II SA/Po 694/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska - Tylewicz Asesor WSA Jan Szuma Protokolant: st. sekr. sąd. Krzysztof Dzierzgowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 lutego 2020 r. sprawy ze skargi G. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia [...] maja 2019 r., nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego oddala skargę. Prezydent Miasta [...], decyzją z [...] listopada 2018 r. o nr [...] odmówił przyznania G. M. pomocy finansowej w formie zasiłku celowego , celowego specjalnego, celowego pod warunkiem zwrotu części lub całości zasiłku na uregulowanie rachunków za energię elektryczną z wniosku z dnia [...] października 2018r. W uzasadnieniu wyjaśniono, że w dniu [...] października 2018 r. oraz [...] października 2018 r. G. M. zwróciła się z wnioskiem m.in. o pomoc finansową. W trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu [...] listopada 2018 r. sprecyzowała swój wniosek i zgłosiła potrzebę uzyskania pomocy w formie zwrotu za zapłacone rachunki za energie elektryczną na kwotę [...]zł; [...] zł; [...] zł; [...] zł; [...] zł Dalej organ wskazał, że G. M. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jest osobą chorującą przewlekle, niepełnosprawną. Ustalono także, iż co miesiąc otrzymuje pomoc z ośrodka pomocy społecznej na zakup żywności w kwocie [...]zł. Ponadto pobierała emeryturę z ZUS w wys. [...] zł. Prezydent Miasta [...] stwierdziłł, iż z uwagi na przekroczenie kryterium dochodowego, o którym mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, wnioskodawczyni nie przysługuje pomoc w postaci zasiłku celowego, o którym mowa w art. 39 tej ustawy. Następnie zauważono, iż zgodnie z art. 41 pkt 1 i 2 ustawy o pomocy społecznej, w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie lub rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe może być przyznany: 1) specjalny zasiłek celowy w wysokości nieprzekracząjącej odpowiednio kryterium dochodowe osoby samotnie gospodarującej lub rodziny, który nie podlega zwrotowi, 2) zasiłek okresowy , zasiłek celowy pod warunkiem zwrotu części lub całości kwoty zasiłku lub wydatków na pomoc rzeczową. Organ odnotował, iż "szczególnie uzasadniony przypadek", o którym mowa w ww. art. 41 to taka sytuacja życiowa osoby lub rodziny, która ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych badań interpretacyjnych istniejącego stanu rzeczy, pozwala stwierdzić, że aż tak drastyczne, dotkliwe w skutkach i tak daleko ingerujące w życiowe zdarzenia nie należą do zdarzeń codziennych, a nawet do zdarzeń nadzwyczajnych. Są to zdarzenia występujące zupełnie okazjonalnie, wymagające wielu niefortunnych zbiegów wydarzeń, wykraczających poza możliwości ludzkiej zapobiegliwości. Zaznaczono nadto, iż decyzja o przyznaniu specjalnego zasiłku celowego jest decyzją uznaniową, a przy jej podejmowaniu organ bierze także pod uwagę własne ograniczone możliwościami finansowe oraz brak obowiązku wyręczanie osób potrzebujących z każdych napotykanych trudności życiowych. Uprawnienia wynikające z przepisów ustawy o pomocy społecznej mają charakter subsydiarny, co oznacza, iż uzupełniają środki, możliwości i uprawnienia własne osoby objętej systemem świadczeń z pomocy społecznej. Ośrodek pomocy społecznej nie ma obowiązku całkowitego utrzymywania rodziny i spełniania każdego żądania w pełnym zakresie. Organ zauważył, iż wnioskodawczyni wyjaśniła, że rachunki za energie elektryczną zostały już opłacone. Tymczasem środki finansowe w postaci zasiłku celowego mogą być przyznane na zaspokojenie potrzeby niezbędnej, której strona we własnym zakresie, wykorzystując własne możliwości nie może zaspokoić. Chodzi zatem o potrzeby przyszłe. Nie ma natomiast w ustawie o pomocy społecznej regulacji, z których wynikałby obowiązek organu do zwrotu kosztów zakupu leków, czy też zwrotu kosztów