II SA/Po 674/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Drzazga Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (spr.) Sędzia WSA Edyta Podrazik Protokolant st.sekr.sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 października 2013 r. sprawy ze skargi J. B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] kwietnia 2013 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego; I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego kwotę 100,- (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych, III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...]. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (dalej: Kierownik UdSKiOR), po rozpoznaniu wniosku J. B. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] 2013 r. nr [...]. W podstawie prawnej decyzji organ powołał art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm. – dalej: ustawa o świadczeniu pieniężnym). Utrzymaną w mocy decyzją z dnia [...] 2013 r. Kierownik UdSKiOR przyznał stronie uprawnienie do świadczenia pieniężnego w wymiarze 10 pełnych miesięcy (od lipca 1944 r. do kwietnia 1945 r.), z jednoczesną odmową przyznania uprawnienia do świadczenia w pozostałym okresie objętym wnioskiem. Za deportację do pracy przymusowej organ uznał wywiezienie wnioskodawcy wraz z rodziną w okresie od lipca 1944 r. do kwietnia 1945 r. na terytorium III Rzeszy do miejscowości [...], [...] (obecnie [...], powiat [...]). Odmowa przyznania świadczenia za czas pobytu i pracy w [...] została umotywowana brakiem dowodów, że przesiedlenie do tej miejscowości z pobliskiej wsi [...] miało charakter deportacji do pracy przymusowej. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona przedstawiła warunki pobytu rodziny w [...] (zamieszkania, pracy i szczególnego nadzoru ze strony policji niemieckiej – Gestapo z uwagi na działalność [...] stryjów wnioskodawcy), domagając się uznania za deportację do pracy przymusowej pozostałego okresu objętego wnioskiem [od lipca 1942 r. do czerwca 1944 r.]. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia z dnia [...] kwietnia 2013 r. organ, odwołując się do treści art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, stwierdził, że treść przywołanego przepisu, w powiązaniu z art. 3 określającym podstawę wymiaru świadczenia za każdy pełny miesiąc trwania pracy, wskazuje, że sam fakt wykonywania pracy w warunkach przymusowych, ale bez wystąpienia faktu deportacji, nie stanowi wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia. Organ stwierdził, że z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż w lipcu 1942 r. wnioskodawca wraz z rodziną został wysiedlony z miejscowości [...] do miejscowości [...] na terenie gminy [...]; rodzinie zostało przydzielone pomieszczenie w drewnianym baraku; rodzina pracowała w gospodarstwie znajdującym się pod zarządem niemieckim. Sam fakt zmiany miejsca zamieszkania nie stanowi jednak, w ocenie organu, deportacji do pracy przymusowej. Odwołując się do stanowiska orzecznictwa, w tym do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07, organ podkreślił, że uprawnienie do świadczenia nie przysługuje wyłącznie z tytułu wysiedlenia, lecz z tytułu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Ponadto wskazał na akcentowaną przez Trybunał różnicę pomiędzy pracą przymusową wykonywaną w ramach polityki realizowanej na terenach okupowanych przez III Rzeszę a cięższymi formami represji, takimi jak deportacja czy osadzenie w obozach pracy. Wysiedlenie rodziny wnioskodawcy organ uznał za spełniające wymóg deportacji (wywiezienia), ale zarazem stwierdził, że praca wykonywana przez wnioskodawcę w gospodarstwie położonym w [...] nie wiązała się z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska językowego i kulturowego, które uzasadniałoby stwierdzenie, że nastąpiła "deportacja" do pracy przymusowej. Organ podniósł, że wnioskodawca wykonywał pracę w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania, przy czym