II SA/Po 755/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Asesor WSA Paweł Daniel Protokolant: sekr. sąd. Elżbieta Polody po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 kwietnia 2024 roku sprawy ze skargi G. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 23 października 2023 r., nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego specjalnego i zasiłku celowego oddala skargę Prezydent Miasta P. decyzją z dnia 14 sierpnia 2023 r., nr [...], działając na podstawie art. 2 ust.1, art. 3, art. 7 pkt 5, 6 art. 8 ust. 1 pkt. 1, art. 39 ust. 1 i 2, art. 41 pkt 1 i 2, art. 106 ust. 4 i art. 107 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004r. o pomocy społecznej (tekst jednolity Dz. U. z 2023 r., poz. 901, dalej: u.p.s.), w związku z § 1 uchwały Nr [...] Rady Miasta P. z dnia 28 stycznia 2014 r. w sprawie zasad zwrotu wydatków za posiłki oraz zasiłki okresowe i zasiłki celowe, przyznane pod warunkiem zwrotu będące w zakresie zadań własnych gminy (tj. Dz. Urz. Woj. Wlkp. z 2023 r., poz. 3590), § 1 pkt 1 lit. a Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 lipca 2021 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r., poz. 1296) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 775, dalej: K.p.a.) odmówił G. M. przyznania pomocy finansowej w formie zasiłku celowego specjalnego i celowego pod warunkiem zwrotu części lub całości zasiłku na: leki w wysokości [...] zł, czajnik w wysokości [...] zł, wentylator w wysokości [...] zł, naprawę zamków do drzwi w wysokości [...] zł, remont kuchni i łazienki w wysokości [...] zł, naprawę okien i szyb w wysokości [...] zł oraz zadośćuczynienie w wysokości [...] zł. Z uzasadnienia decyzji wynika, że wnioskiem z dnia 26 lipca 2023 r. skarżąca zwróciła się o przyznanie pomocy finansowej na miesiąc sierpnień 2023 r. na wymienione wyżej potrzeby. W dniu 2 sierpnia 2023 r. został przeprowadzony wywiad środowiskowy mający na celu zaktualizowanie sytuacji życiowej i materialnej skarżącej. W trakcie rozmowy strona zadeklarowała, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i pobiera emeryturę. Ponadto jest osobą długotrwale chorującą. Wyrokiem sądu sygn. akt VI U [...] z dnia 16 października 2013 r. została zaliczona do osób z lekkim stopniem niepełnosprawności na stałe. Organ ustalił, że dochód skarżącej w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku, tj. czerwcu 2023 r., stanowiło świadczenie ZUS w kwocie [...]zł, co oznacza, że przekracza ona kryterium dochodowe dla osoby samotnie gospodarującej (776 zł). W konsekwencji nie kwalifikuje się do pomocy w formie zasiłków celowych w myśl art. 39 ust. 1 i 2 u.p.s. Z uwagi na przekroczenie kryterium dochodowego organ rozpoznał wniosek na podstawie art. 41 pkt 1 i 2 u.p.s., badając, czy w przypadku skarżącej zachodzi "szczególnie uzasadniony przypadek". Odnosząc się do wniosku o środki finansowe na zakup leków w wysokości [...] zł organ uznał, że skarżąca jest w stanie zakupić je z własnych środków. Prezydent zaznaczył, iż w przypadku zgłoszenia potrzeby dofinansowania zakupu leków, samo złożenie wniosku nie jest wystarczające dla ustalenia zakresu i niezbędności tej potrzeby. Wskazano, iż konieczność zakupu leków nie została potwierdzona – wprawdzie we wrześniu 2022 r. skarżąca dostarczyła zaświadczenie lekarskie potwierdzające konieczność przyjmowania leków, jednak nie zawiera ono informacji jakie leki i w jakich ilościach musi stosować. Podkreślono, że pracownik organu pomocowego nie dysponuje wiedzą, która umożliwiałaby mu samodzielną weryfikację potrzeb medycznych wnioskodawcy, w związku z czym taka ocena musi odbywać się na podstawie stosownych dowodów uzyskanych od lekarza, jako osoby posiadającej wiedzę medyczną. Dalej podniesiono, że skarżąca oczekuje aby to organ pomocy społecznej systematycznie co miesiąc pokrywał koszt zakupu leków w pełnej wysokości. Takie roszczenie nie jest jednak