II SA/Po 661/22

Dnia 30 listopada 2022 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Asesor WSA Sebastian Michalski po rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 30 listopada 2022 roku sprawy ze skargi P. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 4 sierpnia 2022 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Wójt Gminy R. (dalej Wójt) decyzją z dnia 4 lipca 2022 r. nr [...], działając na podstawie art. 17, art. 20, art. 23, art. 24, ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020r. poz. 111 ze zm. dalej u.ś.r.), Rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz.U. z 2017r. poz. 1466), art. 104, art. 107 § 4, art. 155 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm. dalej k.p.a.), odmówił P. J. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym wujem— Panem S. P. ur. [...].1928r. Motywując rozstrzygnięcie organ wskazał, że w dniu 7 czerwca 2022r. skarżący złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad wujem - Panem S. P.. Organ ustalił, że S. P. orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 11.03.2022r. został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. Choruje przewlekle, leczy się z powodu nadciśnienia tętniczego, serca, cukrzycy. Wymaga pomocy i opieki osoby drugiej. Ze zgromadzonego materiału dowodowego sprawy wynika, że Pan S. P. jest kawalerem, nie posiada dzieci. Najbliższą rodzinę stanowią dzieci i wnuki od rodzeństwa. Pan P. J. jest wnukiem od córki siostry S. P.. Ustalono, że skarżący sprawuje opiekę nad wujem w wymiarze kilku godzin dziennie, od południa do wieczora. Często opiekę świadczy mama Pana J. . Skarżący pomaga w sprzątaniu mieszkania, przygotowaniu posiłków (śniadanie i kolacja), załatwieniu wizyt lekarskich i spraw urzędowych. Wykupuje lekarstwa, pierze, pomaga w czynnościach higieniczno- pielęgnacyjnych, takich jak mycie czy ubieranie. Organ wskazał jednak, że pomimo sprawowania przez skarżącego opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, z uwagi na niespełnienie przesłanek ustawowych wskazanych w art. 17 ust. 1b u.ś.r. odmówiono prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Wprawdzie Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014r. (Sygn. akt K 38/13) stwierdził niezgodność z Konstytucją art. 17 ust 1b u.ś.r., jednak skutkiem tego wyroku nie jest uchylenie w/w przepisu, ani powstanie prawa opiekunów dorosłych niepełnosprawnych do świadczenia. Następnie P. J. odwołał się od decyzji Wójta Gminy R., wskazując że decyzja jest dla niego krzywdząca. Podkreślił, że sprawuje opiekę nad wujem, pomaga mu w czynnościach życia codziennego, sprząta, gotuje, pierze. S. P. nie ma swoich dzieci, tylko skarżący może sprawować nad nim opiekę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. (dalej SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 04 sierpnia 2022 r. nr [...], działając na podstawie art. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tj. Dz. U. z 2018 r. poz. 570 ) i § 1 pkt 1 lit. b rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie obszarów właściwości miejscowej samorządowych kolegiów odwoławczych (Dz. U. Nr 198, poz. 1925). art. 138 § 1 pkt 1) k.p.a., art. 17 ust. 1 u.ś.r., rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki społecznej z dnia 27 lipca 2017r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1466), orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji. Motywując rozstrzygnięcie Kolegium wskazało, że wnioskodawca jest osobą spokrewnioną ze swoim wujem, jednakże jest dla osoby wymagającej opieki krewnym w linii bocznej, której nie obciąża ustawowy obowiązek alimentacyjny względem wuja. Ustawodawca zastrzega, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wyłącznie osobom, na których zgodnie z KRO ciąży obowiązek alimentacyjny (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.). SKO wskazało, że żaden z przepisów Kodeku rodzinnego i opiekuńczego nie przewiduje obowiązku alimentacyjnego w stosunku do siostry swojej matki lub ojca. Z tego powodu skarżący nie mieści się w kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad wujem. Bez znaczenia jest zdaniem okoliczność, iż brak jest osób spokrewnionych i zobowiązanych do alimentacji względem osoby wymagającej opieki, bądź osoby takie nie są w stanie takiej opieki sprawować, ponieważ świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane jedynie pod warunkiem łącznego spełnienia ściśle określonych przesłanek i kryteriów ustawowych. Skarżący jest spokrewniony z osobą wymagającą opieki w trzecim stopniu pokrewieństwa linii bocznej, wobec czego nie jest uprawniony do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, nawet jeśli faktycznie opiekę sprawuje. Następnie P. J. reprezentowany przez pełnomocnika wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia 4 sierpnia 2022 r. znak sprawy [...], utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy R. z dnia 4 lipca 2022 r. o nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz 1a u.