawidłowości odmowy umorzenia B. B. jej należności w kwocie [...]zł z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 554), zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z przepisu wynika, że: po pierwsze - decyzja w tym przedmiocie ma charakter uznaniowy, po drugie - umorzenie kwot nienależnie pobranych świadczeń jest wyjątkiem od zasady zwrotu takiego świadczenia, po trzecie - przesłanką obligatoryjną zastosowania instytucji umorzenia jest wystąpienie po stronie wnioskodawcy "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Oznacza to, że wynik postępowania w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń zależy od tego, czy przedstawione przez wnioskodawcę okoliczności dotyczące sytuacji rodziny zostaną ocenione przez organ administracji jako "szczególnie uzasadnione". Przy czym ustawa nie zawiera definicji pojęcia "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Ustalenie wystąpienia tej przesłanki w każdym przypadku wymaga zatem od organu odniesienia się do ocen pozaprawnych. Przesłanka ta powinna być więc badana pod kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację wnioskodawcy i jego rodziny jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Nie ulega wątpliwości, że rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ administracji zobligowany jest zbadać sytuację życiową wnioskodawcy oraz rodziny, którą tworzy (rozumianą jako sytuacja materialna, stan rodziny, stan zdrowotny, czy zdolność podjęcia zatrudnienia). Zauważyć też należy, iż ustawodawca wskazał, że organ "może" umorzyć należności z tytułu wypłaconych nienależnie świadczeń. Pozostawiając tym samym organowi uznanie co do wyboru prawnych możliwości. Jak wskazano wyżej wydanie decyzji musi zostać poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy, do czego w sposób wyraźny obliguje organ administracji cytowany wyżej art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. W ocenie Sądu organy wywiązały się z tego obowiązku. Skarżąca starała się przekonać organy orzekające, że jej sytuacja jest wyjątkowo trudna materialnie oraz zdrowotnie. Podnosiła, że miała wstrzymaną wypłatę zasiłków i świadczeń, w związku z czym zmuszona była korzystać z pożyczek. Nadto wskazywała, że opiekowała się chorą matką, a aktualnie opiekuje się chorym ojcem, który wymaga opieki nieustannej. Wskazała też, że jest matką samotnie wychowującą syna. Organy uznały jednak, że sytuacja skarżącej nie jest wyjątkowa, a wysokość kwoty należności ([...] zł) w kontekście uzyskiwanych przez skarżącą świadczeń, przy wszystkich kosztach codziennego utrzymania nie pozostawia wątpliwości, że należało odmówić umorzenia zobowiązań z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. W wyniku przeprowadzenia wywiadu środowiskowego ustalono, że skarżąca mająca [...] lat jest rozwiedziona i samotnie wychowuje [...]-letniego syna. Zamieszkuje wraz z nim we własnym domu jednorodzinnym o pow. [...] m2. W domu tym mieszka również ojciec strony S. O., którym skarżąca się opiekuje i z tego tytułu pobiera świadczenie pielęgnacyjne (w 2018 r. na kwotę [...]zł, a od I 2019 r. na kwotę [...]zł). Wcześniej, do X 2018 r. opiekowała się swoją matką mieszkającą w tej samej wsi. Strona posiada gospodarstwo rolne ([...] ha – własność i [...] ha – współwłasność) i posiada [...] koni. Stałym dochodem strony w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku (XII 2018 r.) o umorzenie zobowiązań było świadczenie pielęgnacyjne na kwotę [...]zł, alimenty na kwotę [...]zł, zasiłek rodzinny z dodatkami na syna na kwotę [...]zł oraz dochód z gospodarstwa rolnego [...] zł. Organy wzięły też pod uwagę, że w grudniu 2018 r. spłacono stronie zaległe świadczenia: pielęgnacyjne (za IX i X 2018 r.), zasiłek rodzinny (za VIII-XI 2018 r.), a także świadczenie wychowawcze (za VII-XI 2018 r.). Ponadto [...] lutego 2019 r. skarżącej przekazano kwotę [...]zł z tytułu świadczeń pielęgnacyjnych z tytułu opieki nad niepełnosprawnym ojcem za okres XI 2018 r. – I 2019 r. Organy podkreśliły, że świadczenie wychowawcze nie wlicza się do dochodu przy ubieganiu się o pomoc, to jednak stwierdziły, zdaniem Sądu słusznie, że przy rozważaniu, czy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące rodziny skarżącej należy dostrzegać, że