II SA/Po 696/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska – Tylewicz (spr.) Asesor WSA Jan Szuma po rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu [...] grudnia 2019 r. sprawy ze skargi Ż. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] czerwca 2019 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę Kierownik Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...], decyzją z dnia [...] kwietnia 2019 r., nr [...], odmówił Ż. J. (dalej: skarżącej) świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką [...] T. J.. Powodem odmowy jest: niespełnienie przesłanek ustawowych zawartych w art.17 ust. 1b oraz ust. 5 pkt 1 lit. b, ust.5 pkt 1 lit. b i pkt 2 lit. a. W uzasadnieniu wydanej decyzji organ wskazał, że [...] T. ., orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia [...] maja 2012 r. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] lutego 2005 r. Orzeczenie zawiera adnotację, że niepełnosprawność istnieje od listopada 2004 r. Skarżąca, prawomocną decyzją Burmistrza Gminy i Miasta [...] z dnia [...] października 2018 r. ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad swoją matką T. J. w kwocie [...]zł miesięcznie przez okres od dnia [...] listopada 2018 r. do dnia [...] października 2019 r. Z wywiadu środowiskowego wynika, że skarżąca prowadzi osobne gospodarstwo domowe wraz z dwojgiem swoich małoletnich dzieci w wieku [...] lat, nie pracuje zawodowo, ponieważ sprawuje opiekę nad swoimi dziećmi oraz niepełnosprawną matką, nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Matka strony, T. J. mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem A. J. (lat [...]), który jest aktywny zawodowo, nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. [...] T. J. z powodu swojej niepełnosprawności wymaga całodobowej opieki i pielęgnacji, którą zapewnia córka. Opieka sprawowana jest prawidłowo. Organ stwierdził, że skarżąca niewątpliwie sprawuje opiekę nad swoją matką, co potwierdzają także cyklicznie sporządzane przez pracownika socjalnego wywiady środowiskowe dla potrzeb specjalnego zasiłku opiekuńczego na przestrzeni kilku lat - od października 2015 roku (przed wydaniem każdej decyzji na nowy okres zasiłkowy, a także po upływie 6 miesięcy - kontrolnie). Jednakże z uwagi na niespełnienie przesłanek ustawowych wskazanych w art.17 ust. 1b - niepełnosprawność matki strony powstała w wieku [...] lat, tj. listopad 2005 r., po 18-tym roku życia oraz ust. 5 pkt 1 lit. b. - skarżąca ma obecnie ustalone prawomocną decyzją prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, a nade wszystko zapisu art.17 ust. 5 pkt 2 lit. a zgodnie z którym osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, organ orzekł o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką T. J.. Pismem z dnia [...] maja 2019 r., skarżąca wniosła odwołanie od decyzji organu I instancji, zarzucając mu naruszenie: 1) art. art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b w zw. z art. 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, polegające na pominięciu celów ustawy i przyjęciu, że okoliczność pobierania przez skarżącą specjalnego zasiłku opiekuńczego, stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a w konsekwencji błędne uznanie, że fakt pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego ma przesądzające znaczenie dla oceny wniosku skarżącej o przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, 2) art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w zw. z art. 23 krio oraz art. 27 krio przez ich błędną interpretację i niezasadne uznanie, że córce na której spoczywa obowiązek alimentacyjny, rezygnującej z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad matką legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż współmałżonek osoby niepełnosprawnej żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, 3) art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych z pominięciem okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13, został on uznany za niekonstytucyjny w zakresie, w jakim różnicuje on prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez co narusza to art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, 4) art. 7 k.p.a., art. 77 k.p.a., art. 80 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i przyjęcie, że sam fakt pobierania przez skarżącą specjalnego zasiłku opiekuńczego skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z dnia [...] czerwca 2019 r., nr [...], utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia, organ odwoławczy wskazał, że wydanie w sprawie orzeczeń w oparciu o art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w sytuacji, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją RP tego przepisu w określonym w nim zakresie, nie znajduje uzasadnienia. Kolegium stwierdziło jednak, że T. J. pozostaje w związku małżeńskim, a jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W pierwszej kolejności zatem świadczenie pielęgnacyjne przysługuje mężowi T. J.. Dopiero bowiem w sytuacji, gdy osoba zobowiązana w pierwszej