II SA/Po 76/24

Dnia 15 maja 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska – Tylewicz (spr.) Asesor WSA Arkadiusz Skomra po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 15 maja 2024 roku sprawy ze skargi K. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 28 listopada 2023 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Wójt Gminy D. (dalej Wójt) decyzją z dnia 23 października 2023 r. nr [...], działając na podstawie art.3 pkt 11, art. 17, art.20, art. 24 ust.2, ust.2a, ust 4, art. 26 i art. 32 ustawy z dnia 28 listopada 2003r o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 ze zm. dalej u.ś.r.); art. 104 art. Kodeksu postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2023r. poz. 775 ze zm. dalej k.p.a.), Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 sierpnia 2021 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz. U. z 2021 r. poz. 1481), art. 6 ust. 2a, art. 18 ust. 5a, art. 22 ust 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998 o systemie ubezpieczeń społecznych (tj. Dz. U. z 2023 r. poz. i 230), art. 66 ust. 1 pkt 28a ustawy z dnia 27 sierpnia 2004r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz.U. z 2022r., poz. 2261 ze zm.) odmówił K. A. (dalej jako skarżąca lub strona) prawa do świadczenia pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad J. A.. Uzasadniając swoje stanowisko organ wskazał, że w dniu 29 września 2023r. skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką J. A.. Ustalono, że J. A. posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 28 lipca 2020r. z terminem ważności do dnia 31 lipca 2024r. Według orzeczenia niepełnosprawność datuje się od 2011 roku. Ustalono nadto, że matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim. Wójt stwierdził, że z dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy oraz informacji zawartej w wywiadzie środowiskowym z dnia 11 października 2023r. wynika, że skarżąca sprawuje całodobową opiekę nad swoją matką, której stan zdrowia nie pozwala na samodzielne funkcjonowanie. Podopieczna przemieszcza się na wózku inwalidzkim, na którym nie jest w stanie samodzielnie usiąść. Skarżąca nie może podjąć żadnego zatrudnienia, gdyż świadczy pomoc matce we wszelkich czynnościach dnia codziennego, takich jak czynności higieniczne, przygotowywanie posiłków, sprzątanie, podawanie leków itp. Skarżąca nie posiada rodzeństwa, które mogłoby pomóc w opiece nad matką. Organ ustalił, że ojciec skarżącej jest osobą czynną zawodowo i z tego względu nie może sprawować całodobowej opieki nad żoną. W tym stanie faktycznym organ stwierdził, że skarżącej wnioskowane świadczenie nie przysługuje z uwagi na treść przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. (data powstania niepełnosprawności) oraz art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. (pozostawanie podopiecznej w związku małżeńskim). Od powyższej decyzji K. A. wniosła odwołanie wskazując, że spełnia przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia, sprawując stałą i długotrwałą opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 28 listopada 2023 r. nr [...], działając na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 12.10.1994 roku o samorządowych kolegiach odwoławczych (jedn. tekst. Dz. U z 2018r., poz. 570, ze zm.) oraz art. 138 § 1 pkt 1 oraz art. 104 § 1 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2, art. 17 ust 1, ust. 1a i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji. Kolegium nie zgodziło się z organem I instancji w zakresie zastosowania w sprawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. Zdaniem Kolegium należy dokonać wykładni powyższego przepisu z uwzględnieniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. poz. 1443). Rozpoznając niniejszą sprawę, organ I instancji zobowiązany był uwzględnić wskazany wyrok, którym Trybunał Konstytucyjny uznał przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Wobec tego Kolegium stwierdziło, że organ I instancji nie mógł podstawy odmowy kształtować w oparciu o powyższy przepis. Niezależnie od powyższego, w ocenie Kolegium skarżąca nie spełniła wszystkich przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. SKO zwróciło uwagę, że dnia 14 listopada 2022r. podjęta została chwała 7 sędziów NSA (sygn. I OPS 2/22). Zgodnie z tą uchwałą warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Kolegium wskazało, że małżonek J. A. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z akt sprawy wynika natomiast, że mąż J. A. jest osobą czynną zawodowo. W tych okolicznościach zdaniem Kolegium nie zaktualizował się obowiązek alimentacyjny skarżącej względem matki, co nastąpiłoby jedynie gdyby jej ojciec legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. K. A. reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 28 listopada 2023 r. [...] w przedmiocie utrzymania w mocy decyzji Wójta Gminy D. z dnia 23 października 2023 r. wnosząc o jej uchylenie i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji a także zasądzenie kosztów postępowania. Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie: 1. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się córki faktycznie sprawującej opiekę nad osobą niepełnosprawną, z uwagi na to, iż opieka ta winna być sprawowana przez męża niepełnosprawnej, który jest czynny zawodowo i nie ma potwierdzonego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy funkcjonalna wykładnia ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia skarżącej, 2. art. 2, art. 18, art. 23, art. 32 ust. 1 oraz art. 71 ust. 1 Konstytucji RP poprzez bezpodstawną odmowę przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania wyłącznej opieki nad niepełnosprawną matką, podczas gdy bezwarunkowe przyznanie wyłącznie małżonkowi, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, narusza zasady konstytucyjne, w tym zasadę równości wobec prawa oraz prawa rodziny do pomocy ze strony państwa, 3. art. 7, art. 77, art. 80 i art. 138 § 1 k.p.a. poprzez bezpodstawne utrzymanie w mocy decyzji Wójta Gminy D. z dnia 23 października 2023 r. W skardze K. A. rozwinęła powyższe zarzuty. W jej ocenie sytuacja, w jakiej się znajduje wymaga od niej rezygnacji z pracy celem opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, która wymaga pomocy we wszelkich sprawach życia codziennego. Skarżąca podkreśliła, że jej ojciec nie może wykonywać czynności opiekuńczych, gdyż nie potrafi dawkować leków, przygotowywać i podawać posiłków, wykonywać czynności higienicznych przy żonie. Skarżąca jest jedyną osobą, która może te czynności sprawować. Ponadto jako córka, w myśl art. 132 KRiO jest osobą zobowiązaną do alimentacji względem swojej matki. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie i podtrzymało swoje stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej jako p.p.s.a.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Z brzmienia art. 145 § 1 p.p.s.a. wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. tejże kontroli legalności sąd dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną. Sąd kontrolując w tak zakreślonych granicach legalność zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego i poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy D. stwierdził, że wniesiona w sprawie skarga nie może być uwzględniona. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (w tekście jako u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do dnia 31.12.2023 r.). W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do art. 17 ust. 1a pkt 1-3 u.ś.r., osobom, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie zaś z treścią art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Stosownie do art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia (pkt 1) lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia (pkt 2). Przypomnieć należy, że przepis ten na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz. U. poz. 1443) w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Słusznie więc Kolegium zwróciło uwagę, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może aktualnie stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Na kanwie niniejszej sprawy spornym pozostaje czy organy dokonały właściwej wykładni oraz prawidłowego zastosowania przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Analiza akt sprawy prowadzi do wniosku, że skarżąca, jako córka osoby wymagającej opieki, a więc osoba spokrewniona z nią w pierwszym stopniu, jest obciążona obowiązkiem alimentacyjnym, a zatem jest osobą uprawnioną do ubiegania się o przyznanie prawa do świadczenie pielęgnacyjnego. Materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie pozwala jednak na przyznanie skarżącej prawa do wnioskowanego świadczenia, albowiem w sprawie zachodzi negatywna przesłanka określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Organy ustaliły bowiem, że J. A. pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Brak sprawowania opieki nad małżonka wynika zaś z decyzji o pozostawaniu przez niego osobą aktywną zawodowo. W tym stanie rzeczy organy obu instancji zasadnie orzekły o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką. Podkreślenia wymaga, że na mocy powołanych powyżej przepisów, krewnym pierwszego stopnia, a także dalszym krewnym osoby wymagającej opieki, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje pod warunkiem, iż współmałżonek podopiecznego nie może wywiązać się z obowiązku osobistej opieki, bo jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Świadczenie pielęgnacyjne można przyznać krewnym pierwszego stopnia, a także dalszym krewnym osoby wymagającej opieki, dopiero wówczas, gdy brak zdolności do sprawowania opieki przez współmałżonka ze względu na jego stan zdrowia potwierdzony zostaje orzeczeniem o zaliczeniu do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (uchwała NSA z 14.11.2022 r. sygn akt I OPS 2/22, ONSAiWSA 2023, nr 1, poz. 2). Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela ocenę, że kryteria i przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego mają charakter autonomiczny. Brak jest podstaw do przyjmowania, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. powinien być interpretowany z uwzględnieniem art. 132 ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej jako KRiO), a w szczególności z uwzględnieniem wskazanych w nim przesłanek odnoszących się do braku możliwości lub nadmiernych trudności w zadośćuczynieniu obowiązkom alimentacyjnym (wyrok NSA z 26.01.2023 r. sygn. akt I OSK 512/22, CBOSA). Fakt, że małżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza możliwość przyjęcia, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje dalszym osobom, na których wobec osoby wymagającej opieki ciąży obowiązek alimentacyjny, i które w związku ze sprawowaną opieką zrezygnowały z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub nie podejmują takiej aktywności (wyrok NSA z 12.01.2023 r. sygn. akt I OSK 354/22, CBOSA). W kwestiach niepełnosprawności i jego stopnia rozstrzygają inne organy w innym postępowaniu, a wydane przez te organy orzeczenia są wiążące na gruncie postępowania o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (wyrok WSA w Poznaniu z 6.03.2024 r., sygn. akt: IV SA/Po 58/24, CBOSA). W świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. przyjmować należy, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy małżonek nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku opieki względem współmałżonka z uwagi na swój stan zdrowia - rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności (wyrok NSA z 13.04.2022 r. sygn. akt I OSK 1285/21, CBOSA). Nielegitymowanie się przez małżonka osoby chorej orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, na dzień złożenia wniosku o przyznanie tego świadczenia, wyklucza dalszego członka rodziny od możliwości ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne (wyrok NSA z 12.01.2023 r. sygn. akt I OSK 377/22, CBOSA). Bez znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy pozostaje okoliczność faktycznego sprawowania opieki przez skarżącą i rezygnacji przez nią z pracy w tym celu. Mając na względzie, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to uznać należało, że zasadna była odmowa przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, w stanie prawnym obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. Z powyższych względów, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił.