II SA/Po 596/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Asesor WSA Robert Talaga (spr.) Protokolant: sekretarz sądowy Elżbieta Polody po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 listopada 2024 r. sprawy ze skargi R. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 29 maja 2024 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń oddala skargę. Decyzją z dnia 28.09.2018 roku, nr [...] Wójt Gminy [...] przyznał R. K. zasiłek okresowy w wysokości [...] zł miesięcznie w okresie od 1.09.2018 roku do 30.09.2018 roku. Przedmiotowe świadczenie zostało przyznane z powodu długotrwałej choroby, niepełnosprawności i bezrobocia oraz braku zdalności do podjęcia pracy zarobkowej. Wnioskodawczyni do dnia 31.05.2018 roku miała orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności. Decyzją z dnia 28.09.2018 roku, nr [...] przyznano R. K. świadczenie pieniężne w wysokości [...] zł z przeznaczeniem na zakup żywności. Pismem z dnia 16.03.2023 roku organ pomocy społecznej wszczął z urzędu postępowanie dotyczące uznania za nienależnie pobrane: zasiłku okresowego w wysokości [...] zł miesięcznie w okresie od 1.09.2018 roku do 30.09.2018 roku oraz świadczenia pieniężnego w kwocie [...]zł przyznanego tytułem zasiłku celowego na żywność. Decyzja z dnia 11.04.2023 roku, nr [...] Wójt Gminy [...]: I. orzekł, że świadczenia wypłacone w miesiącu wrześniu 2018 roku (świadczenie pieniężne na zakup żywności w kwocie [...]zł, zasiłek okresowy w kwocie [...]zł) – łącznie [...] zł są świadczeniami nienależnie pobranymi – zgodnie z art. 6 ust 16 ustawy o pomocy społecznej; II. ustalił zwrot nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej tzn. świadczenia pieniężnego na zakup żywności w wysokości [...] zł oraz zasiłku okresowego w wysokości [...] zł – łączna kwota świadczeń [...] zł wypłaconych we wrześniu 2018 roku – zgodnie z art. 98 ustawy o pomocy społecznej; III. orzekł zwrot nienależnie pobranych świadczeń w łącznej kwocie [...]zł. W uzasadnieniu Ośrodek Pomocy Społecznej w K. na podstawie posiadanych dokumentów czyli informacji otrzymanych z Urzędu Skarbowego z dnia 11.04.2022 roku o wysokości dochodu R. K. za rok 2018 roku oraz jej wyjaśnienia z dnia 11.05.2022 roku uznał, że podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego dnia 26.09.2018 roku oświadczyła ona nieprawdę podając, że nie osiągnęła żadnego dochodu. Przeprowadzony wywiad środowiskowy pozwolił ustalić, że prowadziła wówczas jednoosobowe gospodarstwo domowe, w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku nie pracowała zawodowo i nie uzyskała żadnego dochodu. Z informacji przekazanych przez Urząd Skarbowy oraz z wyjaśnienia złożonego dnia 11.05.2022 r. wynika, że w 2018 roku w okresie od 6-20 sierpnia pracowała w H. i osiągnęła dochód w wysokości [...] zł o czym nie poinformowała ośrodka zgodnie z art. 109 ustawy o pomocy społecznej. W opinii organu świadczenia przyznane decyzjami z dnia 28.09.2018 roku, nr [...] oraz [...] były świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegały zwrotowi w myśl art. 98 ustawy o pomocy społecznej. Pismem z dnia 04.05.2024 r. R. K. wniosła odwołanie wskazując na niewłaściwe ustalenie, iż w sprawie mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem. W jej ocenie wykonywana praca miała charakter krótkotrwały, zatem uzyskany dochód należało potraktować jako dochód utracony i nie miała obowiązku informować o tym organu pomocy społecznej. Decyzją z 29.05.2024 roku, nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze: 1. uchyliło zaskarżoną decyzję w pkt 3 i orzekło zwrot nienależnie pobranego świadczenia w łącznej kwocie [...]zł na konto OPS w K. nr [...], w terminie 30 dni od daty ostateczności decyzji, 2. w pozostałym zakresie utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Wójta Gminy [...] nr [...] z