II SA/Po 800/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak Sędziowie Sędzia WSA Arkadiusz Skomra (sprawozdawca) Asesor WSA Jacek Rejman Protokolant: starszy sekretarz sądowy Krzysztof Dzierzgowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 stycznia 2026 r. sprawy ze skargi P. B. na decyzję Samorządowgo Kolegium Odwoławczego z dnia 2 września 2025 r., nr [...] w przedmiocie uchylenia decyzji 1) uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] z dnia 7 sierpnia 2025 r., nr [...]; 2) umarza postępowanie administracyjne. Decyzją z dnia 2 września 2025 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej również jako: "SKO" lub "organ II instancji"), po rozpoznaniu odwołania P. B. (dalej również jako: "Skarżąca" lub "Strona"), utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] z dnia 7 sierpnia 2025 r., nr [...] Decyzja SKO, jak wynika z jej uzasadnienia, zapadła w następującym stanie faktycznym sprawy. W dniu 30 listopada 2022 r. P. B. złożyła w Ośrodku Pomocy Społecznej w [...] wniosek o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz synów: F. B. oraz F. B. 1 na okres świadczeniowy [...]. Strona przedłożyła postanowienie Sądu Okręgowego w [...] z dnia 14 marca 2022 r. (sygn. akt [...]), zabezpieczające potrzeby rodziny na czas procesu poprzez zasądzenie od pozwanego kwoty [...]zł miesięcznie. Pismem z dnia 23 lutego 2023 r. Strona oświadczyła, iż na mocy postanowienia sądu przyznano jej opiekę nad obojgiem dzieci. Burmistrz Miasta i Gminy [...] decyzją z dnia 23 lutego 2023 r., nr [...], przyznał świadczenia z funduszu alimentacyjnego na osoby uprawnione: F. B. i F. B.1 na okres od 1 listopada 2022 r. do 30 września 2023 r. w wysokości po [...] zł miesięcznie. Do Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] wpłynęło postanowienie Sądu Okręgowego w [...] z dnia 27 września 2022 r. (sygn. akt [...]), doręczone organowi w dniu 24 czerwca 2024 r.. Z treści tego orzeczenia, prawomocnego z dniem 13 października 2022 r., wynikało, że na czas procesu pieczę nad małoletnimi rozdzielono: pieczę nad F. B. powierzono ojcu – J. B., natomiast pieczę nad F. B.1 powierzono matce – P. B.. Jednocześnie ustalono, że postanowienie z dnia 14 marca 2022 r. o zabezpieczeniu potrzeb rodziny zostało uchylone postanowieniem z dnia 24 stycznia 2024 r.. Wobec wyjścia na jaw nowych okoliczności, nieznanych organowi w dniu wydawania decyzji pierwotnej, organ I instancji wznowił postępowanie z urzędu. W toku postępowania wyjaśniającego, w piśmie z dnia 1 lipca 2025 r., P. B. potwierdziła, że syn F. przebywa pod opieką ojca. Burmistrz Miasta i Gminy [...] (dalej: "organ I instancji") decyzją z dnia 7 sierpnia 2025 r. orzekł o uchyleniu własnej decyzji z dnia 23 lutego 2023 r.. W nowym rozstrzygnięciu organ: przyznał świadczenie z funduszu alimentacyjnego na F. B.1 na okres od 1 listopada 2022 r. do 30 września 2023 r. oraz odmówił prawa do tego świadczeń na F. B. w tym samym okresie. Odwołanie od powyższej decyzji złożyła P. B. wnosząc o jej uchylenie i umorzenie postępowania. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, wydając wskazaną na wstępie decyzję z dnia 2 września 2025 r., wyjaśniło, że zgodnie z art. 2 pkt 12 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w skład rodziny wchodzi dziecko pozostające na utrzymaniu rodzica. W świetle postanowienia sądu powierzającego pieczę nad F. ojcu, uznać należało, że Skarżąca sprawuje pieczę jedynie nad F.1 . Organ odwoławczy wskazał, że we wniosku o ustalenie prawa do świadczeń mógł znajdować się tylko syn F. 1, gdyż tylko on wspólnie zamieszkiwał z wnioskodawczynią. SKO uznało, że organ I instancji prawidłowo zastosował art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., uchylając decyzję pierwotną i odmawiając świadczenia na drugiego z synów. P. B. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na powyższą decyzję SKO. W uzasadnieniu skargi Skarżąca podniosła, że zaskarżona decyzja jest krzywdząca, gdyż środki z funduszu alimentacyjnego pobrane w spornym okresie zostały w całości wydatkowane na dzieci, w tym na F. . Skarżąca wskazała, że mimo formalnego zamieszkiwania syna z ojcem, finansowała jego potrzeby, m.in. żywność, odzież, zabawki i bilety na basen. Skarżąca podniosła, iż w jej świadomości mogła pobierać świadczenia, ponieważ postanowienie zabezpieczające z marca 2022 r. zostało uchylone dopiero w styczniu 2024 r., a więc po zakończeniu okresu pobierania świadczeń. Skarżąca wyjaśniła, iż działała w oparciu o informację od prawnika reprezentującego ją w procesie rozwodowym, który zapewniał o możliwości pobierania świadczeń w trakcie trwania zabezpieczenia potrzeb rodziny. Strona podkreśliła, że konieczność zwrotu nienależnie pobranych świadczeń byłaby dla niej ogromnym obciążeniem finansowym i niesprawiedliwością społeczną, zważywszy na fakt spożytkowania środków na dziecko. Wskazując na powyższe Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji SKO i umorzenie postępowania. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 29 stycznia 2026 r. Skarżąca podtrzymała skargę wskazując, iż pobierana zaliczkę alimentacyjna na rzecz syna, który pozostawał pod pieczą byłego małżonka, w całości wykorzystywała wyłącznie na potrzeby tego dziecka. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 935, dalej również jako: "P.p.s.a."), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Przedmiotem tak rozumianej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] z dnia 7 sierpnia 2025 r., mocą to której Burmistrz uchylił decyzję własną i orzekł w to miejsce o przyznaniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego na F. B.1 na okres od 1 listopada 2022 r. do 30 września 2023 r. oraz odmowie przyznania prawa do tego świadczeń na F. B. w tym samym okresie. Podstawę rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie stanowiły m.in. przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (obecnie Dz. U. z 2026 r. poz. 79 – dalej jako "ustawa"). W ocenie organów odwołujących się do definicji rodziny zawartej w art. 2 pkt 12 ustawy Skarżąca nie była uprawniona do pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz syna F. , gdyż ten na mocy postanowienia Sądu Okręgowego w [...] z dnia 27 września 2022 r. , sygn. akt [...] pozostawał pod pieczą ojca, a nie Skarżącej. Tym samym organu uznały, iż z momentem uprawomocnienia się ww. postanowienia zabezpieczającego określającą pieczę nad dziećmi ustało prawo Skarżącej do pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz syna F. . Wobec powyższego wskazać należy, iż w omawianej ustawie brak jest regulacji wskazujących okoliczności, kiedy następuje ustanie wypłaty omawianych świadczeń. Niemniej można a contrario założyć, że ustanie wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego następuje w razie odpadnięcia jednej z podstaw przyznania tego świadczenia. Z tych też względów w tym miejscu przytoczyć należy regulacje określające zarówno przesłanki negatywne jak i pozytywne do przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego. W myśl art. 3 ust. 1 ustawy w przypadku bezskuteczności egzekucji osoba uprawniona może złożyć do organu właściwego wierzyciela wniosek o podjęcie działań wobec dłużnika alimentacyjnego. Zgodnie z art. 3 ust. 2 ustawy do wniosku należy dołączyć zaświadczenie organu prowadzącego postępowanie egzekucyjne