II SA/Po 587/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jolanta Szaniecka Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędzia WSA Elwira Brychcy (spr.) Protokolant St. sekretarz sądowy Katarzyna Sierszeńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 grudnia 2010 r. sprawy ze skargi M. G. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]2010 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego; I. oddala skargę, II. przyznaje adw. U. N. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu, kwotę [...] zł ([...] złote [...]) w tym [...] zł ([...] złote [...]) tytułem podatku od towarów i usług. /-/ E. Brychcy /-/ J. Szaniecka /-/ E. Podrazik Decyzją z dnia [...] 2010 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił M. G. przyznania uprawnienia świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87 poz. 395) podając w uzasadnieniu, że wnioskodawczyni nie spełnia kryteriów pozwalających na uwzględnienie jej wniosku. Odwołanie od decyzji złożyła M. G. podając, że nie zgadza się z decyzją i uważam ją za bardzo krzywdzącą. Decyzji tej zarzuciła brak wnikliwości i niezgodność z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt. K 49/07. Odwołująca podała, że wyrwanie jej z domu rodzinnego, rozdzielenie od rodziców i rodzeństwa, wywiezienie wbrew woli do gospodarza niemieckiego, nakaz przymusowej pracy był to dla niej (dziecka) przeżyciem traumatycznym. Zostałam wysiedlona, "wyrwana" z rodziny. Moją rodzinę wywieziono z miejsca gdzie zamieszkaliśmy: matkę z rodzeństwem wywieziono do J., a ojca do Niemiec. Rozłączenie z rodzicami i innymi osobami bliskimi, dawało mi poczucie osamotnienia, wzmożone utratą domu i koniecznością przebywania w innym środowisku powodowało, że czułam się sierotą. Środowisko w którym wzrasta dziecko oddziałuje na jego rozwój i stanowi ważny czynnik jego rozwoju. Jeden z najważniejszych i niezbędnych warunków, które zapewniają prawidłowy rozwój osobowości dziecka, stanowi obecność matki i ojca w życiu dziecka ich serdeczność i udział w wychowaniu. Dalej odwołująca podała, że jej byt po wywiezieniu do przymusowej pracy w niemieckim gospodarstwie rolnym było szczególnie dotkliwą formą tzn. było połączone z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Byłam dzieckiem a prace musiałam wykonywać jak osoba dorosła, często ponad moje siły, pracowałam w niedzielę i święta, długość dnia pracy regulowali właściciele gospodarstwa. To, że byłam Polką było głównym powodem do gorszego traktowania, Byłam pozbawiona odpowiedniego wyżywienia, odzieży, a w czasie choroby pozostawiona sama sobie, bez leczenia, byłam pozbawiona jakichkolwiek swobód osobistych. Za wykonywaną przymusowo pracę nie otrzymywałam i do dziś nie otrzymałam żadnego wynagrodzenia. Gdybym odmówiła pracy zostałabym wywieziona do obozu koncentracyjnego. Błędne są zdaniem odwołującej podane w decyzji ustalenia, niezgodne ze stanem faktycznym, jakobym "w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania", bo mojego stałego miejsca zamieszkania w miejscowości P. już nie było, gdyż moja rodzina i moi bliscy zostali stamtąd wywiezieni i wysiedleni a mnie przesiedlono do majątku niemieckiego w miejscowości J. Trudno zgodzić się ze stwierdzeniem w odmownej decyzji, że praca, którą wykonywałam "nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał bo nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska". Dalej odwołująca podała, że choroba Parkinsona na którą choruję od wielu lat jest związana z traumatycznym przeżyciem z dzieciństwa. Dziś choroba ta przybrała charakter zaawansowanej, nie poruszam się samodzielnie, potrzebuję pomocy osób drugich. Z uwagi na powyższe oraz załączone wcześniej dokumenty odwołująca wniosła o zmianę decyzji z dnia 13 maja 2010 r. i przyznanie mi świadczenia. Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] 2010 r. nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art.127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks Postępowania Administracyjnego oraz art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 z późn.zm.) po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Pani M. G. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] 2010 r. Nr [...]