dnia 11.04.2023 roku. W ocenie organu odwoławczego R. K. nie dopełniła obowiązku "niezwłocznego poinformowania" organu o zmianie sytuacji dochodowej osób korzystających ze świadczeń z pomocy społecznej. Jak podała w trakcie postępowania dotyczącego zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, podjęła pracę zarobkową w H. w okresie od 6.08.2018 roku do 20.08.2018 roku. W wyjaśnieniach z dnia 9.05.2022 roku R. K. oświadczyła, iż "nie czuje się winna, że nie poinformowała OPS, że kosztem zrujnowanego zdrowia zarobiłam pieniądze, które pozwoliły mi przeżyć i zaspokoić podstawowe potrzeby, m. in. zrobić remont, naprawić dach, wymienić ogrzewanie, zwłaszcza że nie miały żadnego wpływu na zmianę mojej sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej o czym mówi art. 109 ustawy o pomocy społecznej". W ocenie Kolegium powyższe oświadczenie wskazywało na działanie celowe, a tym samym w sprawie mieliśmy do czynienia ze świadczeniem nienależnie pobranym. W tym samym czasie toczyło się postępowanie dotyczące orzeczenia o niepełnosprawności. R. K. potwierdziła zapoznanie się z treścią przeprowadzonego wywiadu środowiskowego w dniu 26.09.2018 roku, oświadczając, że podane w nim informacje są zgodne z prawdą, składając pod takim oświadczeniem swój podpis. O fakcie uzyskiwania dochodu nie poinformowała także organów w okresie późniejszym, występując o kolejne świadczenia. W tym przypadku świadomie zatajając informację o uzyskiwanych okresowo dochodach i wprowadzając organ w błąd co do swojej rzeczywistej sytuacji majątkowej. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma więc świadomość osoby lub osób pobierających świadczenie. W sprawie brak było podstaw do umniejszenia kwoty dochodu o koszty utrzymania w H. i koszty transportu. Pismem z dnia 25 lipca 2024 r . R. K. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 29.05.2024 r. utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 11.04.2023 roku, nr [...] Skarżąca zarzuciła organom naruszenie przepisów art. 6 ust 16; art. 8 ust 3; art. 98 oraz art. 109 ustawy o pomocy społecznej, a ponadto art 107 § 1 i 3 k.p.a. Ponadto skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. Wójt Gminy [...] chaotyczne i mieszając różne wątki, bez jakiegokolwiek odniesienia do przytoczonych przez skarżącą argumentów i wskazanych przepisów pominął przepisy ustawy o pomocy społecznej, art. 8 ust 11 i 12. SKO powołało się na ocenę o dochodzie utraconym o czym miał świadczyć krótkotrwały charakter pracy zamiast odnieść się do art 8 ust 3 ustawy o pomocy społecznej. SKO nieprawidłowo uznało, że skarżąca wykonywała prace dorywcze kiedy zatrudniona była na umowę o pracę oraz, że we wrześniu 2018 r dysponowałam dochodem z pracy za sierpień i dlatego powinna o tym powiadomić OPS. Ale jeśli dochód uzyskany w sierpniu był dochodem utraconym i nie miał żadnego wpływu na świadczenie przyznane we wrześniu, to nie wiadomo dlaczego należy to zgłaszać, zwłaszcza, że zgodnie z art 109 ustawy o pomocy społecznej organ przyznający świadczenia należy powiadomić o zmianie, ale tylko takiej która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń. Biorąc pod uwagę treść art. 109 oraz art. 8 ust 3 ustawy o pomocy społecznej, skarżąca twierdzi, że nie miała takiego obowiązku. Gdyby faktycznie chciała ukryć ten dochód nie składałaby wniosku o dodatek osłonowy wiedząc, że decyzja wydawana jest na podstawie informacji z Urzędu Skarbowego. Według skarżącej SKO pomieszało fakty i powoływało się na coś, co nie miało miejsca oraz dokonało wybiórczego stosowania przepisów. SKO powołało się np. na art 8 ust 1 ustawy o pomocy społecznej ale już nie na ust 3 który mówi o dochodzie utraconym. Kolegium powołało się na art. 6 pkt 16 u.p.s., który mówi o świadczeniach nienależnie pobranych ale już nie na art. 7 oraz art. 77 k.p.a., który