o bezskuteczności egzekucji zawierające informację o stanie egzekucji, przyczynach jej bezskuteczności oraz o działaniach podejmowanych w celu wyegzekwowania zasądzonych alimentów. Powyższy obowiązek został potwierdzony również w art. art. 15 ust. 4 pkt 3 lit. a ustawy, wedle którego do wniosku o przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego należy dołączyć m.in. zaświadczenie organu prowadzącego postępowanie egzekucyjne albo oświadczenie stwierdzające bezskuteczność egzekucji. Ponadto do wniosku należy załączyć odpis podlegającego wykonaniu orzeczenia sądu zasądzającego alimenty, odpis postanowienia sądu o zabezpieczeniu powództwa o alimenty, odpis protokołu zawierającego treść ugody sądowej lub ugody zawartej przed mediatorem, orzeczenie sądu rodzinnego o ustaleniu opiekuna prawnego dla osoby uprawnionej. W niniejszej sprawie nie jest kwestionowane, iż Skarżąca wymagane dokumenty złożyła. Ponadto w myśl art. 9 ust. 1 ustawy, świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku, gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej, do ukończenia przez nią 25 roku życia, albo w przypadku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności - bezterminowo. Zgodnie z art. 9 ust. 2 ustawy świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty 900 zł w brzmieniu obowiązującym na okres świadczeniowy [...] r. Wreszcie, świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie przysługują w świetle art. 10 ust. 2 tejże ustawy, jeżeli osoba uprawniona: (1) została umieszczona w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie lub w pieczy zastępczej 2) zawarła związek małżeński. W świetle powyższych regulacji nie ulega wątpliwości, iż przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego zależy od (1) istnienia tytułu wykonawczego, (2) bezskuteczności egzekucji zasądzonych świadczeń alimentacyjnych, (3) spełnienia kryterium wiekowego osoby uprawnionej, (4) spełnienia kryterium dochodowego rodziny, w której przebywa osoba uprawniona, oraz (5) niewystępowania przeszkód, o jakich mowa w art. 10 ust. 2 powołanej ustawy. W konsekwencji prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego ustanie, jeżeli którakolwiek z przesłanek od 1 – 4 nie zostanie spełniona lub wystąpią przesłanki określone w art. 10 ust. 2. Dokonując zatem z tej perspektywy oceny stanu faktycznego, ustalonego na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy, nie można zdaniem Sądu przyjąć, że wystąpiła jakakolwiek okoliczność uzasadniająca ustanie wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jak uznał to organ. Z akt administracyjnych nie wynika bowiem by tytuł wykonawczy tj. postanowienie Sądu Okręgowego w [...] z dnia 14 marca 2022 r., sygn. akt [...] zabezpieczające potrzeby rodziny na czas procesu poprzez zasądzenie od pozwanego kwoty [...]zł zostało uchylony przed upływem okresu na które została przyznane świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Jak wynika z akt sprawy powyższe postanowienie zostało uchylone dopiero na mocy postanowienia Sądu Okręgowego w [...] z dnia 24 stycznia 2024 r., sygn. akt [...], a więc zdecydowanie po okresie świadczeniowym za jaki organ orzekał o świadczeniach z funduszu alimentacyjnego. Wobec powyższego na J. B. do dnia 24 stycznia 2024 r., a zatem również w okresie od 1 listopada 2022 r. do dnia 30 września 2023 r. spoczywał obowiązek uiszczania alimentów zgodnie z postanowieniem Sądu Okręgowego w [...] z dnia 14 marca 2022 r., sygn. akt [...]