uzasadnione. Celem pomocy społecznej nie jest wyręczanie strony w zaspokajaniu jej wszelkich potrzeb życiowych, lecz jedynie wspieranie osób i rodzin w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienie im przezwyciężenia trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Zdaniem organu strona nie wykorzystuje własnych możliwości do przezwyciężenia trudnej sytuacji życiowej, mimo iż posiada stałe źródło dochodu w postaci emerytury w wys. [...] zł i regularnie korzysta z pomocy Ośrodka Pomocy Społecznej w formie zasiłku celowego na zakup żywności w wys. [...] zł. Zatem racjonalnie gospodarując własnym dochodem jest w stanie zakupić najniezbędniejsze leki. Dalej organ wskazał, że strona zawnioskowała o pomoc finansową na zakup czajnika w kwocie [...]zł. Co do tej potrzeby organ uznał, że skarżąca jest w stanie z własnych środków zaspokoić wymienioną potrzebę. Odnośnie pomocy finansowej na zakup wentylatora organ wskazał, że zakup ten ma na celu polepszenie standardu życia, w konsekwencji nie mieści się w pojęciu "niezbędnej potrzeby bytowej". Skarżąca zawnioskowała również o pomoc finansową na naprawę zamków do drzwi w wys. [...] zł, remont kuchni i łazienki w wys. [...] zł, naprawę okien i szyb w wys. [...] zł. Organ wskazał w tym zakresie, że zgodnie z ustawą o pomocy społecznej pomoc może mieć formę zasiłku celowego na zaspokojenie niezbędnej potrzeby bytowej, natomiast nie jest on przewidziany na pokrywanie remontów oraz napraw mieszkań czy prywatnych budynków. Zdaniem organu finansowanie napraw zamków do drzwi, remontu kuchni i łazienki oraz napraw okien i szyb nie mieści się w pojęciu "niezbędnej potrzeby bytowej". Odnosząc się do żądania kwoty [...] złotych za krzywdy doznane ze strony MOPR organ wskazał, że kwota ta nie mieści się w katalogu niezbędnych potrzeb życiowych, a kwestia wyrządzonych szkód przez Ośrodek jest subiektywną opinią skarżącej. Ponadto strona była wielokrotnie informowana, że w sprawie zadośćuczynienia za wyrządzone krzywdy przez MOPR może wystąpić z powództwem do sądu cywilnego. Na koniec organ zwrócił uwagę, że skarżąca posiada zasoby w postaci emerytury oraz majątku, jakim jest dom z nieruchomością gruntową, jednak nie wykorzystuje ich dla poprawy swojej sytuacji materialnej. Skarżąca może bowiem wynająć część domu, ewentualnie sprzedać całą nieruchomość i uzyskać w ten sposób środki na kupno mieszkania adekwatnego do jej potrzeb i możliwości finansowych oraz środki na zabezpieczenie codziennych potrzeb. Skarżąca od kilku lat regularnie korzysta z pomocy finansowej MOPR, jednak nie podejmuje działań w kierunku tego, aby poprawić swoją sytuację mieszkaniową i finansową. Osoba wnioskująca o świadczenie z pomocy społecznej ma bowiem obowiązek współdziałania w celu rozwiązania trudnej sytuacji życiowej. Podkreślono, że MOPR zabezpiecza wyłącznie potrzeby podstawowe, w tym również podstawowe potrzeby skarżącej - przyznając jej środki finansowe na zakup żywności. Środki jakimi dysponują organy pomocy społecznej są ograniczone i nie pozwalają na udzielenie pomocy wszystkim potrzebującym we wnioskowanym zakresie. Mając to na uwadze organ nie znalazł podstaw do pozytywnego załatwienia wniosku skarżącej. Pismem z dnia 28 sierpnia 2023 r. do Samorządowego Kolegium Odwoławczego G. M. odwołała się od opisanej wyżej decyzji organu I instancji, wnosząc o jej uchylenie. Skarżąca podniosła, że decyzja jest ogólnikowa oraz zarzuciła organowi I instancji nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych w sprawie, błędną interpretację orzeczenia o niepełnosprawności, a także narażenie życia i zdrowia skarżącej. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 23 października 2023 r., nr [...], działając na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz.U. z 2018 poz. 570), art. 127 § 2 w związku z art. 138 § 1 pkt. 1 k.p.a. oraz art. 39 i art. 41 u.p.s. orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji. Motywując rozstrzygnięcie Kolegium wskazało, że G. M. korzysta z pomocy Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w P. w formie zasiłków celowych. Regularnie uzyskuje pomoc w formie zasiłku celowego na zakup żywności w wysokości [...] zł miesięcznie. Kolegium wskazało, że prawidłowo organ I instancji ustalił, iż skarżąca przekracza kryterium dochodowe i zasadnie rozważał jej wniosek w oparciu o art. 41 pkt 1 i 2 u.p.s. Analizując wniosek w kwestii przyznania pomocy finansowej na zakup leków Kolegium stwierdziło, że w przypadku zgłoszenia potrzeby dofinansowania zakupu środków leczniczych samo złożenie wniosku nie jest wystarczające dla ustalenia zakresu i niezbędności tej potrzeby. Przyznanie świadczenia na ten cel jest uzasadnione w sytuacji, kiedy wnioskodawca udokumentuje, że stosowanie określonych leków jest konieczne i niezbędne z medycznego punktu widzenia. Skarżąca nie przedstawiła specyfikacji leków ani zaświadczeń lekarskich potwierdzających konieczność ich stosowania, tym samym nie wykazała, jakie leki i jaka ich ilość jest niezbędna w procesie leczenia, w okresie miesięcznym. Podzielono argumentację organu I instancji, że skarżąca jest w stanie sfinansować zakup leków z własnych środków. Podkreślono, że celem pomocy społecznej nie jest wyręczanie strony w zaspokajaniu jej wszelkich potrzeb życiowych, tym bardziej, że G. M. nie wykorzystuje własnych możliwości do przezwyciężenia trudnej sytuacji życiowej. Skarżąca posiada stale źródło dochodu jakim jest emerytura w wys. [...] zł i regularnie uzyskuje pomoc na zakup żywności w wys. [...] zł. zatem gospodarując racjonalnie jest w stanie zabezpieczyć potrzebę zakupu niezbędnych leków. Odnosząc się do wniosku o przyznanie środków pieniężnych na zakup czajnika w wysokości [...] zł, wentylator w wysokości [...] zł, naprawę zamków do drzwi w wysokości [...] zł, remont kuchni i łazienki w wysokości [...] zł, naprawę okien i szyb w wysokości [...] zł oraz zadośćuczynienie w wysokości 52 mld zł, organ ocenił zgłoszone potrzeby za nie mieszczącą się w pojęciu niezbędnej potrzeby bytowej w rozumieniu ustawy o pomocy społecznej. Organ pomocy społecznej nie może przejąć na siebie obowiązku wykonywania remontów mieszkań czy budynków mieszkalnych, które nie mieszczą się w pojęciu niezbędnej potrzeby bytowej. W zakresie żądania zadośćuczynienia w wysokości [...] zł za wyrządzone krzywdy i upokorzenia ze strony MOPR stwierdzono, że żądana kwota nie mieści się w pojęciu niezbędnej potrzeby bytowej w rozumieniu ustawy o pomocy społecznej. Organ odwoławczy podzielił stanowisko organu I instancji, że kwestia sugerowanych krzywd i szkód doznanych przez skarżącą ze strony Ośrodka jest jej subiektywną opinią. Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, że G. M. nie wykorzystuje własnych możliwości do przezwyciężenia trudnej sytuacji życiowej, podczas gdy posiada nieruchomość, stałe źródło dochodu w postaci emerytury oraz uzyskuje regularnie pomoc z Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie. Zdaniem organu odwoławczego strona wiele zgłaszanych potrzeb może zaspokoić z własnych środków. W ocenie Kolegium zaskarżona decyzja nie narusza granic uznania administracyjnego, ponadto w przedmiotowej sprawie brak jest podstaw do przyjęcia, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów ustawy o pomocy społecznej. Pismem z dnia 13 listopada 2023 r. G. M. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na opisaną wyżej decyzję Kolegium, zarzucając naruszenie prawa materialnego i domagając się uchylenia decyzji. W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że nie zgadza się z zaskarżoną decyzją. Podniosła, że MOPR pozbawił ją przemocą ogrzewania, narażąjąc jej życie, poniża ją i obraża oraz wywiera na nią niszczycielską presję. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga podlegała oddaleniu. Przedmiotem kontroli Sądu była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 23 października 2023 r., nr [...], utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia 14 sierpnia 2023 r., nr [...], o odmowie przyznania G. M. zasiłku celowego, specjalnego zasiłku celowego i zasiłku celowego pod warunkiem zwrotu części lub całości zasiłku na leki w wysokości [...] zł, czajnik w wysokości [...] zł, wentylator w wysokości [...] zł, naprawę zamków do drzwi w wysokości [...] zł, remont kuchni i łazienki w wysokości [...] zł, naprawę okien i szyb w wysokości [...] zł oraz zadośćuczynienie w wysokości [...] zł. Z akt sprawy wynika, że G. M. jest osobą o lekkim stopniu niepełnosprawności orzeczonym na stałe, co wynika z wyroku Sądu Rejonowego [...] w P. z dnia 16 października 2013 r., VI U [...]. Skarżąca posiada niewielki, ale stały dochód w postaci świadczenia emerytalnego, które to świadczenie w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku wynosiło [...] zł i przekraczało kryterium dochodowe uprawniające do ubiegania się o zasiłek celowy (776 zł). Tym samym skarżąca nie kwalifikowała się do uzyskania pomocy w oparciu o przepis art. 39 u.p.s. W tym miejscu wskazać należy, że w przypadku przekroczenia kryterium dochodowego przyznanie świadczenia celowego na ogólnych zasadach jest w świetle przepisów prawa niemożliwe i kwestia ta nie podlega uznaniu organów. Wynika to wprost z art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.s.. Jak zasadnie stwierdziły organy obu instancji, mimo ustalenia dotyczącego kryterium dochodowego konieczne było rozważenie możliwości przyznania skarżącej wnioskowanych świadczeń z uwzględnieniem okoliczności, w jakich się znalazła. Na podstawie art. 41 pkt 1 i 2 u.p.s. "w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe" może być przyznane świadczenie w postaci specjalnego zasiłku celowego lub zasiłku celowego pod warunkiem zwrotu. Zwrócić należy uwagę, że art. 41 u.p.s. posługuje się pojęciem ogólnym, niedookreślonym i nieposiadającym definicji ustawowej "szczególnie uzasadnionego przypadku". W doktrynie przyjmuje się, iż przesłanka ta występuje wówczas, gdy sytuacja życiowa osoby lub rodziny, ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych zabiegów interpretacyjnych istniejącego stanu rzeczy, pozwala stwierdzić, że jest nadzwyczajna, dotkliwa w skutkach i głęboko ingerująca w plany życiowe, a wynika ze zdarzeń nienależących do zdarzeń codziennych. Są to zdarzenia występujące okazjonalnie, wymagające wielu niefortunnych zbiegów okoliczności, czy wykraczające poza możliwości ludzkiej zapobiegliwości (por. W. Maciejko, P. Zaborniak, Ustawa o pomocy społecznej, Komentarz, Warszawa 2008 r., s. 202). Tożsamą wykładnię przepisu art. 41 pkt 1 u.p.s. przyjęto również w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. m.in. wyroki z 28 sierpnia 2008 r., I OSK 1416/07 oraz z 12 maja 2011 r., I OSK 164/11, z dnia 16 maja 2018 r. o sygn. akt I OSK 179/18, czy z dnia 16 listopada 2018 r. o sygn. akt I OSK 3072/18 – opublikowany na: orzeczenia.nsa.gov.pl). Specjalny zasiłek celowy powinien być zatem traktowany jako wyjątkowa, szczególna pomoc doraźna na konkretny cel bytowy w sytuacji, gdy uzyskiwany dochód przekracza ustawowe kryterium dochodowe, a nie jest możliwe uzyskanie potrzebnych środków w ramach własnych działań strony i zwyczajnych świadczeń z pomocy społecznej. Przyznanie tego rodzaju zasiłku powinno uwzględniać okoliczności konkretnej sprawy (w tym indywidualną sytuację strony i ogólną sytuację pozostałych potrzebujących) oraz cele i zadania pomocy społecznej (art. 2 pkt 1, art. 3 pkt 1 u.p.s.). Odstępstwo od konieczności spełnienia kryterium dochodowego powoduje, że przyznanie pomocy takim osobom, w sytuacji ograniczonych środków finansowych i dużej liczby uprawnionych oraz osób oczekujących na wsparcie, wymaga wyjątkowych okoliczności. Zdaniem Sądu organy obu instancji obszernie pod tym kątem przeanalizowały