wykonywał ją wraz z rodziną, z którą miał stały kontakt przebywają w z nią w jednym gospodarstwie, w niedalekiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania; nie dotknęły go takie charakterystyczne dla deportacji utrudnienia, jak zmiana warunków klimatycznych czy społecznych lub występowanie bariery językowej. Organ zaznaczył również, ze wprawdzie element geograficzny nie jest przesłanką wyłączającą świadczenie, to jednak w świetle poglądów Trybunału Konstytucyjnego zawartych w przywołanym wyżej wyroku, okoliczność ta nie jest zupełnie bez znaczenia dla oceny całokształtu okoliczności sprawy, bowiem bliska odległość [...] od [...] pozwala na wniosek, że miejsce świadczenia pracy przymusowej nie było dla rodziny wnioskodawcy miejscem całkowicie obcym, gdzie byłby odizolowany od dotychczasowego środowiska społecznego. W takich okolicznościach Kierownik UdSKiOR uznał, że brak jest podstaw do przyznania stronie uprawnienia do świadczenia na podstawie przepisu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym za okres pobytu i pracy przymusowej w [...] od lipca 1942 r. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wnioskodawca zarzucił organowi naruszenie art. 2 ust. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym oraz art. 7 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego (dalej: kpa). Zarzucił Kierownikowi UdSKiOR, że w uzasadnieniu decyzji niewiele poświęcił miejsca analizie materiału dowodowego, ograniczając się praktycznie do odnotowania faktu pobytu skarżącego w niewielkiej odległości od stałego miejsca zamieszkania, a pominął warunki wykonywania pracy przymusowej w czasie II Wojny Światowej przez skarżącego, który ówcześnie był [...]-letnim dzieckiem, jak i rzeczywiste warunki bytowania jego rodziny w miejscu, do którego zostali wywiezieni do pracy przymusowej. W ocenie skarżącego, spełnił on warunek deportacji konieczny do uzyskania świadczenia pieniężnego, gdyż poddany został szeregowi represji, jako [...]-letnie dziecko, w miejscu przymusowego świadczenia pracy. W odpowiedzi na skargę, Kierownik UdSKIOR wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji i stwierdzając, że z uwagi na poczynione ustalenia faktyczne nie można uznać, że rodzina skarżącego został w lipcu 1942 r. deportowana do pracy przymusowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga jest zasadna. Wniosek taki tutejszy Sąd wywiódł, kontrolując zaskarżoną decyzję w zakresie wyznaczonym przez przepisy art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz.1269 ze zm.) oraz art. 134 § 1 i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej - p.p.s.a.). W pierwszej kolejności należy wskazać, że zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym świadczenie to przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Przez represję, stosownie do art. 2 pkt 2 powołanej ustawy, rozumieć należy deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 (lit. a) lub terytorium Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach (lit. b). Nie każdą represję, jakiej doświadczała ludność polska w czasie II wojny światowej, ustawodawca objął działaniem ustawy, wyraźnie definiując pojęcie represji w rozumieniu art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Ustawa przewiduje świadczenia pieniężne tylko dla tych osób, wobec których okupanci stosowali represję pracy niewolniczej w zaostrzonej formie. Praca niewolnicza charakteryzowała się jej wykonywaniem ponad siły, w warunkach prowadzących do wyniszczenia i zazwyczaj, choć nie zawsze, w izolacji od dotychczasowego środowiska. W połączeniu z pracą o takich właściwościach deportacja stanowiła również rodzaj kary polegającej na skierowaniu skazanego do (często odległej) miejscowości na przymusowy pobyt, zesłanie (por. uzasadnienie uchwały 7 Sędziów NSA z dnia 12 października 1998 r. ONSA 1/99/1, przywołanej przez Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07). O deportacji, w rozumieniu art. 2 pkt 2 wyżej