II SA/Po 852/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Zieliński (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dnia 7 maja 2019 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu spółki [...] spółka z o.o. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 26 lutego 2019 r. wydanego w przedmiocie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi spółki [...] spółka z o.o. z siedzibą w [...] na decyzję [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 16 lipca 2018 r. nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. /-/J. Zieliński Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 26 lutego 2019 r. odmówił skarżącej Spółce przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, referendarz (orzecznik) na podstawie informacji zawartych we wniosku ustalił, że: - kapitał zakładowy spółki wynosi 700 000 zł; wartość środków trwałych wynosi 3 490 868,43 zł, a strata [bilansowa] za 2017 rok wyniosła 18 429 333,82 zł; - wniosek o przyznanie prawa pomocy Spółka uzasadniła brakiem środków na pokrycie kosztów sądowych, gdyż od 1 lutego 2018 r. zawiesiła działalność gospodarczą i nie posiada środków na rachunkach bankowych; - Spółka oświadczyła, że nie posiada również majątku, którego upłynnienie pozwoliłoby na pozyskanie środków na opłatę sądową, oprócz nieruchomości, na której znajduje się rozpoczęta i przerwana budowa zakładu produkcji biopaliw; ponadto Spółka zadeklarowała zadłużenie wobec dostawców usług i materiałów oraz prowadzone wobec niej postępowania egzekucyjne; powoła się w tym względzie również na odroczenia terminów zwrotu nadpłaty podatku VAT przez urzędy skarbowe. W uzasadnieniu orzecznik podał również, że skarżąca została wezwana do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy celem wyjaśnienia jej rzeczywistej sytuacji – w terminie 7 dni, pod rygorem oddalenia wniosku; wezwanie zostało doręczone stronie w dniu 14 grudnia 2018 r. (k. 11); w zakreślonym terminie wniosek o przyznanie prawa pomocy nie został uzupełniony. Oceniając sytuację strony, referendarz zaznaczył, że prawo pomocy może być przyznane osobie prawnej w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, jak o tym stanowi art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – dalej: p.p.s.a. Zdaniem orzecznika wniosek o przyznanie prawa pomocy nie pozwalał na ocenę rzeczywistej sytuacji majątkowej Spółki i z tego względu została ona wezwana do uzupełnienia informacji dotyczących jej sytuacji, jednak przedmiotowy wniosek nie został uzupełniony. W szczególności podniósł, że Spółka nie złożyła "bilansu, rachunku zysków i strat, sprawozdania finansowego spółki za rok 2017, odpisów rocznych deklaracji podatkowych za rok 2017, odpisów miesięcznych deklaracji w podatku od towarów i usług oraz w podatku akcyzowym od stycznia 2018 roku", raportów kasowych za okres od 1 stycznia 2018 r. do dnia otrzymania wezwania do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, wyciągów z wszystkich posiadanych rachunków bankowych za 2018 rok, a także informacji, "czy spółka w 2018 roku uzyskała przychody i w jakiej wysokości poniosła koszty uzyskania przychodów". Referendarz wskazał również na to, że Spółka nie określiła miejsca położenia oraz wartości posiadanych nieruchomości, nie udokumentowała zaciągniętych zobowiązań finansowych, zadłużenia wobec dostawców usług i materiałów ani prowadzonych wobec niej postępowań egzekucyjnych oraz egzekwowanych środków finansowych; "nie przesłała również umowy spółki, nie podała kto jest udziałowcem spółki i jaka była sytuacja finansowa i majątkowa udziałowców spółki, nie wyjaśniła też, czy zwróciła się do udziałowców z żądaniem uiszczenia dopłat, ani pożyczki, które zostałyby przeznaczone na uiszczenie kosztów sądowych w niniejszej sprawie". Idąc dalej, orzecznik zaznaczył, że Spółka nie przedstawiła również dowodów świadczących o niemożliwości uzyskania od udziałowców dopłat i pożyczki, tj. oświadczeń o uzyskiwanych dochodach (z jakich źródeł i w jakiej wysokości miesięcznie), odpisów rocznych zeznań podatkowych udziałowców za 2017 rok, wyciągów z rachunków bankowych, lokat bankowych, rachunków kart kredytowych udziałowców za ostatnie sześć miesięcy i oświadczeń o posiadanym majątku. Zdaniem referendarza taka sytuacja uniemożliwiła ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy; nie można było bowiem jednoznacznie stwierdzić, czy Spółka nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Końcowo orzecznik stwierdził, że w rozpoznawanej sprawie nie można uznać, iż wniosek o przyznanie prawa pomocy jest uzasadniony. W terminowo wniesionym sprzeciwie od postanowienia referendarza skarżąca Spółka domagała się zmiany zaskarżonego postanowienia i przyznania jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, ewentualnie zaś o uchylenie zaskarżonego postanowienia i ponowne wezwanie skarżącej do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy – "w zakresie wynikającym z wezwania" doręczonego w dniu 14 grudnia 2018 r. W