II SA/Po 740/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jakub Zieliński po rozpoznaniu w dniu 19 lutego 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi Z. A. prowadzącej przedsiębiorstwo A na postanowienie Dyrektora Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Poznaniu z dnia [...] kwietnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności zażalenia postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. /-/ Jakub Zieliński Strona skarżąca, w terminie do uiszczenia wpisu od skargi wskazanym w zarządzeniu z dnia 8 lipca 2014 r., wniosła o przyznanie jej prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Aktualnie skarżąca ma obowiązek uiścić wpis od skargi w przedmiotowej sprawie w wysokości 100 zł (zgodnie z zarządzeniem z dnia 8 lipca 2014 r.). W uzasadnieniu wniosku strona podała, że w dniu 30 lipca 2013 r. przerwany został ruch ciągły zakładu zajmującego się wytwarzaniem i dystrybucją energii elektrycznej, a zator usunięty został 14 czerwca 2014 r.; postój zakładu spotęgował straty produkcyjne rzędu ogółem [...] mln kilowatogodzin; ruch wznowiono na krótko w lipcu 2014 r.; ponowny rozruch zakładu nastąpił 1 września 2014 r. Dalej wyjaśniła, że pierwszy przychód z zakładu spodziewany jest na 15 października 2014 r. W odniesieniu do swojej sytuacji materialnej podała, że źródłem dochodu jest renta rodzinna po mężu w wysokości [...] zł, z której po odliczeniu kosztów egzekucji komorniczej na poczet podatku od nieruchomości i raty kredytu zaciągniętego na życie i potrzeby zakładu w styczniu 2014 r. pozostaje kwota około 400 zł miesięcznie. Skarżąca nadto oświadczyła, że posiada we współwłasności z synem niewykończony dom, lokal nad halą maszyn [...], a także [...] ha gruntu rolnego oraz [...] ha gruntu rolnego we współwłasności z synem oraz pawilony [...] do rozbiórki. Oświadczyła również, że nie posiada żadnych oszczędności i wartościowych przedmiotów - sprzedawane od 2001 r. składniki majątku osobistego i firmy z powodu przekreślenia opłacalności inwestycji spowodowanej podtopieniem inwestycji w wyniku zatorów w korycie rzeki. Skarżąca podała, że firma ma zadłużenie przekraczające [...] 000 zł z tytułu zaległości podatkowych i ZUS. Powołała się także na pogarszający się stan zdrowia. W odpowiedzi na wezwanie Sądu skierowane do strony w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., poz. 270, z późn. zm. - dalej: p.p.s.a.) skarżąca oświadczyła, że od śmierci męża sama prowadzi gospodarstwo domowe; pozostały po mężu majątek odziedziczyła wraz z synem. Wyjaśniając, że prowadzi działalność gospodarczą, którą rozlicza na podstawie zryczałtowanego podatku od przychodu osoby fizycznej, przedłożyła PIT-28 za 2013 r., z którego wynika przychód z tej działalności w wysokości [...] zł. Następnie przedłożyła deklaracje VAT za okres od stycznia 2014 r. do września 2014 r. oraz kartę przychodu, z których wynika, że w sierpniu 2014 r. nastąpiła sprzedaż o wartości [...] zł. Oświadczyła również, że ograniczyła zatrudnienie do jednej osoby, która dozoruje zakład. Ponadto przedłożyła: 1) wykaz środków trwałych firmy na łączną wartość około 45 000 zł, 2) harmonogram spłaty kredytu zaciągniętego na 3 lata w dniu 3 stycznia 2014 r. z ratą kredytową w wysokości około 400 zł, 3) wyciąg z rachunku bankowego w [...] z dnia 17 stycznia 2014 r. z którego wynika debet w wysokości 139,72 zł oraz z dnia 14 sierpnia 2014 r. z którego wynika, że wpłynęła kwota 3 650 zł, która następnie została przelana w ramach wynagrodzenia M. A. i z dnia 13 sierpnia 2014r., gdzie widnieje wpływ w wysokości 4 032,25 zł z którego pokryto koszty prowadzenia rachunku oraz zajęto kwotę 3 692,53 zł, 4) kserokopię części decyzji Naczelnika Urzędu Skarbowego w C. z dnia [...] 