II SA/Po 839/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jolanta Szaniecka Sędziowie Sędzia WSA Barbara Drzazga Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Protokolant St. sekretarz sąd. Joanna Wieczorkiewicz-Skoczek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 08 listopada 2013 r. sprawy ze skargi D. H. na decyzję Kierownika Urzędu do Sprawy Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] czerwca 2013 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji oddala skargę Decyzją z dnia [...]maja 2013 r., nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 154 § 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. nr 98 poz. 1071 z późn. zm.), art. 1-4 i art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2012 r. poz. 400) odmówił D. H. uchylenia decyzji własnej z dnia [...] sierpnia 2003 r., nr [...], utrzymanej w mocy decyzją z dnia [...] listopada 2004 r., nr [...]. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że skarżąca wystąpiła o przyznanie uprawnień kombatanckich w związku z represjami, jakich doznała będąc dzieckiem (pozbawienie opieki rodziców). Wskazaną wyżej decyzją z dnia [...] sierpnia 2003 r., utrzymaną w mocy decyzją z dnia [...] listopada 2004 r., organ odmówił przyznania skarżącej tych uprawnień. Następnie skarżąca zwróciła się o zmianę tej decyzji w trybie art. 154 k.p.a., nie wskazując jednak by w niniejszej sprawie zaistniały jakiekolwiek nowe okoliczności faktyczne lub prawne, uzasadniające uchylenie kwestionowanych decyzji. Organ nie znalazł wobec tego żadnych podstaw do przychylenia się do wniosku skarżącej, wskazując zarazem na zawartą w art. 16 § 1 k.p.a. zasadę trwałości decyzji ostatecznych. Za wyeliminowaniem z obrotu prawnego decyzji z dnia [...] sierpnia 2003 r. i [...] listopada 2004 r. nie może przy tym przemawiać sam słuszny interes strony, o jakim mowa w art. 154 k.p.a., gdyż taka interpretacja prowadziłaby do obejścia art. 1-4 powołanej ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Organ zaznaczył przy tym także, że podstawy przyznania uprawnień kombatanckich zostały wyliczone w sposób enumeratywny i nie obejmują one faktu pozbawienia opieki rodziców w latach 1944-1950. Pismem z dnia [...] maja 2013 r. D. H. złożyła wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy. W uzasadnieniu skarżąca podkreśliła, że nie zgadza się z wydanym rozstrzygnięciem. Przyznanie jej żądanych praw nie koliduje bowiem w ocenie skarżącej z interesem społecznym, co znajduje potwierdzenie w art. 32 Konstytucji RP. Ponadto D. H. zakwestionowała pogląd, w świetle którego fakt pozbawienia opieki rodzicielskiej w latach 1944-1950 nie stanowi represji. Podkreśliła przy tym, że nie została porzucona przez rodziców, lecz jej rodzicom zabrano dzieci. Matka skarżącej została bowiem uwięziona na 12 lat, a ojciec, oficer AK, nigdy nie ujawnił się i był poszukiwany przez NKWD listem gończym. Skarżąca wraz z rodzeństwem była natomiast poszukiwana jako dzieci "białych bandytów". Majątek matki został natomiast skonfiskowany. Decyzją z dnia [...] czerwca 2013 r., nr [...], Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję własną. W uzasadnieniu organ powtórzył swoje wcześniejsze wywody, zawarte w decyzji z dnia [...] maja 2013 r. Pismem z dnia [...] lipca 2013 r. D. H. zaskarżyła powyższą decyzję z dnia [...] czerwca 2013 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że kwestionowana przez nią decyzja jest dla niej krzywdząca. Jako małe dziecko została bowiem pozbawiona kontaktu z matką na 12 lat i z ojcem na 6 lat. Nie miała domu, ani niezbędnych środków utrzymania. Latem mieszkała w lesie, a zimą w chlewie i stodołach. Bywało, że w chłodne i mroźne dni przyjmowali ją do pomieszczeń Polacy, Litwini i Białorusini. Skarżąca żyła z żebractwa, uciekając przed sowieckimi szabrownikami i oficerami NKWD. Skarżąca chorowała przy tym ciężko, przechodząc wszystkie zakaźne choroby, do dzisiaj ma bliznę na prawej ręce. Jako dziecko walczyła z chorobą sierocą i głodem, cierpiała z braku miłości i zmagała się ze strachem, że Sowieci ją zabiorą, odłączą od rodzeństwa lub rozstrzelają. Dlatego też za represję należy uznać w ocenie skarżącej fakt, że (1) nie mogła chodzić do szkoły, tak jak inne dzieci, (2) nie mogła chodzić do kościoła, (3) nie mogła mówić po polsku by jej nie rozpoznano, (4) nie mogła nosić nazwiska swoich rodziców (nazywała się tak jej babcia). Skarżąca nie wiedziała nic o świętach, zapomniała o zabawkach, które jej zabrano. W pozostałym zakresie skarżąca powtórzyła swoją argumentację zawartą we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia [...] maja 2013 r. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. W trakcie rozprawy w dniu [...] listopada 2013 r. skarżąca podtrzymała swoje stanowisko, zwracając uwagę na niewysłuchanie jej i jej brata przez organ administracji publicznej. Ponadto, wskazała, że w wyniku przeżyć wojennych i powojennych, które w jej ocenie niewątpliwie były represjami, utraciła w znacznym stopniu zdrowie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje Skarga okazała się bezzasadna. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153 poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrole działalności organów administracji publicznej. Jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem – art. 1 § 2 powyższej ustawy. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do ustalonego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. W świetle z kolei z art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270), Sąd rozstrzyga w granicach sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, przy czym – jak wynika z treści art. 145 § 1 – Sąd uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie i orzeka o ich uchyleniu w sytuacji, gdy stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podstawę rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267). Zgodnie z art. 16 § 1 k.p.a., decyzje, od których nie służy odwołanie w administracyjnym toku instancji lub wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, są ostateczne. Uchylenie lub zmiana takich decyzji, stwierdzenie ich nieważności oraz wznowienie postępowania może nastąpić tylko w przypadkach przewidzianych w ustawie. Tym samym ustawodawca wprowadza zasadę trwałości decyzji ostatecznych, które mogą być wzruszone tylko w jednym trybów szczególnych, wyliczonych w sposób wyczerpujący w ustawie. Organy administracji publicznej nie są przy tym uprawnione do rozszerzającej wykładni takich przepisów lub uchylania bądź też modyfikowania decyzji ostatecznych w innym trybie. Odnosząc te uwagi do specyfiki rozważanej sprawy, należy zauważyć, że w piśmie z dnia [...] kwietnia 2013 r., sprecyzowanym następnie w pismach z dnia [...] kwietnia 2013 r. i [...] maja 2013 r. (k. 140-142, 145 i 148 akt adm.), skarżąca wniosła o wzruszenie ostatecznej decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] sierpnia 2003 r., nr [...], utrzymanej w mocy decyzją tego organu z dnia [...] listopada 2004 r., nr [...], w trybie art. 154 § 1 k.p.a. Zgodnie natomiast z tym ostatnim przepisem, decyzja ostateczna, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona lub zmieniona przez organ administracji publiczny, który ją wydał, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony. Nie ulega jednak wątpliwości, że cytowany przepis pozwala na modyfikację decyzji ostatecznej jedynie w granicach zakreślonych dla danego rozstrzygnięcia przez ustawodawcę. Wymieniony art. 154 § 1 k.p.a. nie stanowi natomiast samodzielnej, materialnoprawnej podstawy orzekania o kwestiach, jakie były poruszone we kwestionowanej decyzji ostatecznej. Weryfikacja decyzji z dnia [...] sierpnia 2003 r. i [...] listopada 2004 r. wymagała zatem odwołania się do przepisów ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2012 r. poz. 400). Zgodnie z art. 1 ust. 1 powołanej ustawy, kombatantami są osoby, które brały udział w wojnach, działaniach zbrojnych i powstaniach narodowych, wchodząc w skład formacji wojskowych lub organizacji walczących o suwerenność i niepodległość Rzeczypospolitej Polskiej. Ustawodawca precyzuje następnie w art. 1 ust. 2 cytowanej ustawy, że za działalność kombatancką uznaje się: (1) pełnienie służby wojskowej w Wojsku Polskim lub w polskich formacjach wojskowych przy armiach sojuszniczych podczas działań wojennych prowadzonych na wszystkich frontach przez Państwo