II SA/Po 773/12

Dnia 30 listopada 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Kwiecińska Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Łaskarzewska Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Monika Pancewicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 listopada 2012 r. sprawy ze skargi K. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lesznie z dnia [...] sierpnia 2012r. Nr [...] w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją nr [...] z dnia 13 czerwca 2012 roku Burmistrz Gminy R. na podstawie art. 23 ust. 1, ust. 7, ust. 8, art. 25, art. 12 ust. 1, ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 1 z 2009 r. poz. 7) postanowił odmówić umorzenia K. F. nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego z ustawowymi odsetkami w kwocie 1.394,87 zł. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, iż decyzją z dnia [...] września 2011 wypłacone K. F. świadczenie z funduszu alimentacyjnego za okres od [...].05.2010 r. do [...].07.2010 r. w kwocie 1.394,87 zł zostało uznane za nielaneżnie pobrane. Decyzją z dnia [...] października 2011 r. K. F. została zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W dniu [...] stycznia 2012 r. K. F. wniosła o umorzenie wymienionej należności wraz z odsetkami. Organ ustalił, iż wnioskodawczyni zamieszkuje i wspólnie gospodaruje z konkubentem oraz pięciorgiem dzieci. Wnioskodawczyni choruje na depresję i z tego powodu systematycznie przyjmuje leki, choroba utrudnia jej podjęcie pracy. Konkubent pracuje, a źródłem utrzymania rodziny jest jego wynagrodzenie za pracę, świadczenia rodzinne, fundusz alimentacyjny i dodatek mieszkaniowy. Łączny miesięczny dochód rodziny wynosi ok. 3.480,68 zł. Czworo dzieci korzysta z pomocy w formie wyżywienia w szkole. Organ wziął pod uwagę udokumentowane wydatki w postaci rachunku za prąd, wydatki związane z zakupem odzieży i artykułów spożywczych, potwierdzone paragonami fiskalnymi. Wnioskodawczyni nie udokumentowała innych kosztów utrzymania mieszkania oraz wydatków ponoszonych na leki. W ocenie organu wnioskodawczyni jest w stanie uregulować zadłużenie, jeśli nie jednorazowo to ratalnie. Organ zadeklarował możliwość rozłożenia należności na raty, jeżeli strona wystąpi ze stosownym wnioskiem. K. F. odwołała się od opisanej wyżej decyzji, podnosząc, iż nie jest w stanie spłacić zadłużenia i wskazując na swoją trudną sytuację materialną i rodzinną. Podniosła, że jest osobą bezrobotną, choruje na depresję, mieszka wraz z konkubentem i swoimi oraz jego dziećmi w mieszkaniu o powierzchni 38 m2. Wynagrodzenie konkubenta jest obciążone zajęciami komorniczymi i faktycznie miesięczny dochód rodziny wynosi 2.591,70 zł. Wnioskodawczyni przedstawiła wyliczenie miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem mieszkania, jej wydatkami na leki oraz kwotą przekazywaną na jej córkę mieszkającą u dziadków. Według jej wyliczeń z miesięcznego dochodu rodziny, po uwzględnieniu wymienionych wyżej koniecznych wydatków, zostaje kwota 754 zł, z której kupowane są żywność i środki czystości. Do odwołania K. F. dołączyła rachunki za prąd, wodę, faktury za leki oraz opał, paragony potwierdzające wydatki na żywność i odzież, dowody wpłat związane z nauką szkolną dwójki dzieci. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lesznie decyzją z dnia [...] sierpnia 2012 roku, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy podzielił stanowisko organu I instancji, podnosząc, iż bez wątpienia sytuacja osobista i majątkowa wnioskodawczyni jest trudna, jednak sama trudna sytuacja materialna rodziny nie jest wystarczająca i nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń Jest to możliwe gdy sytuacjia rodziny będzie szczególna na tle innych rodzin uprawnionych do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Kolegium wskazało ponadto, iż wnioskodawczyni może zwrócić się o odroczenie terminu płatności albo o rozłożenie jej spłaty na raty. Pismem z dnia [...] sierpnia 2012 roku K. F. wniosła skargę na opisaną wyżej decyzję Kolegium do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, wnosząc ponownie o umorzenie zadłużenia i wskazują na trudną sytuację jej rodziny. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lesznie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoją wcześniejszą argumentację Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje Skarga okazała się zasadna. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153 poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrole działalności organów administracji publicznej. Jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem – art. 1 § 2 powyższej ustawy. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do ustalonego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. W świetle z kolei z art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270), Sąd rozstrzyga w granicach sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, przy czym – jak wynika z treści art. 145 § 1 – Sąd uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie i orzeka o ich uchyleniu w sytuacji, gdy stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podstawę rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 1 poz. 7 z 2009 r.). Jak wynika z art. 23 ust. 1 powołanej ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia z funduszu alimentacyjnego, jest zobowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Jednakże w art. 23 ust. 8 cytowanej ustawy prawodawca złagodził częściowo stanowczość tej regulacji poprzez przyznanie organom administracji publicznej prawa do umorzenia w całości lub w części kwoty nienależnie pobrabych świadczeń, odroczenia terminu ich spłaty bądź też rozłożenia ich na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. W tym miejscu należy podkreślić, że decyzja z art. 23 ust. 8 powoływanej ustawy ma charakter uznaniowy, co oznacza, że ustawodawca przyznaje organom administracji publicznej tylko kompetencję do określonego działania, natomiast nie nakłada na nie obowiązku skorzystania z tego prawa. Taka konstrukcja nie może jednak prowadzić do zupełnej dowolności wydawanych przez organy rozstrzygnięć. Wręcz przeciwnie, na organach administracji publicznej ciąży w takim wypadku obowiązek szczególnej dbałości o zgromadzenie kompletnego materiału dowodowego oraz rozważanie go z perspektywy zarówno interesu społecznego, jak i słusznego interesu strony. Wnioski te powinny z kolei znaleźć swoje odzwierciedlenie w wyczerpującym uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia. Jedynie w ten sposób organ może się bowiem uchylić od zarzutu dowolności (arbitralności) podjętej przez siebie decyzji. Odnosząc dotychczasowe uwagi do specyfiki niniejszej sprawy, Sąd doszedł do przekonania, że opisane powyżej wymogi nie zostały w pełni zachowane. Przede wszystkim należy zauważyć, iż Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie rozważyło możliwości częściowego umorzenia zadłużenia skarżącej i nie oceniło sytuacji rodziny skarżącej z tej perspektywy. Tymczasem sam fakt uznania przez organ odwoławczy, iż nie ma dostatecznych podstaw do zwolnienia w całości skarżącej z obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, nie oznacza jeszcze, iż nie zaistniały podstawy do umorzenia jedynie pewnego wycinka tych zaległości. Zwłaszcza, że w aktualnej sytuacji rodziny skarżącej można było zastanawiać się nad ograniczeniem przedmiotowej kwoty do takiej wysokości, którą skarżąca byłaby w stanie zwrócić. Trzeba przy tym podkreślić, iż sytuacja rodziny skarżącej jest szczególnie trudna – rodzina składa się z siedmiu osób, w tym pięciorga dzieci. Dzieci skarżącej i jej konkubenta są w wieku szkolnym, mają od 8 do 16 lat. Skarżąca choruje na depresję i od wielu lat systematycznie się leczy, konieczne w jej sytuacji jest stałe przyjmowanie leków. W oczywisty sposób podstawowe potrzeby takiej rodziny są zwiększone, a osiągany dochód rodziny – choć stały i w przeciętnej wysokości – może być niewystarczający do ich pokrycia, a tym bardziej do spłaty całości zadłużenia z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Kolegium nie odniosło się także do złożonych przez skarżącą wraz z odwołaniem dokumentów potwierdzających jej wydatki na leki, opał, wodę, wydatki związane z nauką szkolną dzieci. Tymczasem wnikliwe przeanalizowanie i rozważenie tych dokumentów było niezbędne do prawidłowego rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, zważywszy, że organ I instancji oceniając sytuację majątkową rodziny skarżącej uwzględnił tylko wydatki na prąd oraz żywność i środki czystości, pomijając inne wydatki z uwagi na brak ich udokumentowania. Pominięcie zatem oceny całości materiału dowodowego oraz oceny wystąpienia przesłanek do częściowego umorzenia zadłużenia stanowiło zdaniem Sądu istotną wadę procesową. Organ odwoławczy skupił się głównie na wykazaniu, iż powody umorzenia należności muszą mieć podstawy w szczególnej sytuacji rodziny. Nie negując tego stanowiska trzeba jednak podkreślić, że część okoliczności powoływanych przez skarżącą spełnia ten wymóg. W świetle dotychczasowych uwag nie powinno ulegać wątpliwości, że materiał dowodowy nie został rozważony w sposób wyczerpujący. Jak wynika bowiem z art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego, organy mają obowiązek stać na straży praworządności, podejmując kroki niezbędne do wyjaśnienia stanu faktycznego. Uszczegółowieniem tej zasady jest z kolei art. 77 § 1 powoływanej ustawy, przewidując, że materiał dowodowy powinien być zebrany w sposób wyczerpujący i rozpatrzony jako całość. Uchybienie tym obowiązkom stanowi wadę postępowania, która może mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Tym bardziej, że powołane wcześniej przepisy odgrywają dodatkowo szczególną rolę w przedmiotowej sprawie z uwagi na fakt, że decyzja z art. 30 ust.9 ustawy o świadczeniach rodzinnych ma charakter uznaniowy. W tej sytuacji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270) należało uchylić zaskarżoną decyzję Kolegium ze względu na naruszenie przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1 kpa oraz art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Rozpoznając ponownie sprawę należy uwzględnić dotychczasowe uwagi Sądu, a w szczególności rozważyć kwestię słusznego interesu skarżącej oraz możliwości częściowego umorzenia zaległości. Sąd orzekł o wykonalności zaskarżonej decyzji na podstawie art. 152 powołanego Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.