poniesionych przez stronę w celu zaspokojenia potrzeby bytowej. Skoro we własnym zakresie potrzeba ta została zaspokojona to oznacza, że osoba mogła we własnym zakresie to uczynić. Ponadto organ zauważył, iż ośrodek pomocy społecznej regularnie wspiera wnioskodawczynie finansowo w uregulowaniu rachunków za energię elektryczną. I tak decyzją z dnia [...] października 2018 r. Nr [...] wnioskodawczyni otrzymała pomoc finansową na uregulowanie rachunku za energię w łącznej wysokości [...] zł. Odwołanie od powyższej decyzji wniosła G. M. zarzucając błędne ustalenia co do stanu faktycznego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z [...] maja 2019 r. o nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu Kolegium przedstawiło sytuacje rodzinną i dochodowa G. M. wskazując, iż uzyskiwany przez nią dochód - emerytura z ZUS w wysokości [...] zł - przekracza kryterium dochodowe o którym mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej . Okoliczność ta stanowiła wystarczającą podstawę do odmowy przyznania zasiłku celowego. Zgodnie bowiem z art. 39 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy społecznej, zasiłek celowy może zostać przyznany na zaspokojenie niezbędnej potrzeby bytowej, ale jego przyznanie na podstawie tego przepisu uzależnione jest od spełnienia obligatoryjnej przesłanki, jaką jest uzyskanie dochodu niższego od kryterium dochodowego. Dalej SKO rozważyło, czy sytuacja wnioskodawczyni uzasadnia przyznanie jej specjalnego zasiłku celowego, o którym mowa w art. 41 ustawy o pomocy społecznej, w skazując, iż adresowany jest do osób znajdujących się w wyjątkowej sytuacji życiowej. Organ odwoławczy podzielił pogląd organu I instancji, iż pomoc w formie zasiłku celowego może być przyznana na zaspokojenie niezbędnej potrzeby bytowej, której osoba lub rodzina nie może zaspokoić we własnym zakresie, wykorzystując własne możliwości, a więc chodzi tu o potrzeby przyszłe. Zaspokojona potrzeba traci przymiot niezbędnej, a tylko taka potrzeba może być przedmiotem zabezpieczenia ze środków pomocy społecznej. Zwrócono uwagę, że nie ma w ustawie o pomocy społecznej regulacji, z których wynikałby obowiązek organu do zwrotu kosztów poniesionych przez stronę w celu zaspokojenia potrzeby bytowej. Skoro we własnym zakresie potrzeba została zaspokojona to oznacza, że osoba mogła we własnym zakresie to uczynić W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu G. M. podniosła, iż jej sprawa rozpatrzona został z dużym opóźnieniem. Zakwestionowała, iż korzysta z uznaniowości organów pomocy społecznej, ponoszone koszty, który domaga się zwrotu, wynikły także z winy "decydentów", który się do nich przyczynili. Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie. W piśmie procesowym z dnia [...] lutego 2020 r. G. M. wskazał, iż jej trudna sytuacja życiowa trwa od 2002 r. t.j. od czasu udziału w wypadku komunikacyjnym. Otrzymywana emerytura nie starczy jej na utrzymanie – musi czasem głodować. Ośrodek pomocy jej nie pomógł kolejny raz, czuje się upokarzana i zastraszana. Skarżąca kwestionuje też wysokość otrzymywanych faktur z tytułu zużytej energii elektrycznej – wyjaśniła, iż składał w tej kwestii szereg reklamacji. Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w [...] nie pomaga wyjaśnić jej wątpliwych rachunków za energię elektryczną. Zarzuciła, iż organy pomocy społecznej systematyczniej ją okradają i przyczyniają się do pogorszenia się jej sytuacji bytowej. Organ pominął, iż rachunki za prąd opłaciła ze środków uzyskanych z pożyczek, zmuszona była do tego działaniami organów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Przedmiotem niniejszego postępowania sądowoadministracyjnego jest kwestia prawidłowości decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego, utrzymującej w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z z [...] listopada 2018 r. o nr [...] o odmowie przyznania skarżącej pomocy finansowej w formie zasiłku celowego, specjalnego zasiłku celowego i zasiłku celowego pod warunkiem zwrotu części lub całości zasiłku na uregulowanie rachunków za energię elektryczną. Zapadłe rozstrzygnięcia wydano na gruncie ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1507 ze zm.) i w ocenie Sądu nie naruszają prawa. Po pierwsze, stwierdzić należy, że G. M. jest osobą o lekkim stopniu niepełnosprawności na stałe, co wynika z wyroku Sądu Rejonowego [...] w [...] z dnia [...] października 2013 r., VI U [...]. Skarżąca posiada niewielki, ale stały dochód w postaci świadczenia emerytalno-rentowego. Z dokumentacji zgromadzonej w sprawie wynika, iż świadczenie to wynosi [...] zł netto na miesiąc. Organy obu instancji słusznie zauważyły, iż kwota ta przekracza kryterium dochodowe o którym mowa w art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Tym samym skarżąca nie kwalifikowała się do uzyskania pomocy w oparciu o przepis art. 39 powołanej ustawy. W tym miejscu wskazać należy, że w przypadku przekroczenia kryterium dochodowego, przyznanie świadczenia celowego na ogólnych zasadach jest w świetle przepisów prawa niemożliwe i kwestia ta nie podlega uznaniu organów. Wynika to wprost z powołanego art. 8 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej (dalej: u.p.s.). Jaka słusznie zauważyły organu obu instancji, mimo ustalenia dotyczącego kryterium dochodowego konieczne było rozważenie ewentualnej, potencjalnej możliwości przyznania skarżącej wnioskowanych świadczeń z uwzględnieniem okoliczności, w jakich się znalazła. Na podstawie art. 41 pkt 1 i 2 u.p.s. "w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe" może być przyznane świadczenie w postaci specjalnego zasiłku celowego lub zasiłku celowego pod warunkiem zwrotu. Jak wskazano, art. 41 u.p.s. posługuje się pojęciem ogólnym, niedookreślonym i nieposiadającym definicji ustawowej "szczególnie uzasadnionego przypadku". W doktrynie przyjmuje się, iż przesłanka ta występuje wówczas, gdy sytuacja życiowa osoby lub rodziny, ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych zabiegów interpretacyjnych istniejącego stanu rzeczy, pozwala stwierdzić, że jest nadzwyczajna, dotkliwa w skutkach i głęboko ingerująca w plany życiowe, a wynika ze zdarzeń nienależących do zdarzeń codziennych. Są to zdarzenia występujące okazjonalnie, wymagające wielu niefortunnych zbiegów okoliczności, czy wykraczające poza możliwości ludzkiej zapobiegliwości (por. W. Maciejko, P. Zaborniak, Ustawa o pomocy społecznej, Komentarz, Warszawa 2008 r., s. 202). Tożsamą wykładnię przepisu art. 41 pkt 1 u.p.s. przyjęto również w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. m.in. wyroki z 28 sierpnia 2008 r., I OSK 1416/07 oraz z 12 maja 2011 r., I OSK 164/11, z dnia 16 maja 2018 r. o sygn. akt I OSK 179/18, czy z dnia 16 listopada 2018 r. o sygn. akt I OSK 3072/18 – opublikowany na: orzeczenia.nsa.gov.pl). Specjalny zasiłek celowy powinien być zatem traktowany jako wyjątkowa, szczególna pomoc doraźna na konkretny cel bytowy w sytuacji, gdy uzyskiwany dochód przekracza ustawowe kryterium dochodowe, a nie jest możliwe uzyskanie potrzebnych środków w ramach własnych działań strony i zwyczajnych świadczeń z pomocy społecznej. Przyznanie tego rodzaju zasiłku powinno uwzględniać okoliczności konkretnej sprawy (w tym indywidualną sytuację strony i ogólną sytuację pozostałych potrzebujących) oraz cele i zadania pomocy społecznej (art. 2 pkt 1, art. 3 pkt 1 u.p.s.). Odstępstwo od konieczności spełnienia kryterium dochodowego powoduje, że przyznanie pomocy takim osobom, w sytuacji ograniczonych środków finansowych i dużej liczby uprawnionych oraz osób oczekujących na wsparcie, wymaga wyjątkowych okoliczności. W ocenie Sądu decyzja odmawiająca przyznania G. M. pomocy finansowej nie została podjęta z przekroczeniem granic uznania administracyjnego. Wskazywana przez skarżącą, a znana organom, jej sytuacja życiowa (z jednej strony trudna ze względu na stan zdrowia i niepełnosprawność, a z drugiej strony ustabilizowana przez posiadanie stałego dochodu przekraczającego kryterium dochodowe osoby samotnie gospodarującej), nie jest sytuacją, która – jako taka – może zostać zakwalifikowano jako "szczególnie uzasadniony przypadek" w rozumieniu art. 41 pkt 1 i 2 u.p.s. Jakkolwiek charakter zgłaszanych potrzeb (zakup energii elektrycznej) związany jest z zaspokojeniem podstawowych potrzeb bytowych skarżącej, niemniej sytuacja skarżącej jest w swoisty sposób stabilna i "niezaskakująca". Jak wynika z akta sprawy G. M. od dłuższego czasu korzysta z pomocy opieki społecznej (zasiłki na zakup żywności w miesiącach październik – grudzień 2018r, zasiłek na opłacenie rachunku za energię elektryczna w kwocie [...]- zł – decyzja Prezydenta Miasta [...] z [...] października 2018 r. o nr [...]) , choć nie w tak dużym stopniu jak tego oczekuje, jak i nie zaistniały w jej sytuacji nowe nadzwyczajne okoliczności uzasadniające przyznanie pomocy w oparciu o art. 41 u.p.s. O istnieniu "szczególnie uzasadnionego przypadku" nie może świadczyć to, iż w przekonaniu skarżącej jest ona od lat źle i dyskryminująco traktowana przez organy, lub że otrzymuje zawyżone, w jej ocenie, rachunki za energie elektryczną. Sąd podkreśla w tym miejscu, że jego rolą wyznaczoną przez ustawę jest kontrola legalności konkretnych aktów administracyjnych (najczęściej decyzji), które są w danym przypadku przedmiotem skargi. Sąd nie jest natomiast uprawniony do prowadzenia ogólnej kontroli czy nadzoru nad administracją. Nie może więc weryfikować tego, czy pracownicy organów pomocy społecznej dopuszczali się względem skarżącej "poniżania czy "nękania". Oceniając natomiast obecną sprawę w świetle okoliczności zaistniałych w niniejszej sprawie Sąd brał pod uwagę, że skarżąca jest osobą posiadającą niewielki stały dochód (emerytura), jak i to, że otrzymuje, mimo przekroczenia kryterium dochodowego, świadczenia celowe na niektóre pilne potrzeby. W tym miejscu Sąd pragnie zaznaczyć, iż co do zasady świadczenia z pomocy społecznej mogą być przyznane wyłącznie na zaspokojenie przyszłych potrzeb, to jednakże w niektórych sytuacjach nie można wykluczyć, iż takie świadczenie może zostać przyznane pomimo zaspokojenia wnioskowanej potrzeby (por. wyrok WSA w Poznaniu z 26 lutego 2014 r. o sygn. akt IV SA/Po 885/16 - dostępne na http://orzeczenia.nsa.gov.pl/ ). Dotyczyć to może sytuacji, gdy istniej konieczność szybkiego zaspokojenie potrzeb bytowych, a wnioskodawca nie może czekać na ich zaspokojenie do czasu rozpoznania wniosku (np. zakupu leków ratujących zdrowie lub życie) i wydatkuje na te cele własne środki kosztem zaspokojenie innej potrzeby bytowej lub środki pożyczone. W ocenie Sądu taka sytuacja nie ma miejsca w rozpoznanej sprawie, choć Sąd nie przeczy, że sytuacja finansowa G. M. jest trudna. Jednakże wobec uzyskiwanych dochodów nie można dopatrzeć się, aby znajdowała się ona w okolicznościach szczególnie dotkliwych, które uzasadniałyby przyznanie jej świadczeń wymienionych w zaskarżonej decyzji. Sąd zaznacza, że przedstawiona wyżej stanowcza ocena dotycząca szczególnie uzasadnionego przypadku z art. 41 ustawy o pomocy społecznej odnosi się tylko do niniejszej sprawy i nie oznacza, że wykluczone jest udzielenie skarżącej pomocy na inne potrzeby. Każda sprawa oceniana jest przez organ indywidualnie. W tym stanie rzeczy Sąd – na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - oddalił skargę uznając, że organy trafnie przyjęły, iż nie zachodziły przesłanki przyznania G. M. pomocy celowej w postaci zasiłku celowego albo specjalnego zasiłku celowego (względnie zasiłku celowego pod warunkiem zwrotu).