zobowiązuje organ do dokładnego wyjaśnienia oraz prawidłowego udokumentowania wszystkich okoliczności sprawy. SKO powołało się na art. 109 ustawy o pomocy społecznej ale nie wyjaśniło w jaki sposób odnosi się to do tego konkretnego przypadku. SKO nie rozważało czy w tym przypadku nie mamy do czynienia z dochodem utraconym. Reasumując, jeśli dochód uzyskany w sierpniu był dochodem utraconym, świadczenia wypłacone we wrześniu 2018 roku nie były świadczeniami nienależnie pobranymi. Świadczenia nienależnie pobrane to świadczenia wypłacone od miesiąca następującego po miesiącu w którym zmiana nastąpiła, ale wówczas gdybym nadal dochód ten posiadała. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Zakres kontroli wyznacza przepis art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj.Dz. U. 2019.2325, zwana dalej p.p.s.a.). Stosownie do wymienionego przepisu sąd rozstrzyga w granicach sprawy nie będąc przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W rozpoznawanej sprawie spór dotyczy prawidłowości wydania decyzji w przedmiocie uznania przyznanych świadczeń z pomocy społecznej za nienależnie pobrane. Na wstępie należy wskazać, że zgodnie z art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r. poz. 901 z późn. zm.) określone zostały podmioty którym przysługuje prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, z zastrzeżeniem art. 40, art. 41, art. 53a i art. 91. Jednoznacznie ustawodawca wyraźnie określił w art. 8 ust. 3 i 4 ustawy o pomocy zasady ustalania dochodu osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia. Ogólna definicja dochodu dla celów pomocy społecznej ujęta została w art. 8 ust. 3 ustawy, zgodnie z którym dochodem jest każdy przychód bez względu na tytuł i źródło jego uzyskania, pomniejszony jedynie o obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych, składki na ubezpieczenie zdrowotne i społeczne oraz kwoty alimentów świadczonych na rzecz innych osób. Warunkiem uznania środków pieniężnych za dochód jest przychód, czyli określone przysporzenie finansowe. Ustawodawca nie zdefiniował przychodu, ale traktuje go bardzo szeroko niezależnie od źródła i tytułu jego otrzymania. Takie ujęcie pozwala zaliczyć do dochodu różne przysporzenia, które na podstawie odrębnych przepisów nie są kwalifikowane jako dochód. Z przepisu art. 8 ust. 3 u.p.s. wynikają zatem dwie zasady. Po pierwsze, przychodem w rozumieniu ustawy jest każdy rodzaj dochodu. Każda suma uzyskana przez beneficjenta, bez względu na źródło uzyskania. Po drugie, odliczeniu od dochodu podlegają jedynie te rodzaje przychodów, które zostały enumeratywnie wyliczone w art. 8 ust. 4 ww. ustawy. Jednocześnie na stronie ubiegającej się o świadczenie z pomocy społecznej spoczywa obowiązek umożliwienia organowi dokonania ustaleń faktycznych, zgodnie z art. 4, art. 106 ust. 4 i art. 107 ust. 1, 4a, 5 i 5b u.p.s. tj. umożliwienie dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji rodzinnej i majątkowej wnioskodawcy. Zgodnie natomiast z art. 109 u.p.s. osoby i rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej są obowiązane niezwłocznie poinformować organ, który przyznał świadczenie o każdej zmianie w ich sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń. Świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej stanowi świadczenie nienależnie pobrane zgodnie z art. 6 pkt 16 u.p.s. Przy czym świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio stosownie do art. 98 u.p.s. Zdaniem Sądu w rozpoznawanej sprawie organy administracji trafnie zwróciły uwagę, że z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego dnia 26.09.2018 roku wynikało, że R. K. prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe nie uzyskując żadnego dochodu nawet dorywczego. Jednocześnie organ I instancji ustalił na podstawie danych z Urzędu Skarbowego, iż