uzasadnieniu Spółka podtrzymała "stanowisko podane w uzasadnieniu wniosku" i wyjaśniła, że uchybienie w zakresie przedstawienia "dokumentów żądanych w wezwaniu doręczonym w dniu 14.12.2018 r." zostało spowodowane dezorganizacją działalności administracyjnej Spółki", gdyż "nie posiadając środków na wynagrodzenia [spółka] nie ma możliwości, żeby zatrudniać pracowników, którzy pomogliby jednoosobowemu zarządowi Spółki w wykonywaniu koniecznych czynności administracyjnych, a w tym takich jak wykonywanie wezwań i zarządzeń organów i sądów". Dalej Spółka argumentowała, że "brak właściwej obsługi administracyjnej [...] i niewątpliwie okres okołoświąteczny, w jakim doręczono wezwane o uzupełnienie braków spowodowały, że pismo to nie dotarło do zarządu Spółki i zarząd nie był świadomy, że pozostaje w zwłoce w wykonaniu wezwania". Zdaniem strony, okoliczności powyższe w jej przypadku potwierdzają, że Spółka nie posiada środków wystarczających na prowadzenie zwykłej działalności, a w tym także na poniesienie kosztu opłaty sądowej". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Po rozpoznaniu sprzeciwu wniesionego w niniejszej sprawie, Sąd uznał, że nie zasługuje on na uwzględnienie, gdyż zaskarżone postanowienie referendarza sądowego odpowiada prawu. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. (aktualnie: Dz.U. z 2018 r., poz. 1302, z późn. zm.) zasadą jest, że to strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Z kolei w myśl art. 246 § 2 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane osobie prawnej: 1) w zakresie całkowitym – gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Stosownie zaś do treści art. 260 § 1 i 2 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od postanowienia o odmowy przyznania prawa pomocy, sąd wojewódzki orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Wobec tego ocenie sądu podlegają co do zasady – o ile referendarz nie uchybił regułom dotyczącym ustalania stanu faktycznego sprawy – tylko takie okoliczności, jakie były znane referendarzowi w dacie podejmowania rozstrzygnięcia co do zwolnienia od kosztów sądowych. Przyznanie osobie prawnej prawa pomocy w zakresie częściowym wymaga wykazania przez taką stronę, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania ze względu na brak dostatecznych środków. Oceniając zasadność wniosku, należy z jednej strony rozważyć interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Niemniej trzeba stanowczo podkreślić, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, iż ciężar wykazania braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie wskazuje się na to, że osoba prawna (inna jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej) nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że jest tak mimo że podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków. Należy też zwrócić uwagę na możliwość pozyskania przez spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością środków finansowych w szczególny sposób, jakim jest zobowiązanie wspólników do dopłat. Z uwagi na fakt, że dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki, może być ona wykorzystana także na pokrycie kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez spółkę (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 stycznia 2014 r. sygn. akt II FZ 1526/13,dostęone w Internecie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia referendarz trafnie wskazał na to, że skarżąca pomimo wezwania nie odpowiedziała na zawarte w nim pytania, których celem było uzyskanie po stronie orzecznika wiedzy pozwalającej na ustalenie rzeczywistej sytuacji majątkowej i finansowej Spółki. Pomimo tegoż wezwania, a także odpowiedniego czasu związanego z rozpatrzeniem sprawy na etapie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego, Spółka nie przedłożyła żadnych dokumentów ze wskazanych w wezwaniu z dnia 14 grudnia 2018 r. (data doręczenia stronie wezwania z dnia 26 listopada 2018 r.). W szczególności bilansu, rachunku zysków i strat, sprawozdania finansowego spółki za rok 2017, odpisów rocznych i miesięcznych deklaracji podatkowych wyciągów z wszystkich posiadanych rachunków bankowych za 2018 rok. W istocie Spółka nie przedłożyła żadnych dokumentów ani innych materiałów, które pozwoliłyby na zweryfikowanie opisanej przez nią sytuacji majątkowej i finansowej, w tym również informacji dotyczącej aktualnych udziałowców spółki, ich sytuacji finansowej i majątkowej oraz dowodów świadczących o niemożliwości uzyskania od udziałowców (wspólników) dopłat czy pożyczki. O zasadności wezwania co do przedstawienia informacji dotyczących tych ostatnich kwestii świadczyć zaś może poszlakowo chociażby fakt, że na zwrotnych potwierdzeniach odbioru pism sądowych kierowanych do Spółki podmioty, które nie zostały uwidocznione jako wspólnicy na odpisie z Krajowego Rejestru Sądowego (nr KRS: [...]), zostały określone przez doręczyciela na zwrotnym potwierdzeniu odbioru jako właściciel (współwłaściciel) lub wspólnik – w stosunku do A. P. na zwrotce pocztowej z dnia 15 października 2018 r. (k. 22 akt głównych – "współ."); w stosunku do M. P. na zwrotce pocztowej z dnia 14 grudnia 2018 r. (k. 11 załącznika do akt: "właściciel"). Co się tyczy domniemanych przyczyn uchybienia terminu do wykonania obowiązku wskazanego w wezwaniu z dnia 14 grudnia 2018 r. należy podkreślić, że twierdzenia skarżącej nie wytrzymały konfrontacji z materiałem procesowym. Po pierwsze, domniemane przeszkody organizacyjne związane z brakiem pracowników, którzy mogliby wesprzeć zarząd Spółki w prowadzeniu spraw organizacyjnych, w tym związanych z niniejszym postępowaniem, zostały przedstawione niewiarygodnie. Przedmiotowe wezwanie do uzupełnienia wniosku odebrał w dniu 14 grudnia 2018 r. M. P., który później odebrał również w dniu 20 marca 2019 r. postanowienie referendarza sądowego w przedmiocie prawa pomocy (k. 19 załącznika do akt). Osoba ta w świetle materiału procesowego zawartego w aktach administracyjnych była zaś pełnomocnikiem Spółki w postępowaniu administracyjnym (k. 83 akt adm. I instancji) i m.in. doręczono jej w dniu 22 marca 2018 r. (k. 168 akt adm. I instancji) decyzję organu I instancji w niniejszej sprawie Skarżąca nie kwestionowała też prawidłowości tak dokonanych doręczeń. Z powyższego wynika, że pomimo deklarowanych trudności organizacyjnych wynikających z braku środków na finansowanie zatrudnienia pracowników obsługi administracyjnej, Spółka w 2018 i 2019 r. w istocie miała zapewnioną pomoc osoby będącej wcześniej pełnomocnikiem skarżącej w postępowaniu administracyjnym. Nie sposób zatem przyjąć za wiarygodnie wykazane, że wezwanie z dnia 14 grudnia 2019 r. nie dotarło do zarządu Spółki. Po drugie, nawet gdyby tak było, Spółka miała dość czasu, by przedstawić odpowiednie dokumenty i wyjaśnienia na etapie postępowania odwoławczego w niniejszej sprawie wpadkowej, tj. w związku z wniesieniem sprzeciwu – do czasu rozpatrzenia tej sprawy przez tutejszy Sąd w drugiej instancji. Nic takiego nie miało jednak miejsca, zaś oczekiwanie, że Sąd wezwie Spółkę ponownie do przedłożenia dokumentów i informacji wskazanych w wezwaniu z dnia 14 grudnia 2018 r. było bezpodstawne. Jeszcze raz należy przypomnieć, że sąd wojewódzki rozpoznaje sprawę ze sprzeciwu od postanowienia referendarza jako sąd drugiej instancji. Skoro tutejszy Sąd nie doszukał się po stronie referendarza błędu w zakresie przedmiotowego wezwania ani innych uchybień proceduralnych, a strona nie wykazała zaistnienia obiektywnych przeszkód do wykonania wezwania doręczonego jej w dniu 14 grudnia 2018 r., to nie było podstaw prawnych do ponownego wezwania Spółki do przedłożenia odpowiednich dokumentów, do czego została już wcześniej skutecznie zobowiązana. Tym samym należało przyjąć, że spółka nie odpowiedziała na wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Brak pełnego przedstawienia sytuacji majątkowej i finansowej Spółki oraz jej udziałowców – pomimo wezwania do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak i możliwości [...] uzupełnienia na etapie wnoszenia i rozpatrywania sprzeciwu – uniemożliwiało dokonanie pełnej i rzetelnej oceny, czy skarżąca Spółka jest w stanie ponieść – czy to całości, czy chociażby w jakiejkolwiek części – koszty sądowe w niniejszej sprawie. Powyższe informacje należało zaś uznać za nieodzowne przy ustalaniu rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych Spółki. Sąd w pełni podziela stanowisko referendarza sądowego co do możliwości uzyskania przez skarżącą dopłat od udziałowców Spółki. Przepis art. 177 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (Dz.U. z 2019 r., poz. 505, z późn. zm.) przewiduje możliwość zobowiązania wspólników do dopłat w granicach liczbowo oznaczonej wysokości w stosunku do udziału. Jest to o tyle uzasadnione, że to wspólnicy czerpią zyski z działalności spółki, zatem mogą ponosić ciężar dopłat związanych z jej działalnością. Dopłata jest zaś formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki, która może być przeznaczona na koszty sądowe. Ewentualne zwolnienie skarżącej od kosztów sądowych oznaczałoby z kolei, że koszty te zostałyby (co najmniej tymczasowo) poniesione Skarb Państwa, stąd też tak istotne jest jednoznaczne ustalenie stanu majątkowego spółki oraz sytuacji finansowej wspólników. W kontekście przedstawionych rozważań Sąd stwierdza, że referendarz w zaskarżonym postanowieniu prawidłowo uznał, że Spółka nie wykazała, aby w jej przypadku ziściły się przesłanki do zastosowania normy zawartej w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Zdaniem Sądu, analiza całokształtu przedstawionych okoliczności nie pozwalała na wiarygodne przyjęcie, że Spółka rzeczywiście znajduje się w sytuacji, w której nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania i zasadne jest zwolnienie jej od całości lub części kosztów sądowych. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 260 § 1-3 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia. /-/J. Zieliński