przywołanej ustawy można mówić w stosunku do dziecka w sytuacji, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, a zatem wraz z nimi deportowane do pracy przymusowej lub osadzone w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Jest bowiem oczywiste, że dziecko dzieli los rodziców i do deportacji dziecka odnoszą się te same przyczyny, jakie spowodowały deportowanie (wywiezienie) do pracy przymusowej rodziców czy też matki dziecka (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 sierpnia 2004 r. sygn. akt OSK 135/04, ONSAiWSA 2005/1/15, OSP 2005/6/74, LEX nr 141484 i z dnia 5 maja 2004 r. sygn. akt OSK 176/04, LEX nr 156276). Trzeba także wspomnieć, że pewne wątpliwości Trybunału Konstytucyjnego w wyżej przywołanym wyroku w sprawie sygn. akt K 49/07 z punktu widzenia zasady pewności prawa budziła także trafność zastosowania określenia w art. 2 pkt 2 powołanej ustawy terminu "deportacja" w odniesieniu do rodzaju represji, który uprawnia do otrzymania świadczenia na podstawie badanej ustawy. Niemniej jednak ustawodawca obok terminu "deportacja" użył w nawiasie przed sformułowaniem "do pracy przymusowej" dookreślającego pojęcia "wywiezienie", co zakłada przymusową zmianę miejsca pobytu (zamieszkania) związaną z gospodarczymi przyczynami tego rodzaju represji. Analiza uzasadnienia wyroku Trybunału i przepisów ustawy prowadzi zatem do wniosku, że aktualnie, wobec odpadnięcia kryterium geograficznego, to jest wywiezienia poza terytorium polskiego państwa w jego przedwojennych (sprzed II wojny światowej) granicach, należy po prostu badać, czy nastąpiła przymusowa zmiana miejsca pobytu osoby "wywiezionej" (i w tym znaczeniu wysiedlonej) w celu świadczenia pracy ("do pracy przymusowej") na rzecz okupantów wymienionych w omawianej ustawie i czy okoliczności tego wywiezienia wskazują na wyrwanie deportowanego z dotychczasowego środowiska. Innymi słowy, ustawa o świadczeniu pieniężnym nie uzależnia stwierdzenia deportacji od takich okoliczności, jak odległość, na którą deportowany został wywieziony do pracy przymusowej, jego wiek, czy też rozdzielenie z rodziną. Kryterium pozostaje natomiast wywiezienie na okres co najmniej 6 miesięcy (tak NSA w wyroku z dnia 27 marca 2012 r. sygn. akt II OSK 468/11, LEX nr 1138199 – orzeczenie dostępne orzeczenie dostępne w Internecie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W uzasadnieniu tego wyroku Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że stanowisko organu prowadzić może do nierównego traktowania poszczególnych stron uprawnionych do uzyskania świadczenia pieniężnego, zależnie od miejsca, do którego były one deportowane do pracy przymusowej. Zdaniem tutejszego Sądu wywiezienie na znaczne odległości i osadzenie w obcym kulturowo, społecznie, geograficznie i przyrodniczo środowisku w zasadzie przesądza o zaistnieniu przesłanki wyrwania z dotychczasowego środowiska. Niemniej jednak wywiezienie na stosunkowo niewielkie odległości nie musi jeszcze oznaczać, że wbrew wszystkim innym okolicznościom sprawy, do deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 powołanej ustawy nie doszło. W konkretnie rozstrzyganej sprawie oznacza to, że istotnym zagadnieniem jest ustalenie, czy osoba deportowana (nawet wraz z najbliższą rodziną) była izolowana w miejscu wywiezienia, była pozbawiona kontaktu z dotychczasowym środowiskiem i w tym znaczeniu z niego wyrwana. Dodać należy, że w przekonaniu Sądu w obecnym stanie prawnym przy ocenie zaistnienia przesłanki deportacji do pracy przymusowej należy dążyć do posługiwania się kryteriami obiektywnymi. W tym ujęciu kwestie dotyczące losów rodziny osoby wywiezionej są istotne w zakresie, w jakim umożliwiają ocenę, czy doszło do wywiezienia rodziny do pracy przymusowej lub ewentualnie rozdzielenia osoby deportowanej z rodziną. W przypadku zaś wysiedlenia całej rodziny (wraz z małoletnim) istotny będzie charakter tej represji, w tym ocena faktycznego zerwania więzi z dotychczasowym środowiskiem (miejscem zamieszkania). Wobec tego, zobiektywizowane ustalenie, że nastąpiło wywiezienie do pracy przymusowej (deportacja) nie powinno zależeć od skali odczuwania krzywdy przez daną osobę w miejscu deportacji (miejsca przymusowego świadczenia pracy), powinno jednak zarazem uwzględniać, że wzmożona wrażliwość na warunki zewnętrzne w przypadku małoletnich jest kryterium obiektywnym. Podobnie też stwierdzenie deportacji nie powinno być w prosty sposób uzależnione od ustalenia zindywidualizowanych warunków bytowych w miejscu wywiezienia, lecz skupiać się na tych obiektywnych okolicznościach, które wskazują na świadczenie pracy przymusowej (niewolniczej). Nade wszystko podstawowym zagadnieniem, które winien mieć na uwadze organ rozstrzygający sprawę, jest jednak stwierdzenie gospodarczego celu wywiezienia (do pracy przymusowej), nie zaś analiza konkretnych warunków bytowych w miejscu deportacji (na przykład odmienności pomiędzy konkretnymi miejscami świadczenia pracy przymusowej nie powinny różnicować rozstrzygnięć organów w zakresie stwierdzenia przesłanki z art. 2 pkt 2 powołanej ustawy) ani tym bardziej indywidualnej, subiektywnej reakcji osoby deportowanej na te warunki. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja Kierownika UdSKiOR, odmawiająca przyznania wnioskodawcy uprawnień do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej na podstawie ustawy o świadczeniu pieniężnym za okres pracy przymusowej w miejscowości [...], tj. od lipca 1942 r. do czerwca 1944 r. – do czasu deportacji w lipcu 1944 r. na terytorium III Rzeszy do miejscowości [...], [...] (obecnie [...], powiat [...]). Należy w tym miejscu podkreślić, że zgodnie z art. 4 ust. 4 powołanej ustawy w toku postępowania administracyjnego na organie spoczywają określone w Kodeksie postępowania administracyjnego, a w szczególności art. 77 § 1 i art. 80, obowiązki dotyczące wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego oraz oceny, na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Wskazane normy prawne nawiązują do treści jednej z naczelnych zasad postępowania administracyjnego, tj. zasady dochodzenia prawdy obiektywnej określonej w art. 7 kpa, nakładającej na organ prowadzący postępowanie obowiązek wszechstronnego zbadania sprawy tak pod względem faktycznym, jak i prawnym w celu ustalenia stanu rzeczywistego sprawy. W ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie organ administracji nie dopełnił wskazanych wyżej obowiązków, a ocena twierdzeń strony zawartych w oświadczeniu w kwestionariuszu osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pieniężnego oraz we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy i protokole przesłuchania strony dokonana została z przekroczeniem granic swobodnej oceny dowodów, przy tym nie uwzględnia całokształtu okoliczności wynikających z przedstawionych przez stronę dowodów. Organ, przyjmując w niniejszej sprawie, że skarżący wraz z rodziną przebywał w miejscowości [względnie] pobliskiej dotychczasowemu miejscu zamieszkania (odległość kilkunastu kilometrów), uznał, iż wywiezienie nie przybrało szczególnie dotkliwej formy. Tymczasem, jak już wspomniano, sam fakt wywiezienia (do pracy przymusowej) do miejscowości znajdującej się w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania nie wyklucza możliwości uznania takiego wywiezienia za deportację do pracy przymusowej. W zaskarżonej decyzji organ odwołał się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego wydanego w sprawie o sygn. akt K 49/07, odnoszącego się do art. 2 pkt 2 wyżej przywołanej ustawy, jak i powołał orzecznictwo wojewódzkich sądów administracyjnych. Rozważania te zostały jednak poczynione w warunkach niedostatecznego przeanalizowania stanu faktycznego sprawy. Wydanie decyzji zostało poprzedzone przeprowadzeniem postępowania dowodowego, jednakże nie zostały one odpowiednio, wyczerpująco przeanalizowane pod kątem jednoznacznego ustalenia, czy nastąpił fakt deportacji do pracy