II SA/Po 826/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jolanta Szaniecka (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Maria Kwiecińska Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Protokolant St. sekretarz sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 02 lutego 2011 r. sprawy ze skargi J.J. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 21 września 2010 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego ; I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej kwotę [...] zł ([...]) tytułem zwrotu kosztów sądowych, III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/ D.Rzyminiak-Owczarczak /-/ J.Szaniecka /-/ M.Kwiecińska Decyzją z dnia 21 września 2010 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 16 sierpnia 2010 r. nr [...], którą odmówiono J.J. udzielenia świadczenia pieniężnego na podstawie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 r. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Powyższe decyzje zapadły w następującym stanie faktycznym. Wnioskiem z dnia 16 marca 2010 r. J.J. wystąpiła do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych o przyznanie jej świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej na podstawie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W motywach wniosku wskazała, że w okresie okupacji, w latach 1941-1945, pracowała w niemieckich fabrykach głównie nastawionych na produkcję dla wojska. Były to Fabryka C., szwalnia oraz zakład produkujący części mechaniczne i elektryczne do sprzętu wojskowego. Z ostatniego z wymienionych zakładów (W.F.) skarżąca została "karnie" wyrzucona i delegowana do obozu pracy - składu/fabryki amunicji określonego przez nią jako Heeres-Nebenmunitionanstalt Gronowo-Leszno. J.J. wyjaśniła, że jej praca polegała na rozwożeniu pocisków do hal i ogromnych baraków, a następnie do namiotów znajdujących się w okolicznych lasach. Obóz, w którym przebywała był - jej zdaniem - normalnym hitlerowskim obozem: strzeżonym i zamkniętym. Osoby osadzone w nim spały na pryczach, przyznawano głodowe racje żywności; musiały też uczestniczyć w długich apelach, bez ciepłej odzieży. Do wniosku skarżąca załączyła niemieckie dokumenty potwierdzające fakt i okresy pracy w poszczególnych zakładach, a także niemieckie przepustki do fabryki amunicji Heeres-Nebenmunitionanstalt Lissa. Odmawiając przyznania skarżącej świadczenia pieniężnego na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. z 2009 r. Nr 220, poz. 1734) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wskazał, że zgodnie z art. 2 pkt 2 lit. a powołanej ustawy represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-45. Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność tego przepisu z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w zakresie, w jakim pomija on przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podkreślił jednak, iż Trybunał nie zakwestionował "samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej (...) przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i «wyrwaniem» z dotychczasowego środowiska". Organ podał następnie, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, iż skarżąca w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, która według wyroku Trybunału warunkuje przyznanie świadczenia; nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. W odwołaniu J.J. opisała trudny dla siebie okres okupacji. Odnosząc się do warunków panujących w obozie, w którym przebywała, podkreśliła, że był to zamknięty obóz pracy, osadzeni spali na pryczach i słomie, brakowało żywności. Utrzymując decyzję w mocy na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 K.p.a. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wskazał, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. ma charakter zakresowy i kwestionuje nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych. Zastrzeżenia Trybunału dotyczyły uzależnienia prawa do świadczenia od kryteriów geograficznych (przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny nie miał natomiast zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusowa zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. W ocenie Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych świadectwa osób poddanych represji formie wysiedlenia poza miejsce zamieszkania skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim oddaleniu od niego (np. sąsiedniej miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości) były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). W ocenie Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych okoliczności te nabierają szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. Przenosząc to na kanwę analizowanej sprawy organ wskazał, że z materiału dowodowego wynika, iż J.J. wykonywała pracę przymusową w miejscu stałego zamieszkania (Leszno). Nie nastąpił wiec fakt deportacji wskazany w ustawie. W wyroku Trybunału Konstytucyjnego zakwestionowane zostało jedynie rozgraniczenie między osobami deportowanymi poza terytorium II RP, a osobami deportowanymi w granicach państwa polskiego sprzed wojny; Trybunał wskazał jednak wyraźnie, iż pozostałe kryteria dotyczące deportacji pozostały bez zmian. W skardze J.J. pokreśliła, że obóz, w którym została osadzona był zamknięty i pilnie strzeżony przez wojsko. Spała na pryczach, na słomie. Baraki, w których mieszkali więźniowie były nieogrzewane. Osadzeni pracowali głodni od świtu do zmierzchu. W czasie pobytu w obozie była też oderwana od domu, środowiska, nie mogła odwiedzać swoich bliskich, nie chodziła też do domu. Obóz był bowiem oddalony o 10 kilometrów od Leszna. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko. Organ podkreślił, że podjął wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego: zebrał i rozpatrzył cały materiał dowodowy, a jego oceny dokonał z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania, wskazań wiedzy oraz doświadczenia życiowego. W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono również jej podstawy prawne wraz z przytoczeniem przepisów prawa. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nienależycie rozważył okoliczności podniesione przez skarżącą w świetle przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 r. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Naruszył przez to art. 7, 77 i 80 ust. 1 K.p.a., które to przepisy nakazują organom podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego (art. 7 K.p.a.), w szczególności poprzez wyczerpujące zebranie i rozważenie materiału dowodowego w jego całokształcie (art. 77 § 1, 80 K.p.a.). W uzasadnieniu obu kontrolowanych decyzji organ skoncentrował się na wyjaśnieniu przyjętej wykładni art. 2 pkt 2 ustawy w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. z 2009 r. Nr 220, poz. 1734). Odniósł się przy tym przede wszystkim do kryterium odległości pomiędzy miejscem zamieszkania skarżącej w okresie okupacji, a miejscem gdzie była ona zmuszona do wykonywania pracy przymusowej. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nie poświęcił jednak należytej uwagi faktom przedstawionym przez J.J. we wniosku i odwołaniu. Tymczasem fakty te - w ocenie Sądu - mogą istotnie rzutować na wynik sprawy. We wniosku i odwołaniu (a następnie także w skardze) skarżąca podkreśliła, że w okresie okupacji, w latach 1944 i 1945 (dat dokładnie nie precyzuje) została osadzona w zamkniętym obozie pracy Leszno-Gronowo. Była tam skierowana karnie do prac w fabryce i składzie amunicji Heeres-Nebenmunitionanstalt Lissa. Do wniosku załączyła też przepustkę na jej nazwisko (niem.: Ausweis) upoważniającą do wejścia na teren tego zakładu (niem.: gultig zum Betreten H.N. Mu. Lissa). Powyższe fakty wymagają wnikliwego rozważenia w kontekście przesłanki z art. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Zgodnie z tym przepisem represją jest bowiem także osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, a tego rodzaju osadzenie nie musiało wiązać się z deportacją. Oświadczenia J.J. zawarte we wniosku jednoznacznie wskazują, że w końcowym okresie okupacji była ona nie tylko zmuszona do pracy przymusowej w składzie amunicji Heeres-Nebenmunitionanstalt Lissa (Leszno), ale także przebywała w związku z tą pracą (do której skierowana została karnie za używanie języka polskiego) w miejscu odosobnienia. Wszystkie te wyjaśnienia aktualizują obowiązek Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych do podjęcia inicjatywy dowodowej w celu ustalenia czy w okolicy Leszna-Gronowa, przy składzie amunicji Heeres-Nebenmunitionanstalt Lissa władze III Rzeszy w okresie okupacji zorganizowały obóz, który mógł być kwalifikowany jako obóz pracy w rozumieniu art. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich pracy. Okoliczności podniesione przez J.J. wymagają zweryfikowania tym bardziej, że istnieją źródła historyczne wskazujące na późniejsze istnienie obozu pracy we wskazanym przez nią miejscu (zob. np. Krzysztof Stryjkowski, Obóz Pracy dla Niemców i volksdeutschów w Lesznie-Gronowie <1945-1950>, "Kronika Wielkopolski" nr 1 (113) z 2005 r., s. 49-74). Co prawda dotyczą one placówki funkcjonującej bezpośrednio po okresie okupacji, niemniej nie można wykluczyć, że obóz pracy - o jakim wspomniała skarżąca - organizowały lub już zorganizowały władze III Rzeszy przed rokiem 1945 r. Odnosząc się natomiast do poglądu Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w kwestii zaistnienia wobec J.J. przesłanki "deportacji" w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich - Sąd wskazuje, iż dokonanie w tym zakresie prawidłowej oceny (także w świetle zasady pogłębiania zaufania do administracji publicznej - art. 8 K.p.a.) powinno być poprzedzone nie tylko wyjaśnieniem przyjętej interpretacji prawa (to organ uczynił), ale także indywidualną oceną ustalonych faktów i okoliczności podanych przez stronę w świetle przyjętej interpretacji. Stąd dopiero po dokonaniu ustaleń co do tego czy rzeczywiście J.J. została osadzona - w związku z wykonywaną pracą przymusową - w miejscu odosobnienia oraz czy warunki wykonywanej pracy doprowadziły do jej całkowitego oddzielenia od dotychczasowego środowiska i rodziny Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych rozważy czy praca przymusowa miała postać szczególnie dotkliwą dla skarżącej i czy wiązała się z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Mając na uwadze powyższe, Sąd - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach i wykonalności zaskarżonej decyzji postanowiono na podstawie art. 200 i 152 ustawy. /-/ D. Rzyminiak – Owczarczak /-/ J. Szaniecka /-/ M. Kwiecińska