Polskie; (2) uczestniczenie w ramach polskich formacji i organizacji wojskowych w I wojnie światowej, w powstaniach narodowych i walkach o odzyskanie lub utrzymanie terytoriów Rzeczypospolitej Polskiej; (3) pełnienie służby w polskich podziemnych formacjach i organizacjach, w tym w działających w ramach tych organizacji oddziałach partyzanckich w okresie wojny 1939-1945; (4) pełnienie służby wojskowej w armiach sojuszniczych, a także w sojuszniczych organizacjach ruchu oporu w okresie wojny 1939-1945, z wyjątkiem formacji Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (NKWD) oraz innych specjalnych formacji, które prowadziły działalność przeciwko ludności polskiej; (5) pełnienie służby w polskich podziemnych formacjach wojskowych lub organizacjach niepodległościowych na terytorium Państwa Polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. i w granicach powojennych w okresie od wkroczenia armii Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) do końca 1956 r., jeżeli były to formacje lub organizacje stawiające sobie za cel niepodległość i suwerenność Rzeczypospolitej, (6) uczestniczenie w walkach w jednostkach Wojska Polskiego oraz zmilitaryzowanych służbach państwowych z oddziałami Ukraińskiej Powstańczej Armii oraz grupami Wehrwolfu; (7) uczestniczenie w tzw. Niszczycielskich Batalionach ("Istriebitielnych Batalionach") na dawnych ziemiach polskich w województwach: lwowskim, stanisławowskim, tarnopolskim i wołyńskim w obronie ludności polskiej przed ukraińskimi nacjonalistami, w latach 1944-1945. Ponadto, zgodnie z art. 2 i art. 3 powołanej ustawy, za działalność równorzędną z działalnością kombatancką uznaje się: (1) pełnienie funkcji cywilnych we władzach powstań narodowych oraz w administracji podziemnego Państwa Polskiego w okresie wojny 1939-1945 oraz w podziemnych niepodległościowych organizacjach cywilnych w latach 1945-1956; (2) udział w okresie do 31 grudnia 1945 r. w walkach o zachowanie suwerenności i niepodległości Państwa Polskiego w zmilitaryzowanych służbach państwowych; (3) prowadzenie w okresie wojny 1939-1945 zorganizowanego i profesjonalnego tajnego nauczania dzieci i młodzieży; (4) dawanie schronienia osobom narodowości żydowskiej lub innym osobom, za których ukrywanie w latach 1939-1945, ze względu na ich narodowość lub działalność na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej – groziła kara śmierci; (5) zaokrętowanie marynarzy polskich w charakterze członków załogi na statku bandery własnej lub bandery koalicyjnej, przeznaczonym do działań wojennych w okresie wojny 1939-1945; (6) uczestniczenie w latach 1914-1945 w walkach o polskość i wolność narodową Śląska, Wielkopolski, Ziemi Lubuskiej, Gdańska, Pomorza i Ziemi Kaszubskiej oraz Warmii i Mazur, a także innych ziem zagarniętych przez zaborców; (6) czynny udział w zbrojnym wystąpieniu o wolność i suwerenność Polski w Poznaniu w czerwcu 1956 r., który spowodował śmierć lub uszczerbek na zdrowiu; (7) poniesienie śmierci, uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia na czas powyżej siedmiu dni w grudniu 1970 r. na Wybrzeżu wskutek działania wojska lub milicji podczas wystąpień wolnościowych; (8) czas przebywania w niewoli lub obozach internowania oraz obozach, poprawczych obozach pracy i poprawczych koloniach pracy podległych NKWD, a od marca 1946 r. MWD ZSRR, a także w więzieniach lub innych miejscach odosobnienia na terytorium Polski, spowodowanego działalnością kombatancką; (9) czas przebywania w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady. Wreszcie, w myśl art. 4 powołanej ustawy uprawnienia kombatanckie mogą być przyznane osobom, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego, przy czym za represję w rozumieniu cytowanej ustawy uważa się jedynie okresy przebywania: (1) z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych: (a) w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady, (b) w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, (c) w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa; (2) z przyczyn narodowościowych i rasowych w gettach; (3) z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych: (a) w więzieniach oraz poprawczych obozach pracy i poprawczych koloniach pracy