II SA/Po 78/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Kwiecińska Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Protokolant St. sekretarz sądowy Katarzyna Sierszeńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 czerwca 2012 r. sprawy ze skargi J. B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] grudnia 2011 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego; I. oddala skargę, II. przyznaje adw. M. M. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych 20/100), w tym 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych 20/100) tytułem podatku od towarów i usług. Decyzją z dnia [...] października 2011 r., nr [...], Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na mocy art. 1 ust. 1, art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87 poz. 395 z późn. zm.), odmówił przyznania J. B. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w powołanej wyżej ustawie. W uzasadnieniu organ wskazał, iż w dniu [...] kwietnia 2011 r. weszła w życie nowelizacja art. 2 pkt 2 lit. a powołanej ustawy, wedle której niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do tego świadczenia pieniężnego jest udowodnienie wywiezienia oraz wykonywania w miejscu deportacji pracy przymusowej przez okres co najmniej 6 miesięcy. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy potwierdza wysiedlenie rodziny skarżącego w okresie okupacji z miejsca ich dotychczasowego zamieszkania do miejscowości K. Nie stwierdzono jednak by J. B. wykonywał na wysiedleniu pracę przymusową, tj. nakazaną przez niemieckie władze okupacyjne, której niepodjęcie zagrożone było sankcjami karnymi (represjami). Tym samym nie został też spełniony wymóg z art. 2 pkt 2 lit. a powołanej ustawy, a zatem nie było podstaw do przyznania skarżącemu przedmiotowego świadczenia. Pismem z dnia [...] października 2011 r. J. B. zwrócił się o ponowne rozpatrzenie sprawy. W uzasadnieniu skarżący zauważył, iż w okresie okupacji musiał pomagać rodzicom by zdobyć niezbędne środki utrzymania na miejscu deportacji, nierzadko ponad swoje siły i kosztem zdrowia. Przyznał zarazem, iż wraz z rodziną nie został deportowany do pracy przymusowej, jak wymaga tego ustawa, lecz nie zmienia to w jego ocenie faktu, iż musiał on pracować z konieczności w niezwykle trudnych warunkach i w wymiarze dłuższym niż wymagany okres do uzyskania świadczenia pieniężnego. Żaden z pracodawców nie wystawiał przy tym dokumentacji związanej z wykonywaną pracę. Nadto, ojciec skarżącego został umieszczony w obozie pracy w B. w wyniku aresztowania przez Gestapo, co powodowało z kolei, iż J. B. musiał razem z siostrą pracować w celu pozyskania środków do życia, co poważnie przyczyniło się do utraty przez niego zdrowia. Z uwagi na liczne schorzenia skarżący wydaje obecnie ok. 500-700 zł na leki. Decyzją z dnia [...] grudnia 2011 r., nr [...], Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 nr 98 poz. 1971 z późn. zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 powołanej ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ przedstawił stan prawny, jaki w jego ocenie znajdował zastosowanie w niniejszej sprawie, a następnie zauważył, iż wedle ustalonego stanu faktycznego skarżący w grudniu 1939 r. został wraz z całą rodziną wysiedlony z miejscowości S. w rejon miejscowości G. Na potwierdzenie wysiedlenia przedłożono zaświadczenie z Urzędu Miasta i Gminy M. i z Urzędu Gminy G., w którym wskazano, iż ojciec skarżącego w okresie okupacji zamieszkiwał w K. Ponadto J. B. przedłożył świadectwo szkolne za roku 1943/1944 ze szkoły w G. Organ uznał zatem, iż zmiana miejsca zamieszkania wynikała z faktu wysiedlenie z rodzinnej miejscowości, nie było to jednak związane ze skierowaniem do przymusowej pracy. Uprawnienie do świadczenie pieniężnego nie przysługuje wyłącznie z tytułu wysiedlenia, lecz konieczne jest także wykonywanie przymusowej pracy. Organ podkreślił, iż rodzina skarżącego została faktycznie wysiedlona, lecz było to związane tylko z chęcią wyrugowania ludności polskiej z zachodnich terenów Polski, zajętych przez III Rzeszę. Konieczność wykonywania pracy w opisywanych przez skarżącego warunkach wynikała zatem ze względów ekonomicznych, nie była natomiast przejawem polityki gospodarczej III Rzeczy podczas II wojny światowej, polegającej na posługiwaniu się pracą niewolniczą ludności podbitych krajów. W konsekwencji nie było też podstaw do przyznania omawianego świadczenia. Pismem z dnia [...] grudnia 2011 r. J. B. zaskarżył powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. W uzasadnieniu skarżący nie zgodził się ze stanowiskiem organu, wskazując, iż deportacja była dla niego trudnym doświadczeniem. Podkreślił, że niemieckie władze okupacyjne dążyły do zniszczenia narodu polskiego, a szczególnie tej części, która walczyła w Powstaniu Wielkopolskim i w wojnie przeciwko bolszewikom. Jego ojciec za odmowę podpisania Volkslisty – mimo choroby – został wyrzucony na bruk wraz z rodziną. Praca wykonywana przez jego rodziców nie różniła przy tym od pracy przymusowej, wykonywanej przez inne osoby. Pracowali oni bowiem w okolicznych gospodarstwach rolnych, a dopiero pod koniec wojny jego ojciec podjął pracę w mleczarstwie. Został jednak wkrótce aresztowany za udział w sabotażu. Po zakończeniu wojny rodzina J. B. zastała pusty dom i była zmuszona zaczynać wszystko od zera. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje Skarga okazała się bezzasadna. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153 poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrole działalności organów administracji publicznej. Jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem – art. 1 § 2 powyższej ustawy. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do ustalonego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. W świetle z kolei z art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270), Sąd rozstrzyga w granicach sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, przy czym – jak wynika z treści art. 145 § 1 – Sąd uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie i orzeka o ich uchyleniu w sytuacji, gdy stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podstawę rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87 poz. 395 z późn. zm.). Zgodnie z art. 2 pkt 2 powołanej ustawy represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezenie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium (1) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 lub (2) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. i po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Z kolei art. 4 ust. 1 cytowanej wyżej ustawy wskazuje, iż uprawnienie do świadczenia przyznawane jest decyzją Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, który został zaopiniowany przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych, i dokumentów oraz dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji. Tym samym, aby uzyskać przedmiotowe świadczenie konieczne jest łączne spełnienie warunku: (1) rzeczywistego wysiedlenia z dotychczasowego miejsca zamieszkania na opisane wyżej terytoria (2) w celu wykonywania tam przymusowej pracy na rzecz okupanta. Dopiero spełnienie obu tych przesłanek otwiera drogę do uzyskania powyższej formy wsparcia finansowego ze strony państwa. Odnosząc te uwagi do specyfiki niniejszej sprawy należy stwierdzić, iż obie decyzje Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych są prawidłowe. Z wniosku J. B. z dnia [...] października 2011 r. (k. 8 akt adm.), jak i z wcześniejszego pisma z dnia [...] września 2011 r. (k. 10-11 akt adm.), wynika bowiem, iż został on razem z całą rodziną wysiedlony w dniu [...] grudnia 1939 r. z S., w którym jego rodzina mieszkała przed wybuchem II wojny światowej, do miejscowości K., koło G. w powiecie S.