sytuację skarżącej dochodząc do przekonania, że nie zaistniały nadzwyczajne okoliczności pozwalające udzielić G. M. wnioskowanej pomocy. W ocenie Sądu decyzja odmawiająca przyznania skarżącej pomocy finansowej na zakup leków, czajnika, wentylatora, naprawę zamków do drzwi, remont kuchni i łazienki, naprawę okien i szyb oraz zadośćuczynienie nie została podjęta z przekroczeniem granic uznania administracyjnego. Organom jest znana sytuacja skarżącej, którą rozważono biorąc pod uwagę nie tylko stan zdrowia, ale i stałe źródło dochodu (emerytura) oraz przyznawane skarżącej inne świadczenia z pomocy społecznej (np. środki na zakup żywności). Organy słusznie wskazały, że skarżąca jest w stanie z własnych środków pokryć koszt zakupu leków we wnioskowanym rozmiarze. Ponadto prawidłowe jest stanowisko organów, że skarżąca nie udokumentowała, że pozostaje w leczeniu i jakie leki są niezbędne i wynikają z zaleceń lekarza. Zdaniem Sądu zakup czajnika, wentylatora, naprawę zamków do drzwi, remont kuchni i łazienki, naprawę okien i szyb nie należą do kategorii potrzeb niezbędnych. Kwestia zadośćuczynienia za krzywdy pozostaje do oceny w ramach postępowania przed sądem powszechnym. Uznać więc należało, że organy pochyliły się nad każdą z potrzeb zgłaszanych przez skarżącą, lecz nie znalazły podstaw do ich uwzględnienia, co szczegółowo uargumentowano w zaskarżonych rozstrzygnięciach. Słusznie stwierdzono, że w okolicznościach sprawy skarżąca nie znajduje się w takiej sytuacji, która może zostać zakwalifikowana jako "szczególnie uzasadniony przypadek" w rozumieniu art. 41 pkt 1 u.p.s. Zgodzić się należało z organami, że zadaniem pomocy społecznej jest jedynie wspomaganie w działaniach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb, a nie zagwarantowanie stałego źródła utrzymania i bezwarunkowego zaspokajania wszystkich żądań wnioskodawców. Trafnie również organy przyjęły, że skarżąca nie wykorzystuje wszystkich możliwości w celu poprawy swojej sytuacji życiowej. W tym zakresie Sąd podziela stanowisko przedstawione w decyzjach, że samotne utrzymywanie dużego domu nakazuje rozważyć możliwość jego wynajęcia lub sprzedaży i w to miejsce zakupu odpowiedniego dla skarżącej lokalu mieszkalnego. Kontrastując fakt dysponowania przez skarżącą znacznym majątkiem w postaci posiadanej nieruchomości (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 21 lutego 2013 r., sygn. akt II SA/Po 1118/12) z celami instytucji pomocy społecznej, Sąd uznaje za konieczne wskazanie, że nie można za uzasadnione społecznie i prawnie dopuszczalne uznać przejęcia przez państwo na siebie wszystkich kosztów utrzymania skarżącej, w szczególności w sytuacji, gdy skarżąca może podjąć działania, które mogą poprawić jej sytuację życiową i majątkową (zob. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 6 lipca 2020 r., sygn. akt II SA/Gl 158/20). Zadaniem pomocy społecznej, jako subsydiarnej działalności państwa oraz samorządu, nie jest bowiem sfinansowanie wszystkich potrzeb wnioskodawcy, a jedynie udzielenie wsparcia, limitowanego możliwościami finansowymi organu (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 21 stycznia 2021 r., sygn. akt II SA/Po 186/21). Wobec powyższego, w ocenie Sądu, organy w sposób należyty wykazały brak podstaw do uwzględnienia wniosku zgłoszonego przez G. M.. Stanowisko organów co do tego, że przedstawiona przez skarżącą sytuacja nie stanowi "szczególnie uzasadnionego przypadku" Sąd uznał za prawidłowe. Decyzje zostały należycie umotywowane i nie naruszają art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. W tym stanie rzeczy Sąd – na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) oddalił skargę. Niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na mocy pkt XV zarządzenia Przewodniczącego Wydziału II z dnia 5 grudnia 2023 r. wydanego w oparciu o art. 15zzs4 ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1327 ze zm.).