kolejności do alimentacji, tj. małżonek osoby wymagającej opieki nie może podjąć się opieki z uwagi na swój stan zdrowia, o świadczenie pielęgnacyjne wystąpić może osoba spełniająca kryteria wskazane w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Z tym, że ustawodawca wyraźnie wskazał, że współmałżonkiem, który nie może podjąć się opieki jest jedynie ten, który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. T. J. pozostaje w związku małżeńskim z A. J. który nie ma ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności, a zatem nie jest małżonkiem, o którym mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy. Z wywiadu środowiskowego wynika, że A. J., nie choruje, pracuje zawodowo, tj. prowadzi własną działalność gospodarczą. Powyższe prowadzi do wniosku, że skarżącej nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką T. J., skoro do świadczenia tego uprawniony jest w pierwszej kolejności A. J.. Skarżąca, pismem z dnia [...] lipca 2019 r., wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na decyzję organu odwoławczego, zarzucając jej naruszenie: 1) art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych przez jego błędną wykładnię z pominięciem okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13, został on uznany za niekonstytucyjny w zakresie, w jakim różnicuje on prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez co narusza to art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, 2) art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w zw. z art. 23 krio oraz art. 27 krio przez ich błędną interpretację i niezasadne uznanie, że córce na której spoczywa obowiązek alimentacyjny, rezygnującej z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad matką legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż współmałżonek osoby niepełnosprawnej żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, 3) art. 7 k.p.a., art. 77 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. przez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i niezasadne uznanie, naruszające zasadę praworządności, iż skarżąca nie spełnia ustawowych przesłanek do ustalenia na jej rzecz świadczenia pielęgnacyjnego. Pismem z dnia [...] sierpnia 2019 r., złożonym w odpowiedzi na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga podlega oddaleniu. W rozpoznawanej sprawie, przedmiotem sądowej kontroli jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego, utrzymująca w mocy decyzję o odmowie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. W pierwszej kolejności, zauważyć należy, że wydana w sprawie decyzja organu I instancji zawiera szerszy katalog przyczyn uzasadniających odmowę skarżącej przyznania świadczenia. Z uzasadnienia decyzji organu II instancji wynika natomiast, że organ ten uwzględnił część zarzutów odwołania i utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy powołując się tylko na okoliczność, że inna osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Tylko więc ta okoliczność podlega badaniu przez Sąd. Wskazać więc należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 2220 z późn. zm.), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Na tle tego przepisu orzecznictwo wypracowało jednolite stanowisko, że fakt pozostawania w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważany za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana w dalszej kolejności. (wyrok WSA w [...] z dnia [...] sierpnia 2019 r., sygn. akt III SA/Kr 129718). Powyższe stanowisko wyprowadzono interpretując przepis art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych łącznie z odpowiednimi przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 23, 27 i 130 k.r.i.o.). Zgodnie z art. 23 k.r.i.o. małżonkowie są zobowiązani do wspólnego pożycia i wzajemnej pomocy. Jednocześnie stosownie do art. 27 tej ustawy małżonkowie obwiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczynić się do zaspakajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Z istoty z kolei świadczenia pielęgnacyjnego wyprowadzono, że przysługuje ono nie osobie wymagającej opieki, ale osobie która opiekę tą sprawuje. Ma ono za zadanie przynajmniej częściowo zrekompensować wydatki ponoszone przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnej osobie. (wyrok WSA z dnia [...] kwietnia 2012 r., sygn. akt II SA/Rz [...], WSA z dnia [...] października 2012 r., sygn. akt II SA/Bk [...], WSA z dnia [...] marca 2012 r., sygn. akt IV SA/Wr [...], WSA z dnia [...] czerwca 2012 r., sygn. akt II SA/Po [...], WSA z dnia [...] stycznia 2013 r., sygn. akt II SA/Ol [...]). Sąd w całości podziela ten pogląd. Zatem wbrew literalnemu brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych należy przyjąć, że sam fakt, że osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, zaś jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie jest przesądzający. Istnieją bowiem sytuacje, w których pomimo pozostawania przez osobę niepełnosprawną w związku małżeńskim z osobą, która formalnie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, możliwe