II SA/Po 779/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Sędziowie Sędzia WSA Elwira Brychcy Sędzia WSA Jakub Zieliński (spr.) Protokolant St. sekretarz sąd. Joanna Wieczorkiewicz-Skoczek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 stycznia 2011 r. sprawy ze skargi H. B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] 2010 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] 2010 r. Nr [...], II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej kwotę 100 zł (sto złotych) tytułem zwrotu kosztów sądowych, III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/ J. Zieliński /-/ D. Rzyminiak-Owczarczak /-/ E. Brychcy Decyzją z dnia [...] 2010 r. wydaną na podstawie art. 1 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395 z późn. zm. dalej: Ustawa) w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił H. B. przyznania świadczenia pieniężnego określonego w ww. ustawie. Uzasadniając swoje rozstrzygniecie organ wyjaśnił, iż zgodnie z treścią art. 2 pkt 2 lit. a Ustawy represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. z dnia 3 grudnia 2009 r., nr 220, poz. 1734) Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 2 pkt 2 ustawy, w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Organ zaznaczył, że Trybunał w swoim orzeczeniu nie miał zastrzeżeń co do zasady, iż świadczenia o których mowa w ustawie przysługują tylko tym osobom, których obowiązek pracy przymusowej przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był związany z przymusową zmianą miejsca pobytu oraz z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych ustalił, iż H. B. w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w wyroku Trybunału tzn. nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska, co uzasadniało wydanie decyzji odmownej. W dniu 18 sierpnia 2010 r. do Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wpłynął wniosek H. B. o ponowne rozpatrzenie sprawy. Skarżąca podniosła, iż nie zgadza się z uzasadnieniem decyzji z dnia [...] 2010 r. o odmowie przyznania świadczenia pieniężnego. W dniu 8 września 1941r. została wyrwana wraz z cała rodziną z dotychczasowego środowiska i wysiedlona przymusowo z domu rodzinnego w T.. Jej rodzina została przeniesiona do pracy przymusowej w różnych miejscowościach, a ona sama została skierowana do pracy na gospodarstwach rolnych obywateli niemieckich w miejscowościach R. D. i R. G. Miejscowości te są oddalone od domu rodzinnego o ok. 30 km. Prowadzone działania wojenne, trudności w przemieszczaniu oraz brak możliwości kontaktów listowych sprawiły, iż skarżąca praktycznie utraciła więź z reszta rodziny. Jedynie sporadyczny kontakt i wieści o losach najbliższych otrzymywane za pośrednictwem innych osób pozwalały jej przetrwać ten okres. H. B. zaznaczyła, iż z powoływanego w decyzji wyroku Trybunału Konstytucyjnego wynika, iż świadczenie pieniężne przysługuje także osobom wywiezionym do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego a wiec w jej przypadku warunek ten został spełniony. Decyzją z dnia [...] 2010 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy swoja decyzję z dnia 29 lipca 2010 r. W uzasadnieniu decyzji podtrzymał stanowisko, iż świadczenie pieniężne z tytułu przymusowej pracy przymusowej w trakcie II Wojny Światowej i tuż po niej przysługuje osobom, w stosunku do których ten obowiązek przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmiana miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Szczególnie poszkodowane były osoby, które pracę przymusową świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Organ zaznaczył, iż poza niedogodnościami związanymi z samym obowiązkiem zatrudnienia, osoby przesiedlone były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wskazał, iż podobne stanowisko wyrażały także sądy administracyjne orzekające w podobnych sprawach. Ponadto Trybunał Konstytucyjny w swoim wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 zakwestionował jedynie rozgraniczenie między osobami deportowanymi poza terytorium II RP, a osobami deportowanymi w granicach państwa polskiego sprzed wojny. Trybunał wskazał jednak wyraźnie, iż pozostałe kryteria dotyczące deportacji pozostały bez zmian. Zdaniem organu z uwagi na fakt, iż skarżącą skierowano do przymusowej pracy w miejscowościach znajdujących się nieopodal jej dotychczasowego miejsca zamieszkania nie można uznać, iż doszło do deportacji w rozumieniu Ustawy. Kierownik nie neguje ciężkiej sytuacji życiowej H. B. w czasie wojny lecz stwierdza fakty, iż nie został spełniony zwarty w art. 2 pkt 2 lit. a Ustawy warunek deportacji do pracy przymusowej. Skargę na powyższą decyzję wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu H. B.. Skarżąca zarzuciła nadinterpretację znaczenia zwrotu deportacja. Sam fakt zmuszania do pracy miał dotkliwy charakter a połączenie go z wywiezieniem z dotychczasowego środowiska i zerwaniem codziennych kontaktów rodzinnych był szczególną represją. Zdaniem skarżącej spełnia ona wszystkie warunki określone ustawą tzn. była deportowana do pracy przymusowej. Odpowiadając na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Kierownik zaznaczył, iż