II SA/Po 759/01

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu sprawy ze skargi Stanisławy K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia 1 lutego 2001 r. (...) w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej - uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia 28 lipca 2000 r. (...); Decyzją z dnia 28 lipca 2000 r. (...) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. 1996 nr 87 poz. 395 ze zm./ odmówił Stanisławie K. przyznania uprawnienia do owego świadczenia. W uzasadnieniu Kierownik Urzędu podniósł, że strona nie spełnia określonego art. 2 ustawy warunku deportacji do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy S. K. wyraziła wątpliwość, czy art. 2 ustawy jest jeszcze aktualny; wskazała, że represjom poddawana była dłużej niż 6 miesięcy - po aresztowaniu przez Gestapo przed wywiezieniem do Niemiec była przetrzymywana w nieludzkich warunkach ok. 4 tygodnie w obozie w Poznaniu. Odwołująca się wniosła o przyznanie świadczenia pieniężnego i praw kombatanckich. W piśmie z dnia 11 grudnia 2000 r. Stanisława K. podała, że jej praca przymusowa nie ogranicza się tylko do obozu Wiesenhof w Niemczech /1944-1945/, gdyż w latach 1940-1943 pracowała niewolniczo w majątku Niemca B. we wsi Rożdżały w gminie Rossoszyca w powiecie sieradzkim. Decyzją z dnia 1 lutego 2001 r. (...) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 127 par. 3, art. 138 par. 1 pkt 1 Kpa i art. 2 pkt 2 lit. "a" i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. 1996 nr 87 poz. 395 ze zm. - dalej ustawy/ utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 28.07.2000 r. W uzasadnieniu podniesiono, że Strona pracowała przymusowo od 1940 r. do 1944 r. w miejscowości Rożdżały w powiecie sieradzkim na terytorium II Rzeczypospolitej. Praca wykonywana na terenie państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. nie jest represją w rozumieniu ww. ustawy i świadczenie za jej wykonywanie nie przysługuje. Z przedłożonych dokumentów wynika, że praca przymusowa Strony w Wilhelmshaven rozpoczęła się dnia 12 listopada 1944 r., a okolice Wilhelmshaven zostały zajęte przez wojska alianckie dnia 28 kwietnia 1945 r. Praca w listopadzie nie może być zaliczona, gdyż wykonywana była w niepełnym miesiącu, a zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy, "świadczenie przysługuje (...) za każdy pełny miesiąc trwania pracy (...)". Strona pracowała w Niemczech 5 miesięcy i 18 dni, przeto świadczenie nie przysługuje, bowiem zgodnie z art. 2 pkt 2a ustawy, świadczenie przysługuje za deportację do pracy przymusowej na co najmniej 6 miesięcy. Skargę od tej decyzji do Naczelnego Sądu Administracyjnego wywiodła Stanisława K., podnosząc, że pracowała w latach 1940-1944 w Rożdżałach, w powiecie sieradzkim, w majątku Niemca B.; po aresztowaniu przez Gestapo przed deportacją do Niemiec, przez ok. 3 tygodnie przebywała w obozie przejściowym w Poznaniu. Od listopada 1944 r. do maja 1945 r. pracowała przymusowo w Wilhelmshaven. Jako niemoralne oceniła to, że wylicza się Jej miesiące i dni pracy niewolniczej, gdy represjom ze strony Niemców poddawana była prawie przez cały okres okupacji Polski. To, że wojska alianckie zajęły Wilhelmshaven 28.04.1945 r. nie ma znaczenia, bowiem Skarżąca jeszcze 7.05.1945 r. była w niewoli i pracowała z innymi więźniami. Argument, że praca w listopadzie nie może być zaliczona jako wykonywana w niepełnym miesiącu, jest krzywdzący i urąga godności Skarżącej- przebywającej w obozie przejściowym, poddanej wielu represjom, której ojciec doznał zawału, gdy dowiedział się o Jej aresztowaniu i wywiezieniu w nieznanym kierunku. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadną. Zaskarżona decyzja narusza zasadę dochodzenia prawdy obiektywnej /art. 7 Kpa/, obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego /art. 77 par. 1 Kpa/, zasadę swobodnej oceny dowodów /art. 80 Kpa/ i art. 107 par. 3 Kpa a nadto art. 1 ust. 1, art. 2 pkt 1 i 2, art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik /Dz.U. 1996 nr 87 poz. 395 ze zm./. Ustawa nie zawiera przepisów, regulujących sposób obliczania terminów, co powoduje potrzebę sięgania do przepisów ogólnych. Termin oznaczony w miesiącach kończy się z upływem dnia, który nazwą lub datą odpowiada początkowemu dniowi terminu, a gdyby takiego dnia w ostatnim miesiącu nie było w ostatnim dniu tego miesiąca /art. 112 Kc/. O błędności wykładni przyjętej przez Kierownika Urzędu świadczy wynik owej wykładni - gdyby deportowany rozpoczął pracę np. 2 stycznia a zakończył 30 sierpnia, to przy wykładni proponowanej przez organ administracji publicznej, nie mógłby skorzystać ze świadczenia za 30 dni stycznia i 30 dni sierpnia. Inny deportowany, który podjąłby pracę dnia 1 stycznia a zakończył 31 sierpnia, nabyłby prawo do świadczenia za dwa miesiące dłużej, mimo że pracował tylko o dwa dni dłużej. Ratio legis art. 3 ust. 1 ustawy wskazuje, że wolą ustawodawcy było przyznanie świadczenia za pełne miesiące pracy, bez względu na to, kiedy ów okres zaczął płynąć i kiedy się zakończył. Z twierdzeń podnoszonych przez Skarżącą wynika, że domaga się świadczenia w oparciu o art. 2 pkt 1 /w którym ustawodawca nie wprowadził sześciomiesięcznego minimum czasowego ani konieczności osadzenia w obozie pracy przymusowej poza terytorium II Rzeczypospolitej Polskiej/, nie zaś art. 2 pkt 2a ustawy. Jedynie zatem na marginesie należy podnieść, że Kierownik Urzędu nie poddał w stopniu wystarczającym procesowi interpretacji art. 2 pkt 2 ustawy, wbrew podstawowej zasadzie wykładni prawa /M. Zieliński " Wykładnia prawa. Zasady. Reguły. Wskazówki" W. Pr. 2002 str. 294/. Wykładnia językowa nie prowadzi do jednoznacznego rezultatu, czy wymóg 6 miesięcy dla przyjęcia, że spełnione zostały przesłanki represji z art. 2 pkt 2 ustawy dotyczy samej deportacji /wywiezienia/, czy też okresu pracy przymusowej. W języku polskim przyjmuje się, że deportacją w języku prawniczym jest "zesłanie do określonej, przeważnie odległej i izolowanej miejscowości na przymusowy pobyt". Wywiezienie to forma rzeczownikowa czasownika "wywieźć - wysłać dokąd jakimś środkiem lokomocji (...) robotników wywożono do Niemiec podstępem i gwałtem" /"Słownik języka polskiego" pod red. W. Doroszewskiego PWN odpowiednio - t. II str. 88 i t. X str. 321/. Z historii znane są przypadki, że sama wywózka, z uwagi na jej długotrwałość i warunki była najsilniejszą represją /Józef Krzeptowski Król tatrzańskich kurierów /M. Czajka, M. Kamler i W. Sienkiewicz "Leksykon historii Polski" WP 1995 str. 374/ na Syberię jechał 40 dni/. Założenie racjonalnego prawodawcy i cele, jakie przyświecały mu przy stanowieniu ustawy nakazują przyjąć, że wymóg 6 miesięcy odnosi się do deportacji /wywózki/ do pracy przymusowej, a okres pracy przymusowej służy jedynie ustaleniu wysokości świadczenia /argum ex art. 3 ust. 1 ustawy/. Utrwalonym w orzecznictwie Sądu Najwyższego i w doktrynie jest pogląd, że ustawowe określenie "fakty powszechnie znane" /art. 153 Kpk z 1969 r., art. 228 par. 1 Kpc, art. 77 par. 4 Kpc/ obejmuje również fakty historyczne, utrwalone w piśmiennictwie naukowym- te relacje o pewnych mających miejsce w przeszłości zdarzeniach, w tym także politycznych, które w sposób zgodny z zasadami metodologii naukowej, a więc w oparciu o różnorakie źródła, ujawnione zostały przez historyków /wyrok SN z dnia 9 marca 1993 r. WRN 8/93 - OSNKW 1993 nr 7-8 poz. 49; OSP 1994 z. 6 poz. 117 z glosą J. Tylmana; WPP 1994 nr 2 poz. 101 z glosą S. Przyjemskiego; PS 1996 nr 4 str. 67 z omówieniem J. Gudowskiego; PS 1996 nr 5 str. 38 z omówieniem Z. Dody i J. Grajewskiego, akceptowane przez J. Gudowskiego "Kpc, tekst, orzecznictwo, piśmiennictwo" W.Pr. 1998 t. 1 str. 473 uwaga: 8/. Wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 107 par. 3 Kpa, Kierownik Urzędu me wskazuje dowodu, w oparciu o który ustala, że "okolice Wilhelmshaven zostały zajęte przez wojska alianckie dnia 28 kwietnia 1945 r." nie precyzując jakie okolice ma na myśli. Dopiero w odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu powołał się na wydawnictwo "United States Army in World War II. Special Studies. Chronology 1941/45" pod red. Maty H. Williams, Washington 1960 (...). Ponieważ w aktach administracyjnych ani do odpowiedzi na skargę nie załączono uwierzytelnionego odpisu istotnego fragmentu owej publikacji, nie mogło to stanowić podstawy ustaleń Naczelnego Sądu Administracyjnego /art. 52 ust. 1 i 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym - Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./. Powszechnie znane Sądowi fakty w oparciu o polskie publikacje wskazują, że 4 maja 1945 r. Pierwsza Dywizja Pancerna pod dowództwem gen. Stanisława Maczka zaczęła przełamywanie obrony niemieckiej. Zawieszenie broni dnia 5 maja 1945 r. zastało polską Dywizję pod Wilhelmshaven. Bezwzględną kapitulację wojsk niemieckich dnia 5 maja 1945 r. w Wilhelmshaven i w jego porcie ze strony polskiej przyjął płk dypl. Antoni Grudziński. Pierwsza Dywizja Pancerna zajęła Wilhelmshaven dnia 6 maja 1945 r. /Zbigniew Wawer "Organizowanie 1 Dywizji Pancernej" w: J. L. Englert, K. Barbarski "Generał Maczek i żołnierze 1 Dywizji Pancernej"- Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego, Polska Fundacja Kulturalna - Londyn 1992 str. 16; S. Bałuk, M. Michałowski "Polski czyn zbrojny 1939-45" Wyd. Polonia 1989 str. 109, 111,147; K. Baczkowski i in. [w:] "Encyklopedia szkolna Historia" WSiP 1993 str. 416; "Nowa encyklopedia powszechna PWN" 1997 t. 6 str. 787/. Z naruszeniem art. 80 w zw. z art. 77 par. 4 Kpa Kierownik Urzędu ustalił, że Skarżąca już 28.04.1945 r. przestała wykonywać pracę przymusową. Z naruszeniem art. 80 i art. 107 par. 3 Kpa organ administracji publicznej pominął przy ocenie uwierzytelniony /choć nie przetłumaczony na język polski/ odpis dokumentu z dnia 14 maja 1995 r., pochodzący od władz Miasta Wihelmshaven, z którego zdaje się wynikać, że Skarżąca od 12.11.1944 r. do 1.05.1945 r. przebywała w Wilhełshaven Lager Wiesenhof (...). Ustalenia poczynione w tym zakresie Kierownik Urzędu oceni w oparciu o art. 2 pkt 1 ustawy. Kierownik Urzędu - wbrew obowiązkowi z art. 7 Kpa nie poczynił też żadnych ustaleń, czy i w jakim okresie /we wniosku z 4.09.2000 r. podaje ok. 4 tygodnie/ Skarżąca przebywała w obozie w Poznaniu /w kwestionariuszu wskazała obóz przesiedleńczy w Poznaniu ul. Grunwaldów ok. 3 tygodnie/. Obowiązkiem Kierownika Urzędu było ustalić w szczególności w Archiwum Państwowym bądź Instytucie Pamięci Narodowej, czy w 1944 r. funkcjonował w Poznaniu obóz przesiedleńczy bądź obóz pracy przy ul. /zapewne/ Grunwaldzkiej, czy zachowały się listy więźniów i czy, oraz w jakim okresie w obozie tym przebywała Skarżąca; czy i kiedy została zeń wywieziona. Wiarogodność relacji Skarżącej winna zostać starannie oceniona w szczególności błędnym wydaje się przeświadczenie Skarżącej, że została aresztowana na polu przez Gestapo. Gestapo /Geheime Staatspolizei/ była tajną policją polityczną, uznaną przez Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości w Norymberdze w 1946 r. za organizację przestępczą, przeznaczoną na terenie krajów okupowanych przede wszystkim do walki z ruchem oporu /A. Bartnicki "Leksykon historii świata" W-wa 1998 str. 136; "NEP PWN" 1995 t. 2 str. 515/. Jednakże była ona stosunkowo nieliczną /w całej III Rzeszy i w krajach okupowanych liczyła 40.000 funkcjonariuszy/ wysoko wyspecjalizowaną policją polityczną, przeznaczoną do rozpoznania i zwalczania przeciwnika /E. Crankshaw "Gestapo" KiW 1997 str. 10/ z zasadzie niewidoczną na ulicach /F. Ryszka przedmowa do książki E. Crankshawa op.cit. str. IV-V/. Gen. Władysław Anders nie przebywał w maju 1945 r. w Wilhelshaven /w kwestionariuszu Skarżąca podaje, że wyzwolona została przez Armię gen. Maczka i Andersa/, lecz od lutego 1945 r. po nominacji na p.o. Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, przebywał w Londynie; Drugi Korpus Wojska Polskiego po zakończeniu bitwy o Bolonię /trwającej od 9.04.1945 do 21.04.1945 r., w której to bitwie bezpośrednio dowodził gen. Z. Szyszko Bohusz podczas pobytu gen. W. Andersa w Londynie p.o. dowódcy Drugiego Korpusu Polskiego; "Encyklopedia szkolna historia" str. 420; K. Szmagier "Generał Anders i jego Żołnierze" IW PAX 1993 str. 32/, nadal stacjonował we Włoszech. Owe odstępstwa od faktów powszechnie znanych, nie muszą przemawiać w konkretnej sprawie za odmową dania wiary dowodom, bezpośrednio potwierdzającym pobyt Skarżącej w obozach pracy; wymagają jednak starannej oceny, zaprezentowanej zgodnie z dyspozycją art. 107 par. 3 Kpa. Wbrew zarzutom Skarżącej, podniesionych we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, art. 2 ustawy nadal obowiązuje. Jednakże dla ustalenia prawa do świadczenia w oparciu o art. 2 pkt 1 ustawy, konieczne jest jedynie ustalenie przez Kierownika Urzędu faktycznego czasu trwania pobytu zainteresowanej w obozie pracy przymusowej z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych; brak natomiast obowiązku wykazywania przez tę osobę, czy w czasie pobytu w obozie pracy przymusowe/ faktycznie pracę przymusową wykonywała /wyrok SN z dnia 13 stycznia 2000 r.- III RN 112/99 - OSNAPU 2000 nr 20 poz. 736; podobnie wyrok SN z dnia 6 kwietnia 2000 r. III RN 143/99 - Wokanda 2000 nr 9 str. 31/. Konieczność ustalenia faktycznego czasu pobytu w obozie pracy /Skarżąca błędnie ocenia jako niemoralne wyliczanie miesięcy i dni pracy niewolniczej, gdy represjom ze strony Niemców była poddana przez prawie cały okres okupacji/, wynika z art. 3 ust. 1, który jednoznacznie określa sposób wyliczenia wysokości świadczenia, uzależniając go od ilości pełnych, przepracowanych miesięcy. Skarżąca nawiązuje do rozumienia pojęcia represja, powszechnie przyjętego w języku polskim /"surowe środki odwetu; ich stosowanie" "Słownik języka polskiego" pod red. M. Szymczaka - PWN 1992 t. 3 str. 47; "kara, karanie /przez państwo albo sądy/; polityczny: środek odwetu, ucisku, tłumienia buntu" W. Kopaliński "Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych" WP 1990 str. 438-439/. Jednakże ustawodawca nie każdą represję objął działaniem ustawy, wyraźnie definiując pojęcie represje w rozumieniu art. 4 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /t.j. Dz.U. 2002 nr 42 poz. 371/, jak i w art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Obowiązkiem Naczelnego Sądu Administracyjnego jest badanie zgodności zaskarżonych decyzji z prawem, nie zaś zastępowanie ustawodawcy w określaniu, które jeszcze rodzaje represji winny wiązać się z nabyciem uprawnień na podstawie obu ww. ustaw. Utrwalonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jest pogląd, że pozostaje w zgodzie z zasadą państwa prawnego przyznanie uprawnień do świadczenia tylko pewnej, ściśle określonej grupie osób srożej represjonowanych, z pominięciem osób, które doznały represji mniej dolegliwych /art. 2 i art. 32 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. - Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483, sprostowanie Dz.U. 2001 nr 28 poz. 319; uzasadnienie uchwały 7 Sędziów NSA z dnia 12 października 1998 r., OPS 5/98 - ONSA 1999 Nr 1 poz. 1/. Art. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie. Ustawa nie przewiduje objęcia świadczeniem wszystkich osób, które doznały represji okresu wojennego i powojennego. Nie dotyczy też wszystkich rodzajów i form represji, jakim w tym okresie poddani byli obywatele polscy /uzasadnienie uchwały 7 sędziów NSA z dnia 12 października 1998 r., OPS 5/98/. Przykładem takich represji są represje powołane przez Skarżącą na str. 2 uzasadnienia skargi, nie wypełniły one bowiem przesłanek z art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osobom osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W szczególności praca na terenie wsi Rożdżały jako położonej w granicach II Rzeczypospolitej- nie uprawnia do otrzymania świadczenia określonego ustawą. Wobec powyższego na podstawie art. 22 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 1 i 3 oraz art. 29 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ należało orzec jak w sentencji.