byłoby przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny. Wykładnia ta umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i jego woli (WSA z dnia 11 października 2012 r., sygn. akt II SA/Bk 642/12 i z dnia 4 kwietnia 2013 r., sygn. akt II SA/Bk 987/12, a także wyrok WSA z dnia 19 lutego 2015 r., sygn. akt IV SA/Wr 924/14, wyrok NSA z dnia 19 stycznia 2017 r., sygn. akt I OSK 1622/15, WSA z dnia 8 października 2019 r., sygn. akt: II SA/Rz 810/19). Także zdaniem Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim stanowi przeszkodę w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego innemu członkowi rodziny tylko wtedy, gdy małżonek jest w stanie skutecznie opiekę sprawować. Możliwe jest natomiast przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny, gdy małżonek osoby niepełnosprawnej, z przyczyn od siebie niezależnych i niewynikających z jego woli, nie jest zdolny do sprawowania nad nią opieki. Przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny nie może jednak obejmować sytuacji, w których współmałżonek osoby wymagającej opieki ma obiektywną możliwość sprawowania opieki (pozwala mu na to wiek i stan zdrowia), lecz odmawia jej sprawowania. Nie ma przy tym znaczenia, zdaniem Sądu, jakie są subiektywne przyczyny tej odmowy, a więc czy wynika to z wzajemnych relacji między małżonkami, czy też z innych przyczyn np. zdrowy współmałżonek nie chce zrezygnować z pracy zawodowej w celu sprawowania opieki, a wolę takiej rezygnacji wyraża inny członek rodziny (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w [...] z dnia [...] czerwca 2019 r., sygn. akt: II SA/Go [...], LEX nr 2690435). Nie jest zatem trafny zarzut skargi naruszenia przepisów postępowania art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., gdyż z akt sprawy nie wynika by małżonek wymagającej opieki T. J. nie był zdolny do sprawowania opieki nad żoną. Organy ustaliły bowiem, że małżonek T. J. ma [...] lat a z wywiadu środowiskowego wynika, że nie choruje, pracuje zawodowo, tj. prowadzi własną działalność gospodarczą. Także w treści wniesionej skargi nie wskazano na obiektywne przyczyny niemożności sprawowania opieki nad T. J. przez jej małżonka. Skarżąca wyjaśniła bowiem, że trudno wymagać aby ojciec, który zapewnia zaplecze finansowe swojej rodzinie zrezygnował z pracy zawodowej i całkowicie poświecił się opiece nad schorowaną żoną, która dodatkowo poza dodatkiem pielęgnacyjnym w kwocie [...]zł nie posiada żadnych innych środków finansowych. W owej sytuacji, mąż T. nie mógłby się ubiegać o świadczenie pielęgnacyjne ani specjalny zasiłek opiekuńczy, który nie przysługuje małżonkom. Małżonkowie musieliby utrzymać się wspólnie z kwoty [...]zł. W tej sytuacji, zdaniem skarżącej, uznanie możliwości sprawowania opieki przez męża jest wyłącznie teoretyczne. Zdaniem Sądu, powyższe wyjaśnienie zawarte w skardze również wskazuje, że brak możliwości sprawowania opieki przez małżonka nie wynika z przyczyn obiektywnych, znajdujących uzasadnienie na gruncie przedstawionej wyżej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Skoro więc z akt sprawy wynika, że małżonek T. J. jest obiektywnie zdolny do sprawowania opieki – pozwala mu na to wiek i stan zdrowia, natomiast nie wykonuje jej, to innym osobom (w tym skarżącej) nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest bowiem wystarczające dla przyznania świadczenia osobom zobowiązanym do alimentacji w dalszej kolejności powołanie się na inne przyczyny, w szczególności ekonomiczne, uzasadniające niepodejmowane przez małżonka opieki. Zwrócić również należy uwagę, że okoliczność czy małżonek osoby wymagającej opieki może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, była przedmiotem wykładni sądowej w innych sprawach (np. w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 września 2013 r., sygn. akt: I OSK 2796/12, LEX nr 1375585). Nie znajduje także uzasadnienia zarzut skarżącej, że akceptacja takiej wykładni prawa naruszałaby konstytucyjne zasady sprawiedliwości społecznej, nakaz ochrony i opieki nad rodziną, jak również wynikający z art. 71 ust. 1 Konstytucji, nakaz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Należy bowiem podkreślić, że zgodnie z art. 81 Konstytucji, praw takich jak m.in. prawo rodziny do pomocy ze strony Państwa (art. 71 ust. 1), można dochodzić w granicach określonych w ustawie. Przedstawiona wyżej wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, odchodząc od literalnego brzmienia przepisu, realizuje natomiast przywołane przez skarżącą dyrektywy zasady sprawiedliwości społecznej i nakazu ochrony i opieki nad rodziną. Zaznaczyć także należy, że podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych jest nietrafny, gdyż odwołuje się do argumentów jakie były podstawą wydania tylko decyzji organu I instancji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze powyższy zarzut uwzględniło w swoim rozstrzygnięciu. Wobec powyższego, wniesiona skarga podlega oddaleniu, zgodnie z art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm.).