II SA/Po 575/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Drzazga (spr) Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak – Owczarczak Sędzia WSA Jakub Zieliński Protokolant St. sekr. sąd. Monika Pancewicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 sierpnia 2012 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] 2012r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Marszałka Województwa Wielkopolskiego z dnia [...] 2011r. Nr [...], II. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. M. M. w dniu 5 kwietnia 2011 r. zwrócił się do Marszałka Województwa Wielkopolskiego z wnioskiem o umorzenie kwoty 1212,00 zł nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych za okres od 1 września 2005 r do dnia 31 sierpnia 2006 r. łącznie z odsetkami w całości. W uzasadnieniu wniosku podniósł, iż za 2010 r. jego dochód uzyskany z renty i pracy wynosi 10181,96 zł, zgodnie z rozliczeniem rocznym złożonych w urzędzie skarbowym i dlatego każde inne obciążenie uszczupli i tak już niski dochód. W wyniku przeprowadzonego postępowania Marszałek Województwa Wielkopolskiego decyzją z dnia [...] 2011 r. Nr [...], wydaną na podstawie art. 30 ust. 9 oraz art. 21 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.) i art. 104 kpa odmówił M. M. umorzenia kwoty 1212,00 zł stanowiącej należność główną uznaną decyzją Marszałka Województwa Wielkopolskiego z dnia [...] 2011 r. Nr [...] jako świadczenie nienależnie pobrane w okresie od dnia 1 września 2005 r. do dnia 31 sierpnia 2006 r. W motywach rozstrzygnięcia organ wskazał, że 2-osobowa rodzina zobowiązanego utrzymuje się ze środków pochodzących z renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy w kwocie 500 zł miesięcznie oraz z dochodów z gospodarstwa rolnego. Wnioskodawca jest po rozwodzie. Wydatki jego rodziny kształtują się na poziomie 490,33 zł. Składają się na nie opłaty za: wodę – 18,33 zł, za telefon – 30 zł, za podatek rolny – 22 zł, kredyt – 420 zł. Zobowiązany ma na utrzymaniu jedno dziecko. Organ, powołując się n przepis art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych (dalej: uśr) wskazał, że decyzja o umorzeniu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami jest decyzją uznaniową. Ustalenie, że istnieją przyczyny, które uzasadniałyby umorzenie stanowi dla organu konieczną przesłankę dla rozważenia możliwości umorzenia zaległości, nie zobowiązuje jednak do wydania decyzji zgodnie z żądaniem strony. W ocenie organu w sytuacji M. M. nie zachodzą okoliczności warunkujące umorzenie nienależnie pobranych świadczeń z odsetkami. Marszałek stwierdził, że w sytuacja materialna rodziny nie jest na tyle trudna, ażeby konieczne było zastosowanie wobec zobowiązanego ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w postaci umorzenia. Spłata nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych przez zobowiązanego w ocenie organu będzie możliwa w ratach lub po odroczeniu terminu płatności. Organ poinformował stronę o możliwości złożenia wniosku o odroczenie terminu spłaty świadczeń lub o rozłożenie ich na raty. M. M. wniósł odwołanie od powyższej decyzji. Zarzucił organowi I instancji nazbyt pobieżne rozpatrzenie jego wniosku. Wskazał, iż na jego utrzymaniu jest córka I. Co do uzyskiwanego dochodu podał, że stanowi go renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy w kwocie 500 z miesięcznie oraz dochody z gospodarstwa rolnego w wys. 7241,76 zł na rok. Średniomiesięczny dochód wynosi zatem 1100 zł. Z dochodu tego odwołujący utrzymuj siebie i córkę I., która studiuje w [...] Wyższej Szkole Zawodowej w K.. Wskazał, że ze względu na trudności na rynku pracy i inwalidztwo jest obecnie zarejestrowany w biurze pracy jako bezrobotny bez prawa do zasiłku. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. decyzją z dnia [...] 2012 r. Nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Uzasadniając rozstrzygnięcie Kolegium stwierdziło, że struktura wydatków rodziny odwołującego nie uprawnia do umorzenia przedmiotowej kwoty 1212 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego oraz odwołania wynika, że w rodzinie M. M. nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności (przewlekłe choroby, długotrwała i kosztowna rehabilitacja, nieszczęśliwe zdarzenia losowe, problemy mieszkaniowe) będące przesłanką do umorzenia. Zdaniem organu odwoławczego spłata przedmiotowej należności nie będzie zagrożeniem dla realizacji fundamentalnych potrzeb bytowych (lokalowych, żywieniowych) rodziny odwołującego. Tym samym nieuwzględnienie wniosku strony nie doprowadzi do nieodwracalnych i poważnych szkód dla funkcjonowania jego rodziny. M. M., nie zgadzając się z powyższą decyzją organu odwoławczego wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. W uzasadnieniu skargi przytoczył stanowisko zawarte w odwołaniu od decyzji organu I instancji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. w odpowiedzi wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu orzekł, co następuje. Stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270), dalej: p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Na podstawie art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, rozstrzyga w granicach sprawy, kontrolując postępowanie oraz akty administracyjne wydane przez organy administracji publicznej i uwzględnia skargę na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., jeśli stwierdzi naruszenia przepisów prawa materialnego, które miały wpływ na wynik sprawy lub też naruszenia przepisów postępowania, jeśli miały one istotny wpływ na wynik sprawy administracyjnej. Skarga okazała się uzasadniona, bowiem w ocenie Sądu organy obu instancji dopuściły się naruszenia przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). Materialnoprawną podstawą zaskarżonej i poprzedzającej ja decyzji był przepis art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Artykuł powyższy uprawnia właściwe organy administracji do umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń, w przypadku stwierdzenia, że zapłata należnej kwoty może spowodować niekorzystne skutki dotyczące sytuacji rodziny. Stąd wydanie rozstrzygnięcia w sprawie umorzenia należności powinno być poprzedzone starannie przeprowadzonym postępowaniem wyjaśniającym, w trakcie którego dokonana zostanie analiza aktualnej sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia, a w szczególności ustalenie, czy w sprawie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie powstałej należności. Na treść decyzji wydanej w trybie art. 30 ust. 9 u.ś.r., decydujący wpływ mają, oprócz minimum socjalnego i egzystencji, również takie szczególne okoliczności, jak choroba w rodzinie, niepełnosprawność lub kształcenie dziecka wymagające dodatkowych nakładów finansowych itp. Kryteria te rozpatrywane łącznie gwarantują dopiero sprawiedliwe, tj. zobiektywizowane i równe stosowanie wskazanego przepisu. Ustalenie zatem, że rodzina zobowiązanego osiąga dochody poniżej granicy minimum egzystencji, uzasadniałoby umorzenie kwoty nienależnych świadczeń rodzinnych. Z kolei osiąganie dochodów powyżej tej granicy, uzasadniałoby - w przypadku wystąpienia innych szczególnych okoliczności, takich jak choroba, niepełnosprawność - umorzenie częściowe lub rozłożenie należności na raty, które w miesięcznym rozrachunku nie doprowadziłyby do obniżenia poziomu życia rodziny poniżej kryterium egzystencji (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 5 marca 2010 r. II SA/Łd 85/10, Lex nr 605691). Odnosząc powyższe rozważania do niniejszej sprawy wskazać należy, że podstawą odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń było twierdzenie organu I instancji, podtrzymane w decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego, że analiza sytuacji wnioskodawcy nie wskazuje, aby w sprawie zachodziły szczególnie uzasadnione okoliczności. Organy stwierdziły, że sytuacja materialna rodziny nie jest na tyle trudna, ażeby konieczne było zastosowanie wobec zobowiązanego ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w postaci ich umorzenia. Spłata należności nie będzie zaś zagrożeniem dla realizacji fundamentalnych potrzeb bytowych (lokalowych, żywieniowych) rodziny M. M. Twierdzenie powyższe nie może zostać zaakceptowane. W pierwszej kolejności wskazać należy, ze zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych, organy, przed podjęciem decyzji na podstawie art. 30 ust. 9 uśr, zobowiązane są do ustalenia w jaki sposób zwrot nienależnie pobranych świadczeń będzie mieć wpływ na sytuację życiową zobowiązanego, w szczególności czy pozbawienie zobowiązanego tej kwoty nie spowoduje takiego pogorszenia się jego sytuacji materialnej, że będzie on zmuszony ubiegać się o dodatkowe świadczenia z pomocy społecznej (por. wyrok WSA w Lublinie z dnia 20 listopada 2008 r., II SA/Lu 554/08, LEX nr 501795). Tym samym organ musi ustalić czy wszystkie okoliczności dotyczące osoby zobowiązanej, obejmujące również stan rodzinny, wskazują na to, że pomimo dokonania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, osoba zobowiązana będzie w stanie samodzielnie zaspokoić niezbędne potrzeby swoje oraz swojej rodziny. Niewątpliwie decyzja organów podjęta na podstawie art. 30 ust. 9 uśr jest decyzją uznaniową. Podkreślić trzeba jednakże, że uznanie administracyjne nie pozwala organowi na dowolność w załatwieniu sprawy. W przypadku kontroli sądowej takiego orzeczenia niezbędne jest zbadanie, czy zakres uznania administracyjnego nie został przez organy przekroczony, a także, czy dana decyzja zostało w sposób należyty i poddający się weryfikacji uzasadniona. Odnosząc się do zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji w przedmiocie umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych Sąd zważył, że przed podjęciem decyzji na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy organ winien dokładnie ustalić sytuację życiową, majątkową, rodzinną wnioskodawcy, a