-B., położonej podczas okupacji na terytorium Generalnego Gubernatorstwa (k. 8 akt adm.). W miejscowości tej pozostali oni do końca okupacji. Przedstawione okoliczności znajdują przy tym potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym, tj. w zaświadczeniu Wójta Gminy G., znak [...], z dnia [...] maja 1949 r. (k. 3 akt adm.), jak również w opinii Ogólnopolskiego Związku Ofiar Wojny z dnia [...] października 2011 r. (k. 7 akt adm.). Fakt wysiedlenia skarżącego wraz z rodziną stwierdza ponadto Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego w M. w zaświadczeniu z dnia [...] czerwca 2005 r., znak [...] (k. 6 akt adm.). Wreszcie, do sprawy załączone jest również świadectwo szkolne skarżącego z dnia [...] lipca 1944 r., wystawione w G. (k. 2 akt adm.). Dowody te nie budzą w ocenie Sądu wątpliwości i nie były też kwestionowane przed Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Tym samym należy uznać, że spełniona została pierwsza przesłanka do uzyskania omawianego świadczenia, czyli wywiezienie z dotychczasowego miejsca zamieszkania na jeden z terenów wymienionych wyżej w art. 2 pkt 2 powołanej ustawy. Zgromadzony materiał dowodowy nie zawiera jednak żadnych przekonujących dokumentów, które mogłyby potwierdzać fakt wykonywania przez skarżącego pracy przymusowej. Na ten fakt nie wskazuje bowiem żadne z cytowanych wyżej zaświadczeń, natomiast opinia z dnia [...] października 2011 r. nie przedstawia, choćby ogólnikowo, racji, które miałyby za tym przemawiać. Wykonywanie pracy przymusowej podnoszone jest jedynie przez J. B. w pismach kierowanych do organu administracji publicznej oraz do Sądu. W piśmie z dnia [...] września 2011 r. podnosił on bowiem, iż z uwagi na bardzo trudną sytuację życiową, w jakiej jego rodzina znalazła się podczas okupacji, musiał on wraz z siostrą pomagać w zdobywaniu środków utrzymania poprzez "dorywczą pracę u gospodarzy, [w] majątku (żniwa, wykopki) oraz pomoc przy pilnowaniu dzieci" (k. 11v akt adm.). Skarżący podobnie wypowiedział się również w odwołaniu z dnia [...] października 2011 r. (k. 16-18 akt adm.) oraz skardze z dnia [...] grudnia 2011 r. (k. 3-7 akt sądowych), w których wskazał ponadto na trudności jego ojca w podjęciu pracy podczas okupacji. Wreszcie, J. B. nie jest także do końca konsekwentny w swojej argumentacji, skoro w odwołaniu z dnia [...] października 2011 r. przyznaje, iż "prawdą jest, że nie zostaliśmy deportowani do pracy «przymusowej» na okres 6 miesięcy (jak wymaga tego ustawa)" (k. 17 akt adm.). Nie negując zatem trudnych przeżyć, jakich skarżący doświadczył wraz z jego rodziną podczas wysiedlenia do miejscowości K. w warunkach wojennych, nie można jednak uznać, że spełniony został drugi z opisanych wyżej wymogów, tj. wykonywanie pracy przymusowej jako cel deportacji. Wywiezienie J. B. bez wątpienia było elementem szerszych działań wymierzonych w ludność polską, które zmierzały do jej usunięcia m.in. z terenu S. Od zdarzeń tych należy jednak odróżnić deportację osób i całych rodzin specjalnie w celu wykorzystywania ich do niewolniczej pracy jako przejawu konsekwentnej polityki gospodarczej III Rzeszy, co trafnie podniósł Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w decyzji z dnia [...] grudnia 2011 r., nr [...] (k.20-22 akt adm.). Konieczność zdobywania przez skarżącego środków utrzymania dla całej ich rodziny nie wynikała jednak w świetle ustalonego stanu faktycznego z jakiegoś nakazu okupanta, lecz z ogólnych trudnych warunków życia podczas II wojny światowej. Nie umniejsza to w niczym przykrości doznanych przez skarżącego, lecz niemniej należy uznać, iż wysiedlenie J. B. i jego rodziny jako niepołączone z wykonywaniem pracy przymusowej nie spełniało drugiego z opisanych wymogów, a tym samym nie stanowiło również podstawy do przyznania mu omawianego świadczenia. W tej sytuacji Sąd, rozpatrując sprawę w granicach skargi, nie znalazł podstaw do jej uwzględnienia. Zakrażona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca odpowiadają bowiem prawu. Z tych względów skarga jako bezzasadna podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153 poz. 1270 z późn. zm.). Sąd orzekł o kosztach na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 powołanego Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokatów oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163 poz. 1348).