2014 r. w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości podatkowych, 5) wezwanie z dnia 26 czerwca 2014 r. do zapłaty w kwocie 3 562,17 zł za energię elektryczną. Postanowieniem z dnia 25 listopada 2014 r., wydanym przez referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, odmówiono przyznania stronie prawa pomocy. Od przedmiotowego postanowienia strona wniosła w terminie sprzeciw w dniu 3 stycznia 2015 r., nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem. W sprzeciwie zawarła polemikę ze stanowiskiem Sądu. Do sprzeciwu dołączyła kopię pisma z dnia 15 grudnia 2014 r. - zapowiedź wstrzymania od dnia 29 grudnia 2014 r. dostawy energii elektrycznej przez firmę energetyczną z uwagi na zadłużenie wynoszące 506,74 zł oraz kopię nakazu zapłaty z dnia [...] listopada 2014 r. zobowiązującej stronę do zapłaty dostawcy energii elektrycznej łącznej kwoty 3 560,64 zł wraz z odsetkami, a także kosztów postępowania. W odpowiedzi na wezwanie Sądu z dnia 23 stycznia 2015 r. o przedłożenie dodatkowych oświadczeń i wyszczególnionych dokumentów źródłowych, w piśmie z dnia 2 lutego 2015 r. skarżąca wniosła o uchylenie przedmiotowego zarządzenia, bowiem dotyczy ono dokumentowania okoliczności wskazywanych po dacie rozstrzygnięcia referendarza sądowego, które nie mogą mieć wpływu na merytoryczne rozstrzygnięcie wniesionego sprzeciwu, ani też nie mogą konwalidować wadliwego postanowienia z dnia 25 lipca 2014 r. W ocenie strony przedstawione przez nią okoliczności niewątpliwie wskazują na to, że nie jest w stanie ponieść żadnych ciężarów, zwłaszcza że od 15 grudnia 2014 r. trwa kolejna przerwa w funkcjonowaniu zakładu, zaś renta nie pozwala nawet na skromną egzystencję. Strona podniosła również, aby nie blokować jej prawa dostępu do sądu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 p.p.s.a. zarządzenie lub postanowienie wydane w zakresie rozpatrzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, przeciwko któremu wniesiono sprzeciw, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu w swoim całokształcie przez sąd, na posiedzeniu niejawnym. Sąd, rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, nie jest związany ustaleniami dokonanymi przez referendarza sądowego, nie rozpatruje też prawidłowości tego rozstrzygnięcia ani zawartej w sprzeciwie argumentacji skierowanej przeciwko temu rozstrzygnięciu. Innymi słowy, zaskarżenie postanowienia referendarza sądowego w sprawie prawa pomocy wywołuje ten skutek, że sąd rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy od początku, tzn. tak, jakby wniosek ten nie był jeszcze przedmiotem analizy, oceny i rozpoznania. Sąd nie wypowiada się co do zasadności zaskarżonego sprzeciwem orzeczenia i nie dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy podkreślić, że w orzecznictwie sądów administracyjnych istnieje ugruntowane stanowisko, iż instytucja prawa pomocy powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania, związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 grudnia 2006 r. sygn. akt II FZ 741/06, niepubl.). Natomiast przepis art. 246 § 1 p.p.s.a. stanowi, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), a w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny (pkt 2). Z powyższych przepisów wynika, że sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia, czy wnioskodawca spełnia warunki przyznania mu wnioskowanego prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntowany jest pogląd, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przepisach regulujących instytucję przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 20 listopada 2012 r. sygn. akt II FZ 940/12 – dostępne w Internecie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Oznacza to, że właśnie wnioskodawca, a nie sąd powinien poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności, bowiem to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że jego sytuacja majątkowa i finansowa jest na tyle trudna, iż nie ma on możliwości poniesienia całości lub odpowiednio części wydatków związanych z prowadzeniem