oceniając uprawnienia strony do otrzymania świadczenia pieniężnego oceniał charakter deportacji nie w oparciu o kryterium geograficzne a w oparciu o kryterium szczególnej dotkliwości deportacji. Organ wskazał na orzeczenia sądów administracyjnych, w których podzielono pogląd, iż nie każde wywiezienie jest deportacją a osoba wywieziona nawet przymusowo z jej centrum życiowego o kilka a nawet kilkanaście kilometrów nie doświadcza trudu z związanego z adaptacją do nowych warunków porównywalnego z sytuację osoby wywiezionej na odległość kilkuset czy kilku tysięcy kilometrów. Przepisu Ustawy nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeczy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje w zaostrzonej formie w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Powoływany wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie oznacza możliwości automatycznego przyznawania świadczeń wszystkim osobom wykonującym pracę przymusową dlatego należy badać przesłankę deportacji, która w przypadku osób wykonujących pracę na terytorium państwa polskiego obarczona jest dodatkowym kryterium szczególnej dolegliwości represji. W pismem z dnia 14 stycznia 2011 r. skarżąca opisała przebieg wysiedlenia z rodzinnego domu i przymusowej pracy w gospodarstwach rolnych obywateli Niemiec oraz towarzyszące temu przeżycia. Podkreśliła, iż nie znała środowiska w którym się znalazła, nie znała języka, nie posiadała w miejscowościach przesiedlenia znajomych ani krewnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył co następuje. Skarga okazała się zasadna. Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153 poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności organów administracji publicznej. Jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem – art. 1 § 2 powyższej ustawy. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do ustalonego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. Sąd uchyli akt wydany przez organu administracji, gdy narusza on prawo materialne lub procesowe w stopniu, mającym wpływ na wynik sprawy (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm.- dalej p.p.s.a.). Podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Wedle art. 1 ust. 1 powołanej Ustawy, świadczenie pieniężne przysługuje obywatelom polskim, poddanym represjom, przez które należy zgodnie z art. 2 ust. 2 tejże Ustawy rozumieć m.in. deportację do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego przedwojennych granicach na teren III Rzeszy lub Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Interpretując ten przepis trzeba wziąć jednak pod uwagę wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku, sygn. akt K 49/07 (Dz. U. Nr 220 poz. 1734), umożliwiający otrzymania przedmiotowego świadczenia także w razie wykonywania pracy na terenie państwa polskiego w graniach sprzed 1 września 1939 roku. Powołanym wyrokiem Trybunał Konstytucyjny uznał przepis art. 2 pkt 2 Ustawy z dnia 31 maja 1996 r. za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. W uzasadnieniu wyroku Trybunał stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Sytuacja tych osób była zazwyczaj znacznie trudniejsza, niż osób wykonujących nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Jakkolwiek posłużenie się przez prawodawcę kryterium geograficznym miało swoje racje to nie mogły one jednak usprawiedliwiać wyłączenia z grona osób legitymowanych do żądania przedmiotowego świadczenia, tych obywateli państwa polskiego, którzy byli zmuszeni do wykonywani pracy na terenie Polski w jej przedwojennych granicach. Dotkliwych represji, "wyrwania" z dotychczasowego środowiska mogły bowiem także w równym stopniu doświadczyć osoby niespełniające przedstawionego kryterium geograficznego. Trybunał wskazał na przykładowe czynniki, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania. Można tu wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze. Jak wynika z akt sprawy H. B. została w wieku 18 lat wysiedlona z miejsca swojego dotychczasowego zamieszkania w miejscowości T. i skierowana do pracy przymusowej w gospodarstwach rolnych należących do niemieckich gospodarzy J. J. i O. P., w miejscowościach R. D. i R. G., gdzie pracowała od września 1941 roku do lutego 1945 r. Miejscowości do których została skierowana do pracy znajdowały się w odległości ok. 25 km. od miejscowości rodzinnej. Rodzice skarżącej oraz jej rodzeństwo zostali przesiedleni do innych miejscowości. Pracowała fizycznie przy pracach polowych i inwentarskich po 12 i więcej godzin dziennie. Kontakty z rodziną miała sporadyczne i krótkie. Nie posiadała kontaktu z sąsiadami. Nie znała języka niemieckiego – miała problemy z porozumiewaniem się. Nie znała również miejscowości i okolicy, do której została wywieziona. Te okoliczności zdaniem Sądu nie pozwalają wykluczyć, iż doszło do deportacji H. B. w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit a Ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Organ administracji stanął natomiast na stanowisku, iż w stosunku do skarżącego nie doszło do wysiedlenia i "wyrwania" z dotychczasowego środowiska, wyłącznie w oparciu o okoliczność, że skarżący wykonywał