ś.r. przez ich błędną interpretację i niezasadne uznanie, że siostrzeniec niepełnosprawnego S. P., rezygnujący z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad wujem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie jest uprawniony do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o zasądzenie kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie i podtrzymało swoje stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia 4 sierpnia 2022 r. nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy R. z dnia 4 lipca 2022 r. nr [...], którą odmówiono skarżącemu P. J. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym wujkiem. Na wstępie rozważań należy wyjaśnić, bowiem kwestia ta została przemilczana przez Kolegium, iż nieprawidłowe było stanowisko organu I instancji co do tego, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. może stanowić podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, ocenę prawa do świadczenia pielęgnacyjnego należy bowiem rozpatrywać bez przesłanki negatywnej wskazanej w art. 17 ust. 1b tj. kryterium wieku powstania niepełnosprawności u podopiecznego. Takie stanowisko jest już ugruntowane w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyrok NSA w z dnia 23 listopada 2021 r. sygn. akt I OSK 786/21). Sąd zgadza się z Kolegium co do podstaw odmowy przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia, opisanych szczegółowo w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zauważenia wymaga, że w treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązał wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Regulacja ta wyraźnie ogranicza zatem krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną osobą wyłącznie do osób zobowiązanych do alimentacji. Z tych względów dokonując wykładni omawianego przepisu należy odwołać się do unormowań ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r. poz. 1359 ze zm.; dalej: "K.r.o."), w części dotyczącej obowiązku alimentacyjnego. Stosownie do art. 128 K.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 ww. ustawy). Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 § 2 K.r.o.). W art. 61 indeks 7 K.r.o. wyjaśniono, że krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej (§ 1). Stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo (§ 2). Zasadą jest również, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 K.r.o.). W orzecznictwie wskazuje się, że treść przepisów art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie może być zatem uzupełniona przez inne rozumienie zakresu podmiotowego obowiązku alimentacyjnego, niż to, które wynika z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (por. wyrok NSA z dnia 26 stycznia 2022 r., sygn. akt I OSK 911/21). Z akt niniejszej sprawy nie wynika by skarżący należał do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji względem S. P., o których mowa w ww. przepisach K.r.o. Skarżący jest prawnukiem ze strony rodzeństwa S. P. -od siostry lub brata podopiecznego- zob. różne informacje w wywiadzie środowiskowym i oświadczeniu podopiecznego (k. akt nienumerowane). W tych okolicznościach, jak zasadnie stwierdziło SKO, skarżący jest spokrewniony ze S. P. w linii bocznej w stopniu trzecim i pomimo, iż opiekuje się niepełnosprawnym wujkiem, pozostaje poza kręgiem osób zobowiązanych do świadczenia pielęgnacyjnego, o których mowa w art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. W kontekście powyższego wskazać również należy na uchwałę składu siedmiu sędziów NSA z dnia 9 grudnia 2013 r. sygn. akt I OPS 5/13, w której NSA stwierdził, że osobie, której nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. W uchwale tej NSA wskazał też, że nie można, powołując się na ogólne zasady konstytucyjne, wyprowadzać wniosków, że prokonstytucyjna wykładnia art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych pozwala przyjąć, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje również osobie niezobowiązanej do alimentacji, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną. Podkreślić więc należy, że krąg osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego wyznacza ustawodawca w sposób ścisły, poprzez odwołanie się do obowiązku alimentacyjnego określonego przepisami K.r.o. Ponadto w orzecznictwie wskazuje się, że jeżeli przepis ustawy wymienia wprost osoby, które mogą otrzymać dane świadczenie, to nawet jeżeli wykluczenie z tego wykazu innych podmiotów może budzić wątpliwości, nie jest rzeczą Sądu, ale ustawodawcy uzupełnienie kręgu osób uprawnionych (por. wyrok NSA z dnia 11 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 1164/21). Wbrew zarzutom podniesionym w skardze organ dokonał prawidłowej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r. Zasadna była odmowa przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ nie został spełniony warunek występowania obowiązku alimentacyjnego skarżącego w stosunku do osoby wymagającej opieki. W tych okolicznościach wywiedziona przez P. J. skarga okazała się niezasadna i podlegała oddaleniu. Mając to na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329) skargę oddalił.