II SA/Po 827/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Łaskarzewska Sędzia WSA Elwira Brychcy (spr.) Protokolant st.sekr.sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 marca 2011 r. sprawy ze skargi W. G. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego; I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego kwotę 100,- (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych, III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/ E.Brychcy /-/ D.Rzyminiak-Owczarczak /-/ A.Łaskarzewska Decyzją nr [...] z dnia [...] 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z powołaniem na art. 2 pkt. 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U nr 87 poz. 395) - zwanej dalej ustawą o świadczeniu pieniężnym - odmówił W. G. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w tej ustawie. W ocenie organu przymusowa praca wnioskodawcy w okresie okupacji w pobliżu stałego miejsca zamieszkania nie przybrała charakteru szczególnie dotkliwej formy o której mówi wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. K 49.07. Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy złożył wnioskodawca za pomocą swojego pełnomocnika - radcy prawnego , zarzucając decyzji naruszenie art. 1 ust. 1 ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym poprzez jego niezastosowanie mimo zaktualizowania się wszystkich przesłanek określonych w tym przepisie, i w konsekwencji bezpodstawną odmowę przyznania Wnioskodawcy świadczenia pieniężnego, określonego w w/w ustawie; 1) naruszenie przepisu art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym poprzez jego błędną wykładnię, abstrahującą od treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku sygn. akt K 49/07, w przedmiocie stwierdzenia niezgodności przepisu art. 2 ust. 2 w/w ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, z przepisem art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; 2) naruszenie przepisów art. 6 i art. 7 k.p.a., to jest zasady legalności i praworządności działań organów administracji publicznej, jak również zasady podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego; 3) naruszenie przepisu art. 8 k.p.a., to jest zasady pogłębiania zaufania do organów Państwa; 4) naruszenie przepisu art. 12 k.p.a., to jest zasady wnikliwości działania organów administracji publicznej w postępowaniu administracyjnym; Formułując powyższe zarzuty odwołujący wniósł o wydanie decyzji tej treści, że Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych przyznaje Wnioskodawcy uprawnienie do świadczenia pieniężnego, określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, zgodnie z żądaniem Wnioskodawcy. W uzasadnieniu odwołania przedstawiono dotychczasowy stan sprawy podając ,że wnioskodawca złożył wniosek o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego, określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Decyzja odmowna w ocenie autora wniosku rażąco narusza prawo i winna zostać zmieniona przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. W uzasadnieniu przytoczono treść przepisu art. 1 ust. 1 cyt. ustawy z dnia 31 maja 1996 r. zgodnie z którym świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Przepis art. 2 pkt 2 cytowanej ustawy stanowi, iż represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium: III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r., wydanym w sprawie o sygn. akt K 49/07, Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność przepisu art. 2 pkt 2 w/w ustawy, w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, z przepisem art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. P Podkreślono, że choć organ administracji formalnie powołał się na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku, to jednak dokonana przezeń wykładnia przepisu art. 2 pkt 2 lit a) ustawy całkowicie abstrahuje od treści tego orzeczenia i w ocenie odwołującego całkowicie wypacza istotę tego rozstrzygnięcia. Organ administracji stwierdził, iż zdaniem Trybunału "nie ma (...) zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej (...) przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem z dotychczasowego środowiska". Organ administracji, uznał iż "strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania", a zatem "praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał w w/w wyroku, to znaczy nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska". Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji można wywieść, iż zdaniem Organu administracji, w świetle przytoczonego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, świadczenie pieniężne przysługuje tylko takiej osobie, która wykonywała pracę przymusową w znacznej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Tymczasem Trybunał Konstytucyjny kładzie akcent na fakt "przymusowej zmiany miejsca pobytu" i "wyrwania z dotychczasowego środowiska", nie zaś na to, w jakiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania znajdowało się "miejsce pobytu", do którego dana osoba została skierowana w celu wykonywania pracy przymusowej. W ocenie autora pisma o ponowne rozpoznanie sprawy małoletnie dzieci, wywiezione do pracy przymusowej do miejsca, które znajduje się w niewielkiej odległości od ich dotychczasowego miejsca zamieszkania, zostają całkowicie oderwane od swojego środowiska rodzinnego. Zamieszkują w innym miejscu niż rodzice, z obcymi i nieprzyjaznymi im ludźmi. Ich kontakty z rodziną są niemal niemożliwe to są to okoliczności ,które należy wziąć pod rozwagę i każda sprawa winna być rozpatrywana indywidualnie, z uwzględnieniem wszystkich okoliczności, które rzutują lub mogą rzutować na treść rozstrzygnięcia. Odwołujący podkreślił , iż w czasie, gdy wraz ze swym bratem A. G. został zabrany przez P. H. do pracy w gospodarstwie rolnym w S., miał niespełna 12 lat. Sam fakt, iż miejscowość, w