pracę przymusową w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania. Takie stwierdzenie nie może zostać uznane za wystarczające do odmowy przyznania świadczeń, istotne jest bowiem czy skarżący został "wyrwany" z dotychczasowego środowiska, a nie na jaką odległość został wysiedlony. Sąd podziela stanowisko, iż wywożone do przymusowej pracy w znacznej odległości od miejsca zamieszkiwania zazwyczaj doświadczały dużo większych uciążliwości i represji niż osoby, które wywożono do niezbyt odległych miejsc, jednakże każdy taki przypadek należy ocenić indywidualnie badając stopień represji jaką dotknięto konkretną osobę. Rolą organu jest ustalić na podstawie zgromadzonych w sprawie dowodów czy faktycznie doszło do "wyrwania" skarżącej z jej dotychczasowego środowiska. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz z poprzedzającej jej decyzji z dnia 29 lipca 2010 r. nie wynika, by organ przeprowadził w odpowiednim zakresie postępowanie zmierzające do ustalenia stanu faktycznego. Nie poddano analizie oświadczeń skarżącej, ani przedłożonych oświadczeń świadków. W uzasadnieniu decyzji organ skupił się na analizie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. i rozważaniach dotyczących znaczenia pojęcia represja i deportacja, natomiast praktycznie nie odniósł się do złożonych przez skarżącą oświadczeń i dowodów mających potwierdzić słuszność jej żądań zawartych we wniosku o przyznanie świadczenia pieniężnego. W szczególności organ nie uzasadnił dlaczego nie uznał, iż skarżąca nie doświadczyła, poza wywiezieniem z rodzinnej miejscowości, faktycznego "wyrwania" z środowiska, w którym żyła. Wbrew oświadczeniom H. B. nie wskazano na żadne okoliczności uzasadniające stwierdzenie, iż miejsce do którego została skierowana do przymusowej pracy niewiele różniło się od środowiska, w którym mieszkała wcześniej lub, że utrzymywała z tym poprzednim środowiskiem kontakt, a deportacja ta nie miała charakteru dotkliwej represji. Organ ograniczył się do stwierdzenia, iż wysiedlenie na niewielką odległość od dotychczasowego miejsca zamieszkiwania nie jest represją o której mowa w powoływanej Ustawie. Należy zatem stwierdzić, iż uzasadnienie to ze względu na swoje braki nie spełnia wymogów określonych w art. 107 § 3 kpa. Zgodnie z tym przepisem uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Organ musi zająć stanowisko wobec całego materiału dowodowego oraz uzasadnić jasno i należycie swoje zdanie, w szczególności, na jakiej podstawie uznał pewne fakty za udowodnione. Pominięcie w uzasadnieniu decyzji ustalenia okoliczności faktycznych, mogących mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, stwarza przesłankę do uznania naruszenia przez organ przepisów o postępowaniu administracyjnym w stopniu wywierającym istotny wpływ na wynik sprawy. Motywy decyzji muszą być tak ujęte, aby strona zainteresowana mogła zrozumieć i w miarę możliwości zaakceptować zasadność przesłanek faktycznych i prawnych, którymi kierował się organ przy jej wydaniu. Tak sporządzone uzasadnienie daje również rękojmię, iż organ dołożył należytej staranności przy podejmowaniu rozstrzygnięcia. Nieuzasadnienie zaś decyzji w sposób właściwy narusza uprawnienia strony i podstawowe zasady postępowania administracyjnego (art. 7 - 10 k.p.a.), a tym samym stanowi podstawę do uchylenia takiej decyzji. Prawidłowo skonstruowane uzasadnienie decyzji pozwoli również sądowi na merytoryczną kontrolę zaskarżonego aktu. W konsekwencji z uwagi na stwierdzone braki w uzasadnieniu decyzji, Sąd uznał, że organ nie rozważył całości materiału dowodowego, a zaskarżona decyzja wydana została z istotnym naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. W niniejszej sprawie doszło do naruszenia szeregu przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 kpa. Skutkiem tych uchybień organu było niedostateczne wyjaśnienie okoliczności faktycznych sprawy oraz naruszenie prawa skarżącej do prawidłowego i szczegółowego rozpatrzenia jej sprawy, mającej dla strony istotne znaczenie. Wadliwość ta skutkować musiała uchyleniem zaskarżonej decyzji. Ponownie rozpatrując niniejszą sprawę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych powinien przeprowadzić postępowanie dowodowe polegające na pogłębionej ocenie materiału dowodowego, a w razie potrzeby również na jego uzupełnieniu, a następnie rozstrzygnąć sprawę mając na względzie ocenę prawną zaprezentowaną powyżej, z uwzględnieniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. (sygn. akt K 49/07). W szczególności powinien ustalić czy w przypadku H. B. doszło faktycznie do deportacji poprzez "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska. Poczynione przez organ ustalenia powinny znaleźć odzwierciedlenie nie tylko w zgromadzonym materiale dowodowym sprawy, ale również w prawidłowo skonstruowanym uzasadnieniu decyzji. Wobec powyższego stosownie do z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ja decyzję z dnia 29 lipca 2010 r. należało uchylić. O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200 p.p.s.a., a o wykonalności decyzji Sąd orzekł zgodnie z art. 152 p.p.s.a. /-/ J.Zieliński /-/ D.Rzyminiak-Owczarczak /-/ E.Brychcy