podległych Głównemu Zarządowi Obozów i Kolonii Poprawczych NKWD, a od marca 1946 r. MWD ZSRR, (b) na przymusowych zesłaniach i deportacji w ZSRR; (4) w więzieniach lub innych miejscach odosobnienia na terytorium Polski na mocy skazania w latach 1944-1956, na podstawie przepisów wydanych przez władze polskie, przez sądy powszechne, wojskowe i specjalne albo w latach 1944-1956 bez wyroku - za działalność polityczną bądź religijną, związaną z walką o suwerenność i niepodległość, a także (5) oddzielenie od rodziców w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia. Odnosząc te uwagi do specyfiki omawianej sprawy, należy zauważyć, że skarżąca w pismach z dnia [...] kwietnia 2013 r., [...] kwietnia 2013 r. i [...] maja 2013 r., jak i w odwołaniu z dnia [...] maja 2013 r. (k. 159-167 akt adm.) oraz w skardze z dnia [...] lipca 2013 r. (k. 3-7 akt sądowych) konsekwentnie wskazywała na fakt pozbawienia opieki rodzicielskiej w związku z uwięzieniem matki na okres 12 lat i nieujawnieniem się ojca, oficera AK. Skarżąca podkreślała także trudności, jakie niewątpliwie wynikały z takiej sytuacji dla dziecka – głód, brak stałego schronienia, choroby, konieczność ciągłego ukrywania się, lęk przed rozłączeniem z rodzeństwem lub rozstrzelaniem. Trzeba jednak zaznaczyć, że okoliczności podnoszone przez skarżącą nie mieszą się w opisie żadnej z przesłanek, o jakich mowa w przytoczonych wyżej art. 1-4 powołanej ustawy. Nie brała ona bowiem w szczególności udziału w walkach prowadzonych przez którąkolwiek z formacji wojskowych wymienionych w tych przepisach, nie pełniła żadnych funkcji cywilnych w administracji Polskiego Państwa Podziemnego lub we władzach powstań narodowych, nie dawała także schronienia osobom narodowości żydowskiej lub innym osobom, za których ukrywanie groziła kara śmierci. Należy przy tym podkreślić, że represje wskazane przez skarżącą w skardze z dnia [...] lipca 2013 r., tj. (1) brak możliwości chodzenia do szkoły, (2) brak możliwości chodzenia do kościoła, (3) brak możliwości mówienia po polsku, (4) brak możliwości posługiwania się nazwiskiem rodziców, a także podnoszony stale w toku postępowania fakt pozbawienia opieki rodzicielskiej, choć niewątpliwie dotkliwe, nie mieszą się w katalogu represji z art. 4 cytowanej ustawy. Represja w rozumieniu omawianej ustawy wiąże się bowiem – w ogólności – z umieszeniem w więzieniu, obozie zagłady, obozie pracy, kolonii poprawczej, getcie lub miejscu odosobnienia, a nie z pozbawieniem opieki rodzicielskiej. Dlatego też, nie negując krzywd doznanych przez skarżącą, należy zgodzić się z organem administracji publicznej, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na przyznanie jej uprawnień kombatanckich, co z kolei wyklucza także zmianę lub uchylenie decyzji ostatecznych z dnia [...] sierpnia 2003 r. i [...] listopada 2004 r. Niemniej, skarżąca w toku postępowania podnosiła kilkakrotnie, że domaga się przyznania jej statusu osoby represjonowanej, a nie uprawnień kombatanckich. Trzeba jednak podkreślić, że powołana ustawa nie przewiduje w ogóle urzędowego stwierdzania, że danej osobie należy się status osoby represjonowanej. Cytowana ustawa reguluje bowiem kwestię przyznawania uprawnień kombatanckich, w tym również z tytułu doznanych represji, o ile mieszczą się w katalogu zawartym w art. 3 tejże ustawy. Należy przy tym zaznaczyć, że katalog ten ma charakter enumeratywny (wyczerpujący), a zatem nie może być poszerzany przez organy administracji publicznej o inne, niewskazane w nim sytuacje. Ustawodawca nie rekompensuje bowiem wszystkich możliwych krzywd doznanych w toku wojny lub w okresie powojennym, co wyraźnie potwierdza już sam tytuł przedmiotowej ustawy. Ustawodawca zdecydował się natomiast naprawić pewne określone ściśle krzywdy, doznane w wyniku kwalifikowanych represji, które zostały wprost wymienione w art. 4 omawianej ustawy. Okoliczności, opisane przez skarżącą, nie wyczerpują natomiast opisu żadnej z przesłanek, o jakich mowa w tym przepisie. W tej sytuacji Sąd, rozpoznając sprawę w granicach skargi, nie znalazł żadnych podstaw do jej uwzględnienia. Skarga jako bezzasadna podlegała zatem oddaleniu na mocy art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270).