której miał zamieszkiwać i wykonywać pracę przymusową, znajdowała się w nieznacznej odległości od N. (rodzinnej miejscowości Wnioskodawcy) nie świadczy sam przez się o tym, że obowiązek pracy przymusowej nie przybrał szczególnie dotkliwej formy, o której wspomina Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 roku. Ażeby to ustalić, należy rozważyć w szczególności, czy obowiązek świadczenia pracy przymusowej wiązał się "z przymusową zmianą miejsca pobytu" i "wyrwaniem z dotychczasowego środowiska"'. Organ administracji poprzestał na lapidarnym stwierdzeniu, iż "ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania". Tymczasem Organ administracji zdaje się nie zauważać, że Wnioskodawca został przymusowo wywieziony do innej miejscowości niż ta, w której przebywała jego rodzina. Nie miał możliwości kontaktowania się z rodzicami częściej niż raz w miesiącu. By spotkać się z rodziną, pokonywał pieszo odległość 14 kilometrów w ciągu jednego dnia - wyruszał rano i wracał wieczorem. Jego brat, A. G., został skierowany do pracy w innym gospodarstwie. Wnioskodawca głęboko przeżywał rozłąkę z najbliższymi. Obok niedogodności wiążących się z samym faktem wykonywania pracy przymusowej, nierzadko na granicy fizycznych możliwości (będąc dzieckiem, pracował często ponad 17 godzin dziennie!), a nadto wiążącej się ze znacznym niebezpieczeństwem (Wnioskodawca obsługiwał m.in. sieczkarnię - istniało zagrożenie obcięcia palców lub nawet całej ręki) wspomnieć należy, iż Wnioskodawca nie znał języka niemieckiego. Za używanie języka polskiego był bity po twarzy przez matkę gospodarza, u którego wykonywał pracę. Z kolei syn gospodarza bił Wnioskodawcę za każde najmniejsze, często wyimaginowane, uchybienia (np. za pokrojenie ziemniaków na zbyt duże kawałki). W świetle przytoczonych wyżej okoliczności jedyną słuszną – w ocenie autora pisma jest konstatacja, iż zaktualizowały się wszystkie przesłanki, o których mowa w przepisie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Stwierdzenie przez Organ administracji, iż "strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania", a "praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał w w/w wyroku, to znaczy nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska" jest wynikiem błędnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego bądź też całkowitego braku zrozumienia sytuacji, w jakiej znalazł się Wnioskodawca. Ponownie rozpoznając sprawę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzja z dnia [...] 2010 r. na podstawie art. 138 §1 pkt.1 kodeksu postępowania administracyjnego oraz art. 2 pkt. 2 lit. a , art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z 31.05.1996 r. o świadczeniach pieniężnych utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu przedstawiono ustalenia faktyczne i wskazano, że W. G. pracował w czasie okupacji w miejscowości S. w pobliżu swego miejsca zamieszkania w N.. Nie nastąpił więc fakt deportacji wskazany w ustawie z 31.05.1996 r. Praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mówił Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 16.12.2009 r. Wskazano, że przepisy ustawy nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy ,lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie stosunku pracy. Organ przywołał stanowisko zawarte w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z 17.08,2010 r. sygn. II SA/Bd 573/10, w którym sąd napisał iż człowiek w warunkach przeniesienia jego centrum życiowego o kilka czy kilkanaście kilometrów od miejsca pobytu dotychczasowego, nawet w przypadku braku dobrowolności tego przeniesienia nie doświadcza trudu związanego z adaptacją do nowych warunków porównywalnego z sytuacją osoby, która znalazła się w miejscu oddalonym od miejsca zamieszkania o kilkaset czy nawet kilka tysięcy kilometrów. Zawarte w wyroku Trybunału Konstytucyjnego tezy nie mogą podlegać dowolnej interpretacji, że każda z osób skierowanych do pracy przymusowej w granicach państwa polskiego i poza jego granicami choćby była niewolnicza, lecz wykonywana w tej samej, czy też sąsiedniej miejscowości podlegała deportacji. "Deportacja" jako "Wywiezienie" również musi mieć jakieś rozsądnie przyjęte granice stosowania pojęcia. Mimo, że Trybunał orzekł o nierównym traktowaniu osób deportowanych w granicach państwa polskiego w stosunku do osób deportowanych poza jego granice, na względzie mieć należy, iż nie każde wywiezienie jest deportacją. Z powyższą decyzja i jej argumentacją nie zgodził się W. G. składając skargę do sądu z wnioskiem o jej uchylenie w całości. Skarżący powtórzył zarzuty i argumenty zawarte w odwołaniu podkreślając, że należy spieszyć się aby ludzie poszkodowani, przed śmiercią zdążyli jeszcze odczuć, że doczekali się Polski praworządnej, w której ceni się jednostkę i zauważa krzywdy jakich doświadczyli. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Stosownie do art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. -Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) zwanej dalej: p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Przedmiotem tej kontroli jest zbadanie, czy organy administracji publicznej, w toku rozpoznawania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Sąd oceny tej dokonuje według stanu prawnego i na podstawie akt sprawy, istniejących w dniu wydania zaskarżonej decyzji. Sądowa kontrola legalności decyzji administracyjnych sprawowana jest w granicach sprawy, ale rozstrzygając o zasadności skargi sąd nie jest związany jej zarzutami, wnioskami oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Oznacza to obowiązek wzięcia pod uwagę wszelkich naruszeń prawa, a także wszystkich przepisów, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i zarzutów podniesionych w skardze. Rozpoznając sprawę w tak zakreślonej kognicji, Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, dalej: ustawa). Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 - 1945, bądź ZSRR i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Wykładni normy prawnej zawartej w tym przepisie dokonał Trybunału Konstytucyjnego w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 roku (sygn. akt: K 49/07, publ: Dz. U. Nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009 roku). Zgodnie z tezą wyroku Trybunału Konstytucyjnego art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W uzasadnieniu Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Przenosząc te uwagi na grunt niniejszej sprawy Sąd uznał, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy doszło do uchybienia art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 kpa. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 kpa). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa). Powinien przy tym jako dowód dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 § 1 kpa). Dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów - art. 80 kpa). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj.: po pierwsze -opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie - ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie -organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy, z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 kpa szczególną moc dowodową. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny. W końcu, po czwarte - rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych powinno być zgodne z zasadami logiki. W stanie faktycznym sprawy, warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego na gruncie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Zdaniem Sądu, organ orzekający nie poczynił wyczerpujących wyjaśnień w odniesieniu do tej właśnie kwestii. Organ nie ustalił, czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku. Przy uwzględnieniu przepisów ustawy i cytowanego wyroku, Sąd uznał, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska, tzn. - jak zaznaczył Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyżej wyroku, co najmniej z brakiem solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej lub co najmniej utrudnionym kontaktem z rodziną i najbliższymi. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. Zgromadzony w niniejszej sprawie materiał dowodowy nie pozwala przesądzić, że W. G. nie został deportowany do pracy przymusowej i że praca przez niego wykonywana nie przybrała szczególnie dotkliwej formy. W ocenie Sądu materiał dowodowy, którym dysponował organ jest zbyt ubogi, aby można w sposób jednoznaczny te okoliczności ustalić. Ponownie rozpoznając sprawę organ weźmie pod rozwagę przepis art. 86 k.p.a zgodnie z którym, jeżeli po wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku pozostały nie wyjaśnione fakty istotne do rozstrzygnięcia sprawy, organ administracji publicznej dla ich wyjaśnienia może przesłuchać stronę. Do przesłuchania stron stosuje się przepisy dotyczące świadków, z wyłączeniem przepisów o środkach przymusu. Dowód z przesłuchania stron jest dowodem posiłkowym (subsydiarnym), bowiem może być przeprowadzony wówczas, gdy po "wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku" pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Przez wyczerpanie środków dowodowych należy rozumieć sytuację, w której organ administracji publicznej zgromadził i ocenił cały materiał dowodowy zgodnie z regułami określonymi w kodeksie, lecz mimo tego pozostały niewyjaśnione istotne okoliczności faktyczne sprawy. W ocenie Sądu w kontekście obszernych i umotywowanych argumentów zawartych w odwołaniu stało się wręcz konieczne aby przeprowadzić dowód właśnie z przesłuchania strony na okoliczność ustalenia warunków i sposobu wywiezienia skarżącego do przymusowej pracy, warunków jakie były w miejscu wykonywania pracy, możliwości i częstotliwości kontaktu z rodzicami lub innymi krewnymi czy znanymi sobie i bliskimi osobami oraz jakie z tym wiązało się niebezpieczeństwo. Sąd zwraca uwagę na fakt, że przesłuchanie strony jest procesem dynamicznym, pytania nasuwają się w trakcie procedury przesłuchania. Często nie sposób przygotować jednej i niezmiennej listy pytań jakie należy zadać. Znając stanowisko wnioskodawcy należy z dużą starannością i wnikliwością dokonać przesłuchania i zaprotokołowania zeznań strony. Mając na uwadze wykładnię obowiązujących przepisów prawa materialnego zawartą w wyroku Trybunału Konstytucyjnego stwierdzić należy, że wszystkie szczegóły odnośnie warunków wywiezienia i przymusowej pracy niewolniczej w powiązaniu z wiekiem osoby deportowanej maja istotne znaczenie w sprawie i dopiero taki materiał dowodowy w powiązaniu z już zgromadzonymi dowodami może być podstawą do właściwych ustaleń stanu faktycznego. Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów – art. 80 kpa. Swobodna ocena dowodów , aby nie przerodziła się w samowolę musi być jednak dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny. Dodatkowo sąd zwraca uwagę na elementy jakie musi zawierać decyzja administracyjna określone w art. 107 §1 i 3 kpa. Przepis ten wymaga aby uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów na których się oparł oraz przyczyn z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji z przytoczeniem przepisów. Tak więc cytowanie wyimków z uzasadnień wyroków wydawanych na tle odmiennych ustaleń stanów faktycznych nie jest wystarczające dla właściwego uzasadnienia podjętego rozstrzygnięcie. Biorąc powyższe pod uwagę, zważywszy na konieczność uzupełnienia postępowania dowodowego , a więc z uwagi na naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynika sprawy Sąd na zasadzie art. 145 §1 pkt.1 lit. c ustawy z 30.08.2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200 cyt. ustawy . /-/E.Brychcy /-/D.Rzyminiak-Owczarczak / -/A.Łaskarzewska