R. K. uzyskiwała dochód w 2018 roku z tytułu prac dorywczych w H. w okresie od 6.08 do 20.08.2018 roku w wysokości [...] zł. Skarżąca wezwana do złożenia wyjaśnień mających na celu ustalenie sytuacji dochodowej sama potwierdziła, iż w 2018 roku pracowała w okresie od 6.08.2018 roku do 20.08.2018 roku przy zbieraniu jabłek i gruszek (pismo z dnia 9.05.2022 roku) zastrzegając, że po odliczeniu kosztów dojazdu i utrzymania w H. zarobiła [...] zł. Skarżąca powinna była poinformować o takiej sytuacji organ już przed przyznaniem jej decyzjami z 28.09.2018 roku zasiłku okresowego w wysokości [...] zł miesięcznie w okresie od 1.09.2018 roku do 30.09.2018 roku oraz świadczenia pieniężnego w wysokości [...] zł z przeznaczeniem na zakup żywności. Tymczasem w kwestionariuszu rodzinnego wywiadu środowiskowego z dnia 26.09.2018 roku R. K. potwierdziła własnoręcznym podpisem, że "od wielu lat nie pracuje, nawet dorywczo". W takiej sytuacji organy trafnie stwierdziły, że świadczenia przyznane R. K. miały status "nienależnie pobranych, gdyż zostały "uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji". Taka kwalifikacja (wbrew twierdzeniom skarżącej) była zgodna z art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej. W efekcie R. K. nie dopełniła ciążącego na niej obowiązku ujawnienia jej rzeczywistej (prawdziwej) sytuacji materialnej. Co więcej, skarżąca potwierdziła zapoznanie się z treścią przeprowadzonego wywiadu środowiskowego w dniu 26.09.2018 roku, oświadczając, że podane w nim informacje są zgodne z prawdą, składając pod takim oświadczeniem swój podpis. Także w okresie późniejszym nie poinformowała organu o zmianie, która wiązała się z podstawą do przyznania świadczeń zwracając jedynie uwagę na mało precyzyjny obowiązek "niezwłocznego poinformowania" organu o zmianie sytuacji dochodowej osób korzystających ze świadczeń z pomocy społecznej. W takich okolicznościach organy administracji prawidłowo orzekły o obowiązku zwrotu świadczeń za miesiąc wrzesień 2018 roku. W wyjaśnieniach z dnia 9.05.2022 roku R. K. oświadczyła, iż "nie czuje się winna, że nie poinformowała OPS, że kosztem zrujnowanego zdrowia zarobiłam pieniądze, które pozwoliły mi przeżyć i zaspokoić podstawowe potrzeby, m.in. zrobić remont, naprawić dach, wymienić ogrzewanie, zwłaszcza że nie miały żadnego wpływu na zmianę mojej sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej o czym mówi art. 109 ustawy o pomocy społecznej". W tym względzie należy zwrócić uwagę, że obowiązek zgłoszenia informacji o uzyskiwanych dochodach wynikał bezpośrednio z treści art. 109 u.p.s., o czym skarżąca była poinformowana w treści pouczenia obu decyzji z 28 września 2018 roku, którymi przyznano jej zasiłek celowy w wysokości [...] zł oraz zasiłek okresowy w wysokości [...] zł. W ocenie Sądu organy podatkowe prawidłowo uznały, że w świetle przepisu art. 8 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej nie było podstaw do umniejszenia kwoty dochodu o koszty utrzymania w H. i koszty transportu. Nie było również konieczne prowadzenie rozważań dotyczących dochodu utraconego wobec jawnego naruszenia przez skarżącą obowiązków wynikających z treści powyższych przepisów. Zdaniem Sądu zgromadzony w sprawie materiał dowodowy jest kompletny, prawidłowo oceniony i nie wymagający uzupełnienia. W tym stanie rzeczy, nie można zarzucić organom naruszenia zasad postępowania administracyjnego wyrażonych w art. 7, 77 k.p.a. W konsekwencji w przedmiotowej sprawie organy prawidłowo zadecydowały o obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia korygując jedynie termin zapłaty nienależnie pobranych świadczeń. Zaskarżona decyzja spełnia natomiast wymogi określone w art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. Z przytoczonych względów, z mocy art. 151 p.p.s.a. skarga podlegała oddaleniu jako niezasadna.