postępowania sądowoadministracyjnego. W konsekwencji osoba, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy powinna podjąć wszelkie niezbędne działania mające na celu uzasadnienie i uprawdopodobnienie okoliczności, na które się powołuje. Instytucja prawa pomocy ma służyć bowiem przede wszystkim takim osobom, które nie mają możliwości zgromadzenia środków na opłacenie kosztów związanych z obroną swoich praw przed sądem lub nastąpiłoby to kosztem ich własnego niezbędnego utrzymania. Wnioskodawca powinien zatem wykazać w sposób, który nie budzi wątpliwości, że zdobycie środków niezbędnych do uczestniczenia w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe albo na tyle utrudnione, że nastąpiłoby z uszczerbkiem dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Wyjaśnić w tym miejscu należy, że podstawą rozstrzygnięcia o zwolnieniu od kosztów sądowych nie mogą być zapewnienia o trudnej sytuacji majątkowej, które budzą wątpliwości co do zgodności z rzeczywistym stanem rzeczy. Ocena zasadności żądania zwolnienia od kosztów sądowych musi odnosić się do rzeczywistych możliwości płatniczych, które określa posiadany majątek, wysokość przychodów i oszczędności, a także sytuacja rodzinna wnioskodawcy. Stąd też warunkiem koniecznym przeprowadzenia oceny możliwości strony w zakresie uiszczenia kosztów sądowych jest złożenie oświadczenia majątkowego, które przedstawia dokładne i wiarygodne dane o sytuacji majątkowej i rodzinnej strony postępowania. W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, sąd może na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Oznacza to, że obowiązek przedłożenia dokumentów powstaje po stronie wnioskodawcy, a nie innych podmiotów. W konsekwencji, w sytuacji, gdy sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a. wzywa stronę do przedłożenia dokumentów źródłowych obrazujących jej sytuację majątkową, to odmowa udostępnienia tych dokumentów przez wnioskodawcę, prowadząca do ich nieprzedłożenia, przesądza o uchybieniu obowiązkowi, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. (tak też NSA w postanowieniu z dnia 10 marca 2011 r. sygn. akt II FZ 67/11 - dostępnym jw.). Niedostarczenie wskazanych przez sąd w wezwaniu wydanym w trybie art. 255 p.p.s.a. informacji lub przedstawienie ich w sposób niekompletny bądź mało czytelny powoduje, że oświadczenie skarżącego pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego rozstrzygnięcia. W takiej sytuacji sąd uprawniony jest do sformułowania oceny, że wniosek o przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadniony (vide: postanowienie NSA z dnia 14 stycznia 2011 r. sygn. akt II OZ 1361/10, LEX nr 743829). Zdaniem Sądu, strona przedstawiła we wniosku i załączonych dokumentach tylko te informacje, które mogą świadczyć o jej złej sytuacji materialnej, pomijając natomiast pozostałe - mimo że została do przedstawienia wszystkich informacji wezwana. I tak, skarżąca, mimo wezwania, nie podała jakie przychody uzyskała prowadzona przez nią firma od sierpnia 2014 r., tj. od wznowienia działalności (jak wynika ze sprzeciwu, taka działalność była prowadzona do 15 grudnia 2014 r.), czy uzyskuje, a jeśli tak, to w jakiej wysokości dochody z posiadanych gruntów i lokali użytkowych oraz jakie są jej aktualne miesięczne koszty utrzymania. Skarżąca nadto nie nadesłała wyciągów z posiadanych rachunków bankowych z ostatnich dwóch miesięcy. Sąd w tej sytuacji przyjął, że skarżąca nie podała informacji, które pozwoliłyby ustalić jej aktualną, rzeczywistą sytuację materialną i stwierdzić, że zostały spełnione przesłanki z art. 246 § 1 p.p.s.a. Wobec tego Sąd uznał, że skarżąca nie wykazała w sposób niebudzący wątpliwości, że nie jest w stanie ponieść nawet częściowo kosztów postępowania. W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 245 § 3 w zw. z art. 260 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia. /-/ Jakub Zieliński