następnie dokonać oceny czy sytuacja ta, w tym stan rodziny, wiek, stan zdrowia, sytuacja majątkowa mieszczą się w pojęciu szczególnie uzasadnionych okoliczności. Organ winien ustalić, czy i w jaki sposób zwrot nienależnie pobranych świadczeń będzie miał wpływ na sytuację życiową skarżącego, czy nie spowoduje pogorszenia się jego sytuacji materialnej, w taki sposób, że będzie zmuszony ubiegać się o dodatkowe świadczenia. Organy miały więc obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i wyczerpującego rozpatrzenia materiału dowodowego. Oznacza to, że organy powinny w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy ( art. 77 § 1 i art. 80 kpa). Sąd kontrolując zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Marszałka Województwa Wielkopolskiego stwierdził, że organy powyższej oceny nie dokonały, ograniczając się do zaprezentowania sytuacji majątkowej skarżącego, a odmowa umorzenia należności została uzasadniona lakonicznie braku zagrożenia dla realizacji podstawowych potrzeb bytowych skarżącego i jego rodziny oraz brakiem szczególnych okoliczności, które mogłyby uzasadniać umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Organy właściwie odniosły się jedynie do sytuacji dochodowej skarżącego. W tym miejscu stwierdzić należy, że organy pominęły dowody zgromadzone w niniejszej sprawie, które mogły mieć istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia. W uzasadnieniach decyzji organów obu instancji zabrakło wyjaśnienia, dlaczego fakt, iż skarżący jest rencistą częściowo niezdolnym do pracy (jak podaje w odwołaniu – inwalidą), bezrobotnym bez prawa do zasiłku i ma na utrzymaniu córkę, która kształci się poza miejscem zamieszkania (w K. w [...] Wyższej Szkole Zawodowej), przy uzyskiwanym dochodzie na poziomie ok. 1140 zł miesięcznie na 2 osoby, nie stanowi szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny skarżącego, o których mowa w art. 30 ust. 9 uśr. Dodać należy, że okoliczności te były znane organom obu instancji (k. 282, 285, 287, 290 i 303 akt adm.). Powyższe okoliczności nie zostały ocenione przez organy z uwzględnieniem przesłanek umorzenia wymienionych w cyt. przepisie art. 30 ust. 9 uśr. W rozpoznawanej sprawie organy administracji nie dokonały więc wszechstronnych ustaleń, które uzasadniałyby odmowę umorzenia spłaty nienależnie pobranego świadczenia. W szczególności nie przeprowadziły wyczerpującej analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i nie dokonały analizy sytuacji majątkowej skarżącego w kontekście jego sytuacji rodzinnej, a więc w świetle przesłanek z art. 30 ust. 9 uśr. Ponadto, poza lapidarnym stwierdzeniem SKO w P., iż spłata przedmiotowej należności nie będzie zagrożeniem dla realizacji fundamentalnych potrzeb bytowych (lokalowych, żywieniowych) rodziny M. M., organy orzekające nie wyjaśniły też czy i jaki wpływ na sytuację skarżącego ma obowiązek spłaty kwoty nienależnego świadczenia, a mianowicie czy i w jakim stopniu wpłynie na jej pogorszenie, czy skarżący wraz z córką będą w stanie zaspokoić swoje podstawowe bytowe potrzeby, skoro z przedstawionych dokumentów wynika, że jest rencistą, uzyskuje dochód na poziomie ok. 1100 zł miesięcznie, przy samych bieżących comiesięcznych opłatach na kwotę 490,33 zł, nie licząc kosztów utrzymania córki na studiach, czy wyżywienia. W świetle powyższych rozważań stwierdzić, że w rozpoznawanej sprawie przy wydawaniu decyzji organy naruszyły przepisy postępowania (art. 7, art. 77 §1, art. 80 i art. 107 § 3 kpa) w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Wskazać bowiem należy, że jeżeli ustawodawca od uznania organu uzależnił rozstrzygnięcie sprawy organ ten obowiązany jest ustalić i rozważyć stan faktyczny w możliwie najdokładniejszy sposób, gdyż uznanie swobodne nie może nosić cech dowolności. Decyzja administracyjna powinna być wynikiem wszechstronnej analizy okoliczności danej sprawy przy uwzględnieniu ogólnych zasad postępowania administracyjnego w tym ww. zasady z art. 7 kpa zobowiązującego organ administracji publicznej do załatwienia sprawy w sposób zgodny ze słusznym interesem obywatela, jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny. Materiał dowodowy sprawy powinien być przez organ administracji oceniony wszechstronnie, w świetle wszystkich okoliczności występujących w sprawie ( art. 77 § 1 kpa). Na podstawie całokształtu materiału dowodowego organy powinny zaś stwierdzić, czy ziściły się przesłanki określone w art. 30 ust. 9 uśr, a rzetelna ocena wszystkich zgromadzonych w sprawie dowodów, tych uwzględnionych przez organy, jak i tych których organy nie podzieliły, powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji (art. 107 § 3 kpa). Ponownie rozpoznając sprawę organy powinny dokonać oceny wniosku skarżącego opartego na przepisie art. 30 ust. 9 uśr po przeprowadzeniu postępowania z uwzględnieniem powyższych uwag. Biorąc powyższe pod uwagę i działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.