. Nie ulega przy tym wątpliwości, że fakt zamieszkania F. B. u jego ojca może wpłynąć na modyfikację tego obowiązku, lecz niezbędne jest w tej mierze wydanie stosowanego orzeczenia sądowego. Podstawą do zainicjowania takiego postępowania przed sądem powszechnym jest bowiem art. 138 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2023 r. poz. 2089 z późn. zm. dalej jako K.r.o.). Zgodnie z tym przepisem, w razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego. Jak wskazuje się w orzecznictwie oraz doktrynie orzeczenie wydane na podstawie art. 138 K.r.o., zmieniające zakres obowiązku alimentacyjnego lub czas jego trwania, może działać wstecz i obejmować okres przed wytoczeniem powództwa. Musi to jednak wynikać wprost z treści sentencji orzeczenia, w przeciwnym razie obowiązek alimentacyjny ulega zmianie lub wygasa z dniem uprawomocnienia się tego orzeczenia (zob. uchwała Sądu Najwyższego z 16 grudnia 1987 r., sygn. akt III CZP 91/86, A. Kawałko, H. Witczak [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, wyd. II, red. M. Fras, M. Habdas, Warszawa 2025, art. 138). Nie można zatem zaakceptować stanowiska wyrażonego w zaskarżonej decyzji, w świetle którego organy administracji publicznej mogą dokonać samodzielnych ustaleń co do aktualnego zakresu obowiązku alimentacyjnego, a w szczególności także konwalidować brak właściwej reakcji dłużnika alimentacyjnego na zmianę okoliczności. W przeciwnym razie organy administracji publicznej mogłyby bowiem dowolnie modyfikować orzeczenia sądowe dotyczące istnienia i zakresu obowiązku alimentacyjnego, co przeczy samej istocie wypłacania świadczeń z funduszu alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego, oraz pozostaje w jawnej sprzeczności z wynikającą z art. 365 k.p.c. mocy wiążącej orzeczeń sądów powszechnych. Zgodnie z brzmieniem art. 365 § 1 k.p.c. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Powyższe oznacza, że związanie stron (oraz wyjątkowo innych osób), o którym mowa w powyższym przepisie, polega na związaniu tych osób dyspozycją zawartej w sentencji wyroku skonkretyzowanej, zindywidualizowanej i trwałej normy prawnej wywiedzionej przez sąd z norm generalnych i abstrakcyjnych zawartych w przepisach prawnych. Inne sądy, organy państwowe oraz organy administracji publicznej są związane prejudycjalnie, czyli nie mogą dokonać odmiennej oceny prawnej roszczenia niż zawarta w prejudykacie, ale także nie mogą dokonać odmiennych ustaleń faktycznych (zob. m.in. wyroki NSA z: 7 grudnia 2012 r. sygn. akt I OSK 1442/11; 21 września 2022 r. sygn. akt. I OSK 1490/19; por. P. Grzegorczyk, Komentarz, (w:) Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Postępowanie rozpoznawcze. Redakcja naukowa T. Ereciński, Warszawa 2016, s. 690-729). Skoro dopiero na mocy postanowienia Sądu Okręgowego w [...] z dnia 24 stycznia 2024 r., sygn. akt [...] obowiązek alimentacyjny wobec skarżącej i dwójki dzieci F. i F. 1, tym samym dopiero od tego dnia Skarżącej nie przysługiwała już możliwość ubiegania się o przyznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Powyższe stanowisko potwierdza dodatkowo art. 29 ust. 3 ustawy zgodnie z którym w przypadku gdy sąd zwolnił osobę z obowiązku alimentacyjnego, a osoba uprawniona w okresie, o którym mowa w ust. 2, pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego za ten okres, jest obowiązana do ich zwrotu bez odsetek. Ponadto stosownie do art. 9 ust. 6 ustawy w przypadku gdy członek rodziny jest umieszczony w pieczy zastępczej lub w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie, ustalając dochód rodziny w przeliczeniu na osobę, nie uwzględnia się osoby umieszczonej w pieczy zastępczej lub w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie. Warto również w tym miejscu wskazać, iż postanowienie Sądu Okręgowego w [...] z dnia 14 marca 2022 r., sygn. akt [...] zabezpieczające