również spłacona kwota zaległych świadczeń wychowawczych wpływa na sytuację finansową rodziny skarżącej. Organy przy tak zakrojonej sytuacji dochodowej strony uwzględniły też jej bieżące wydatki. Stwierdziły, że miesięczne koszty utrzymania rodziny strony wynoszą [...] zł (energia elektryczna – [...] zł, gaz – [...] zł, leki – [...] zł, woda – [...] zł, opał – [...] zł, opłaty komunalne – [...] zł, składka KRUS – [...] zł). Dostrzegły też, że B. B. uiszcza też co miesiąc ratę kredytu w kwocie [...]zł. Ustalono też, że strona posiada auto marki [...] rocznik 2003. Strona i jej syn są zdrowi. Należy podkreślić, iż ustalenia organów dotyczące sytuacji życiowej rodziny wnioskodawczyni organy oparł na danych przekazanych przez wnioskodawczynię. W ocenie Sądu nie można zarzucić organom niewłaściwą ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w tym ocenę nadesłanych przez skarżącą dokumentów i wyjaśnień. Zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych występowanie jedynie trudnej sytuacji materialnej wnioskodawczyni i jej rodziny nie stanowi wystarczającej przesłanki uzasadniającej umorzenie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Trafność tego poglądu potwierdza istota świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz przesłanki jego przyznania, do których ustawodawca zaliczył kryterium dochodowe. Należy podkreślić, że przepis art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. może być zastosowany tylko wtedy, gdy sytuacja rodziny wynikająca ze szczególnie uzasadnionych okoliczności uniemożliwia spłatę nienależnie pobranego świadczenia nie tylko w chwili wnioskowania o jej umorzenie, ale także w przyszłości. Omawiany przepis nie może być stosowany tylko dlatego, iż sytuacja rodziny jest trudna. Trudności te muszą być wyjątkowe, wykluczające ewentualność spłaty należności także w przyszłości (por. ponowie wyroki NSA z 09 listopada 2012 r. o sygn. akt I OSK 507/12 oraz z 16 lutego 2017 r. o sygn. akt I OSK 1863/15 – dostępny na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Taki charakter trudności rodziny skarżącej w rozpatrywanej sprawie nie został wykazany. Rodzina skarżącej posiada stałe źródło dochodu (świadczenie pielęgnacyjne, alimenty, dochody z gospodarstwa rolnego), posiada majątek, który może spieniężyć ([...] koni, auto, nieruchomości rolne), tak więc nawet aktualne codzienne wydatki wraz z koniecznością spłacania kredytu nie przesądzają o braku możliwości spłaty relatywnie niskiego zobowiązania na kwotę [...]zł. W ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie nie można zrzucić organom dowolności rozstrzygnięcia. Organy opierając się na informacji udzielonej przez stronę uzasadniły swoją ocenę, iż sytuacja rodzinna skarżącej nie jest na tyle trudna, aby uzasadniała umorzenie należności w całości lub części. Sąd pragnie zwrócić też uwagę, że preambuła do u.p.o.u.a., która wyznacza kierunki interpretacyjne przepisów tej ustawy, określa m.in., że konstytucyjna zasada pomocniczości nakłada na państwo obowiązek wspierania jedynie tych osób ubogich, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i nie otrzymują należnego im wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych wobec nich do alimentacji. W świetle zasady pomocniczości Państwo powinno wspierać, a nie zastępować osoby i ich rodziny w zaspokajaniu swoich potrzeb. Jeżeli zatem dana osoba, czy rodzina jest w stanie w ramach własnych zasobów, możliwości, dochodów zaspokoić swe niezbędne potrzeby Państwo nie powinno ingerować. Trzeba mieć bowiem na uwadze, iż środki budżetowe przeznaczone na świadczenia alimentacyjne w gminach stanowią środki publiczne. Społeczeństwo i jego obywatele powinni mieć pewność, że organy Państwa dbają o wykorzystywanie środków publicznych pochodzących z danin publicznych (podatków i innych opłat, które ponoszą obywatele) w sposób zgodny z ich przeznaczeniem. W przypadku umorzenia środków nienależnie pobranych, gdy nie zachodzi wyjątkowa sytuacja, organ mógłby narazić się na zarzut marnotrawienia, czy niewłaściwego wykorzystania środków publicznych. Wobec powyższego Sąd uznając, że zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane zgodnie z prawem, oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm. - p.p.s.a.).