przymusowej. W gruncie rzeczy brak jest wszechstronnego rozważenia przez organ okoliczności samej deportacji (przymusowej zmiany miejsca pobytu) rodziny skarżącego z miejscowości [...] do względnie bliskiej miejscowości (odległość kilkunastu kilometrów) w celu świadczenia pracy przymusowej i takich warunków bytowania, które wskazywały na przymusowy charakter wywózki i świadczenia pracy w miejscu przymusowego pobytu. Trafnie skarżący wytknął, że organ w zasadzie ograniczył się do rozważania kwestii pobliskości miejsca przymusowej wywózki, a zarazem trzeba podnieść, że organ odmówił uznania przymusowej zmiany miejsca pobytu za deportację z uwagi na wywiezienie skarżącego wraz z rodziną. Omawiana ustawa nie zawiera jednak żadnych przepisów uzależniających stwierdzenie represji, o których mowa w art. 1 i art. 2 tej ustawy, od koniecznego rozdzielenia deportowanego z rodziną, ani przeszkody do uznania, że deportacji do pracy przymusowej została poddana cała rodzina. Jakkolwiek możliwość wspólnego przebywania ze sobą stanowiła niewątpliwą wartość dla skarżącego i jego bliskich, to okoliczność ta nie może przysłonić faktu, że rodzina została zmuszona do nagłego opuszczenia swojego dużego gospodarstwa rolnego i pozostawienia tam całego inwentarza, a zatem czasowo pozbawiona możliwości prowadzenia gospodarstwa i funkcjonowania w dotychczasowy sposób, w tym bytowania w określonej lokalnej społeczności, jaki to skutek wywołało przemieszczenie rodziny wnioskodawcy wbrew jej woli do dużego gospodarstwa rolnego pod zarządem niemieckim, w którym warunki i kontekst pobytu związany był jednoznacznie z celem niemieckiego okupanta polegającym na korzystaniu z pracy przymusowej wywiezionej rodziny. Ponadto – czego organ w żaden sposób nie zweryfikował – skarżący podnosił również, że pobyt rodziny w miejscu przymusowego przesiedlenia wiązał się ze szczególnym nadzorem policji niemieckiej – Gestapo, co miało związek z aktywnością zawodową, społeczną i publiczną stryjów skarżącego. W ocenie Sądu, z akt sprawy w dostateczny wynika, że skarżący wraz z rodziną został w czasie II wojny światowej wywieziony w lipcu 1942 r. z rodzimej miejscowości [...] do miejscowości [...], dokąd rodzina wnioskodawcy została przemieszczona niewątpliwie do pracy przymusowej. Nie mogła ona bowiem zmienić miejsca swojego pobytu, jak i miejsca świadczenia pracy niewolniczej, a wynagrodzenie żywnościowe (kartki) nie zaspokajało podstawowych potrzeb rodziny w tym względzie. Co więcej, również z tego miejsca przymusowego pobytu została następnie w lipcu 1944 r. wywieziona na terytorium III Rzeszy celem dalszego świadczenia pracy niewolniczej, co do którego to faktu Kierownik UdSKiOR nie miał żadnych wątpliwości, ze spełnia przesłanki deportacji do pracy przymusowej. Powyższe braki świadczą o tym, że zaskarżona decyzja została wydana bez wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego oraz rzetelnej oceny, na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Powyższe stanowi naruszenie wskazanych wyżej przepisów postępowania administracyjnego, w stopniu uzasadniającym uchylenie zaskarżonego rozstrzygnięcia na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. Rozpatrując sprawę ponownie, Kierownik UdSKiOR powinien, z poszanowaniem przepisów postępowania, jednoznacznie rozstrzygnąć co do charakteru zmiany miejsca pobytu rodziny skarżącego w czasie II wojny światowej i przebywania od lipca 1942 r. w miejscu świadczenia pracy przymusowej. W tym celu organ dokona wnikliwej i wszechstronnej oceny zebranych w sprawie dowodów (ewentualnie po ich uzupełnieniu, jeżeli taka możliwość powstanie), zgodnie z wymogami art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, a wydaną decyzję uzasadni zgodnie z wymogami art. 107 § 3 kpa. Wobec powyższego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 152 p.p.s.a należało orzec jak w punkcie I i III sentencji wyroku O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 1 p.p.s.a.