pieczę nad dziećmi nie jest orzeczeniem na skutek którego Skarżąca pozbawiona zostałaby władzy rodzicielskiej. Mając na uwadze powyższe regulacje Sąd uznał, iż stanowisko organu, że zamieszkanie osoby uprawnionej z dłużnikiem alimentacyjnym, a więc zmiana miejsca zamieszkania, winno automatycznie skutkować odmową przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Odnosząc się do pozostałych przesłanek wskazać należy, iż z akt sprawy nie wynika aby egzekucja z majątku dłużnika alimentacyjnego okazała się skuteczna bądź też by doszło do zmiany sytuacji ekonomicznej w rodzinie osoby uprawnionej do alimentów. Powyższe potwierdza fakt, iż organ pomimo uchylenia własnej decyzji, opierając się na błędnej wykładni przepisów prawa, doszedł do wniosku, że spełnione zostały przesłanki do przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego na F. B.1. Z tych też względów Sąd uznał, iż organ niezasadnie uchylił decyzję własną z dnia 23 lutego 2023 r. gdyż wbrew ocenie organu nie wystąpiła żadne okoliczności, szczegółowe przedstawione wyżej, które pozwalałyby na uznanie, iż ustały podstawy do wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W niniejszej sprawie w okresie świadczeniowym [...] obowiązek alimentacyjny dłużnika alimentacyjnego istniał, a egzekucja tych świadczeń okazała się nieskuteczna. Z tych też względów nie odpadła żadna z podstaw orzekania o przyznaniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a co za tym idzie orzeczenie o uchyleniu decyzji uznać należy za nieprawidłowe i pozostające w sprzeczności z wyżej wskazanymi regulacjami. Mając powyższe na uwadze, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a. oraz art. 135 P.p.s.a., należało orzec jak w pkt. 1 w sentencji. Jednocześnie Sąd w pkt. 2 sentencji umorzył postępowanie administracyjne na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem w przypadku, o którym mowa w § 1 pkt 1 i 2 (tj. uchylenie decyzji, stwierdzenie jej nieważności), sąd stwierdzając podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego, umarza jednocześnie to postępowanie. Powyższy przepis jest przeniesieniem na grunt postępowania sądowoadministracyjnego instytucji obligatoryjnego umorzenia postępowania administracyjnego, przewidzianej w art. 105 § 1 k.p.a. Sąd, wstępując w rolę organu administracji publicznej, wykonuje przypisany organowi obowiązek. Wydane orzeczenie sądu zastępuje więc rozstrzygnięcie organu administracji publicznej i pełni funkcję decyzji umarzającej postępowanie administracyjne w całości lub w części, kończąc postępowanie bez rozstrzygania sprawy co do jej istoty (por. R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), P.p.s.a. Komentarz, Wyd. 5, Warszawa 2017, t. do art. 145). W ten sposób, kierując się zasadami ekonomiki procesowej, ustawodawca umożliwił, aby wyrok sądu administracyjnego w takiej sytuacji definitywnie załatwiał sprawę administracyjną bez potrzeby ponownego angażowania organu administracji publicznej tylko po to, żeby wydał decyzję o umorzeniu postępowania (por. P. Szustakiewicz. A. Skoczylas (red.), P.p.s.a. Komentarz, Warszawa 2016, t. do art. 145.). Umorzenie postępowania nie zależy więc od woli sądu, lecz od stwierdzenia istnienia obiektywnej przyczyny bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego, co miało miejsce w rozpatrywanej sprawie wobec stwierdzenia braku podstaw do uchylenia decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, ponieważ nie zasitniały w świetle zgromadzonego materiału dowodowego żadne przesłanki pozwalające na uznanie, że Skarżąca nie była uprawniona do pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. ----------------------- 6