. W uzasadnieniu przytoczono treść art. 2 pkt 2 lit. "a" powołanej ustawy zgodnie, z którym represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. W uzasadnieniu wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, iż niniejszy wyrok Trybunatu Konstytucyjnego ma charakter zakresowy i kwestionuje nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych. Naruszenie w tym zakresie zasady równości jest bezpośrednim wynikiem uzależnienia prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny nie ma natomiast zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwa formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusowa zmiana miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Trybunał Konstytucyjny podkreślił ponadto, iż ,,ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę, świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te nabierają szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. Warto zauważyć, że podobne stanowisko co do zaostrzonego charakteru represji w postaci pracy przymusowej połączonej z deportacją (wywiezieniem) wyrażały także sądy administracyjne na tle sytuacji konkretnych osób, ubiegających się o świadczenie na podstawie zaskarżonego przepisu (por. wspomniana uchwała NSA o sygn. akt OPS 5/98 oraz pozostałe powołane wyroki sądów administracyjnych)". Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż zainteresowana wykonywała pracę przymusową w pobliżu miejsca stałego zamieszkania (J.). Nie nastąpił więc fakt deportacji wskazany w ustawie z dnia 31.05.1996 r. Kierownik Urzędu nie neguje w tym wypadku faktu ciężkiej sytuacji strony podczas wojny lecz jedynie stwierdza, iż nie został spełniony zawarty w art. 2 pkt 2 lit. a ww. ustaw warunek deportacji do pracy przymusowej. Na powyższą decyzje skargę do Sądu złożyła M. G. i ponawiając argumenty i uzasadnienie zawarte w odwołaniu wniosła o pozytywne rozpatrzenie jej sprawy. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoją dotychczasową argumentację. Ustanowiona dla skarżącej z urzędu pełnomocnik wniosła o uwzględnienie skargi i uchylenie zaskarżonych decyzji oraz o przysądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej. Pełnomocnik, zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie przepisów proceduralnych art. 7 i 77 kodeksu postępowania administracyjnego poprzez brak dokładnego ustalenia, czy w przypadku skarżącej doszło do wysiedlenia i "wyrwania" z dotychczasowego środowiska w związku z wykonywaniem przez nią pracy przymusowej. Wskazała, że wymagało to przesłuchania świadków - najbliższej rodziny, a także świadka H. K., która podpisała się na oświadczeniu z 24 listopada 2000 r. natomiast organ ograniczył się jedynie do zbadania czy skarżąca wykonywała pracę poza terytorium państwa Polskiego oraz w jakiej odległości od stałego miejsca zamieszkania. W ocenie pełnomocnika skarżącej doszło do naruszenia art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy (...) poprzez uznanie, iż z uwagi na wykonywanie przez skarżącą pracy przymusowej w pobliżu miejsca stałego zamieszkania, nie została spełniona przesłanka deportacji, o której mowa w powołanym przepisie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie wskazać należy, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, która jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej - patrz art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269). Uzupełnieniem tego zapisu jest treść art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), w którym wskazano, iż sądy administracyjne stosują środki określone w ustawie. W tym zakresie mieści się ocena, czy zaskarżona decyzja odpowiada prawu i czy postępowanie prowadzące do jej wydania nie jest obciążone wadami uzasadniającymi uchylenie rozstrzygnięcia. Dokonując oceny zaskarżonej decyzji we wskazanym zakresie należy stwierdzić, że skarga nie jest zasadna. Kwestia zasadności przyznania M. G. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. została przeanalizowana w toku postępowania administracyjnego przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w oparciu o zebrane w sprawie dowody. Przedmiot sprawy jest unormowany w ustawie z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Przepis artykułu 1 tej ustawy przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie, z tym że nie wszystkich osób, które doznały represji okresu wojennego i powojennego. Nie dotyczy też wszystkich rodzajów i form represji, jakim w tym okresie poddani byli obywatele polscy. Omawiana ustawa przewiduje pewien ograniczony zakres rekompensat dla konkretnie ustalonych grup ofiar, z tytułu ściśle określonych rodzajów represji. Rodzaje represji, których doznanie, z zastrzeżeniem wymagań art. 1 ustawy, uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego, zostały wymienione enumeratywnie w art. 2 ustawy i obejmują: 1. osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych; 2. deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium: a. III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945; b. Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Treść cytowanego przepisu, w powiązaniu z art. 3 określającym podstawę wymiaru świadczenia za każdy pełny miesiąc trwania pracy, wskazuje, że sam fakt wykonywania pracy w warunkach przymusowych, bez faktu deportacji, nie stanowi wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia. W wypadku unormowanym w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, prawo do świadczenia z tytułu pracy przymusowej przysługuje osobom deportowanym (wywiezionym) do tej pracy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Z powyższego wynika, że prawem do świadczenia przewidzianego w ustawie objęto przypadki represji zaostrzonej w stosunku do obowiązku pracy na terenach okupowanych, bądź samej deportacji. Jest to uzasadnione, jeśli zważyć, że sytuacja przymusowo zatrudnionych izolowanych całkowicie od dotychczasowego środowiska była z reguły zdecydowanie gorsza od sytuacji innych przymusowo zatrudnionych osób, i to nawet wówczas, gdy warunki pracy były porównywalne. W ocenie Sądu konieczne i istotne dla sprawy elementy stanu faktycznego zostały ustalone w sposób prawidłowy na podstawie twierdzeń skarżącej i przedłożonych przez nią dokumentów w tym przedłożonego zaświadczenia podpisanego przez H. K. z dnia 24.12.2000 r. Nie ma więc żadnej uzasadnionej potrzeby słuchania tej osoby w charakterze świadka, jak również nie ma potrzeby słuchania członków rodziny wnioskodawczyni. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 2 pkt 2 ustawy Sąd uznał, że w okolicznościach prawidłowych ustaleń stanu faktycznego zarzut naruszenia tego przepisu nie jest uzasadniony. Wykładnia tego przepisu dokonana przez organ przy pomocy uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r. K 49/07 oraz Uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 października 1998 r. OPS 5/98 jest prawidłowa . Odmienna, rozszerzająca wykładnia omawianego przepisu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy nie byłaby uprawniona, jako sprzeczna z brzmieniem przepisu, który nie przewiduje wyjątków od warunku deportacji, i wykraczająca poza wskazany w tytule ustawy zakres regulacji, a ponadto prowadząca do zbędności art. 2 pkt 1, skoro praktycznie każda praca przymusowa, wykonywana przez co najmniej 6 miesięcy na rzecz III Rzeszy w latach 1939-1945, uprawniałaby do świadczenia. Przyznanie uprawnień do świadczenia tylko pewnej ściśle określonej grupie osób srożej represjonowanych, z pominięciem osób, które doznały represji mniej dolegliwych (bez deportacji), pozostaje w zgodzie z zasadą państwa prawnego. Takie unormowanie nie stanowi dyskryminacji innych osób. Zasada równości wobec prawa (równość w prawie) polega na tym, że wszystkie podmioty prawa (adresaci norm prawnych), charakteryzujący się daną cechą istotną (relewantną) w równym stopniu, mają być traktowane równo, a więc według jednakowej miary, bez zróżnicowań zarówno dyskryminujących, jak i faworyzujących. Realizacja przez ustawodawcę zasady równości z uwzględnieniem zasady sprawiedliwości oznacza - w przypadku przyznawania świadczeń, które prowadzą do zróżnicowania sytuacji prawnej obywateli - stosowanie kryteriów różnicujących, które są merytorycznie uzasadnione i nie są niesprawiedliwe. Przyznanie świadczenia z tytułu pracy niewolniczej na rzecz Niemiec nie wszystkim obywatelom polskim, którzy doznali tej represji, ale tylko tym osobom, które poddane były represji w szczególnych warunkach (osadzenie w obozie pracy albo wywiezienie do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy), nie może być uznane za niesprawiedliwe faworyzowanie tych osób (por. uchwałę 7 sędziów NSA z 12 października 1998 r., OPS 5/98, ONSA 1999/1/1). Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że niezwiązane z deportacją (wywiezieniem) przymusowa nawet bardzo ciężka i ponad siły praca niewolnicza w latach 1940 do 1945 r. małoletniej wówczas M. G. w miejscowości J. oddalanej od miejsca zamieszkania sprzed wojny o około 1 km. nie stanowi represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a cyt. ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej. Zdaniem Sądu Kierownik Urzędu zasadnie utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] 2010 r. Oceny tej nie podważa subiektywne poczucie krzywdy skarżącej, które jakkolwiek zrozumiałe z punktu widzenia trudnych i z całą pewnością bolesnych doświadczeń z okresu okupacji hitlerowskiej, nie ma jednak wpływu na trafność przedmiotowego rozstrzygnięcia. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja odpowiada prawu, gdyż zarówno argumentacja skargi jak i analiza akt sprawy nie ujawniła okoliczności umożliwiających wzruszenie zaskarżonej decyzji. Wydając przedmiotową decyzję, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych działał na podstawie przepisów prawa. Z tych względów, na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd skargę oddalił jako niezasadną orzekając o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu na zasadzie art. 250 p.p.s.a /-/ E.Brychcy /-/ J.Szaniecka /-/ E.Podrazik MK