II SA/Po 856/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Jan Szuma Asesor WSA Sebastian Michalski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 28 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi J.G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzające ją decyzję Burmistrza R. z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...] Decyzją z dnia 28 czerwca 2021 r., nr [...], Burmistrz działając na podstawie art. 2 pkt 11, art. 4, art. 5, art. 10 ust. 1 i ust. 2, art. 13, art. 13a i art. 28 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 ze zm.; dalej: "u.p.p.w.d."), odmówił J.G. przyznania świadczenia wychowawczego na M. M. na okres świadczeniowy 2021/2022. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że w dniu 6 kwietnia 2021 r. J.G. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na M. M. (ur. [...] marca 2004 r.) na okres 2021/2022 (tj. od dnia [...] czerwca 2021 r. do dnia [...] maja 2022 r.). W toku postępowania wyjaśniającego organ I instancji pozyskał postanowienie Sądu Rejonowego w G. z dnia 6 listopada 2020 r., nr III Nsm 273/20, zgodnie z którym na czas trwania postępowania o powierzenie wykonywania władzy rodzicielskiej nad M. M. ojcu i o ograniczenie władzy rodzicielskiej J.G., powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej nad M. M. ojcu R. M. i ustalono miejsce pobytu małoletniego u ojca R. M. zam.: K. , ul. [...]. Z pisma Sądu Rejonowego w G. z dnia 16 grudnia 2020 r. wynika, że postanowienie to jest natychmiast wykonalne i obowiązuje z datą wydania. Dalej organ I instancji wskazał, że w dniu 23 kwietnia 2021 r. pracownik socjalny przeprowadził z J.G. telefonicznie wywiad środowiskowy w celu ustalenia aktualnego miejsca pobytu syna M. M. oraz ustalenia osoby ponoszącej koszty jego utrzymania. Następnie w dniu 7 czerwca 2021 r. pracownik socjalny dokonał aktualizacji wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania J.G.. Z wywiadu wynika, że tylko ojciec R. M. i babcia J.G ponoszą koszty utrzymania M. M. i go wychowują. Wobec tego świadczenie wychowawcze na syna M. M. nie przysługuje J.G., albowiem choć syn przebywa pod adresem [...] czyli pod adresem zamieszkania matki i babci, to koszty jego utrzymania wspólnie ponoszą babcia i ojciec. Ponadto zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w G. M. M. powinien przebywać u ojca. W odwołaniu z dnia 30 czerwca 2021 r. do Samorządowego Kolegium Odwoławczego J.G. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i wydanie decyzji zgodnie z treścią wniosku. Organowi I instancji zarzuciła brak wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy, które mały istotny wpływ na wydanie prawidłowej decyzji, a w szczególności brak wyjaśnienia gdzie i na czyim utrzymaniu przebywa małoletni M. M.. Odwołująca podkreśliła, że postanowienie o zabezpieczeniu tymczasowym nie jest prawomocne, natomiast małoletni M. M. zamieszkuje z odwołującą, która nie jest pozbawiona praw rodzicielskich. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 30 sierpnia 2021 r., nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm.; dalej: "K.p.a."), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ odwoławczy wyjaśnił, że zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d., celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka. Świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w ust. 2, do dnia ukończenia przez dziecko 18. roku życia (ust. 2 i 3). W sytuacji, gdy osoba uprawniona nie mieszka z matką bądź nie pozostaje na jej utrzymaniu, to zachodzą podstawy do odmowy przyznania świadczenia wychowawczego. Tymczasem w wyniku przeprowadzonego postępowania przez organ I instancji ustalono, że dziecko przebywa pod tym samym adresem co wnioskodawczyni ale dlatego, że jest on tożsamy z adresem babci małoletniego, która ponosi koszty jego utrzymania. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się, że aby matka czy ojciec dziecka uzyskali prawo do świadczenia wychowawczego to dziecko, którego wniosek dotyczy musi z danym rodzicem nie tylko zamieszkiwać, ale także pozostawać na jego utrzymaniu. Warunek wspólnego zamieszkiwania i pozostawania przez dziecko na utrzymaniu matki albo ojca musi zostać spełniony jednocześnie, nie wystarczy bowiem jedynie wspólne zamieszkiwanie dziecka z matką albo ojcem albo tylko pozostawanie dziecka na utrzymaniu matki albo ojca. Orzecznictwo nie jest natomiast jednolite w sytuacji, gdy dziecko przebywa u jednego z rodziców wbrew ustaleniom sądu - tak jak to ma miejsce w niniejszej sprawie. Z tego względu słusznie w ocenie Kolegium organ I instancji ustalając, czy odwołującej należy wypłacić świadczenie wychowawcze kierował się przesłanką faktycznego sprawowania opieki nad dzieckiem, unormowaną w art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. Z akt niniejszej sprawy wynika jednak, że małoletni M. M. pozostaje na utrzymaniu i wychowaniu innych osób - swojego ojca oraz swojej babci. Tym samym odwołująca nie ma prawa do świadczenia wychowawczego. W skardze z dnia 8 października 2021 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu J.G. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. W uzasadnieniu skarżąca zarzuciła, że organy rozstrzygające w sprawie nie zbadały w sposób przekonywujący, gdzie i pod czyją opieką małoletni M. M. się znajduje, ani kto ponosi koszty jego utrzymania. Skarżąca wielokrotnie podnosiła, co znalazło potwierdzenie podczas kontroli, że małoletni przebywa u matki i że w miejscu zamieszkania matki znajduje się jego centrum życiowe. Organy rozstrzygające w sprawie nie wyjaśniły także, co rozumieją poprzez "utrzymanie dziecka", tj. czy np. finansowanie dziecku kieszonkowego lub dawanie mu drobnych kwot pieniężnych bądź nabywanie (darowanie, oddawanie) drobnych przedmiotów nie będących niezbędnymi w życiu i wychowaniu dziecka mieści się w pojęciu utrzymania dziecka, czy też finansowanie pobytu w ogrzewanym pomieszczeniu, w którym zużywa wodę i energię elektryczną. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala przyjąć, że koszty utrzymania małoletniego nie są ponoszone przez jego matkę - skarżącą J.G., u której i z którą małoletni cały czas zamieszkuje. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Spór w sprawie sprowadza się do ustalenia, czy Burmistrz zasadnie odmówił skarżącej przyznania świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2021/2022 na syna M. M. powołując się na fakt, że dziecko nie pozostaje na jej utrzymaniu. Zaprezentowane przez Sąd w niniejszym wyroku stanowisko wymaga wyjaśnienia, że zgodnie art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d., celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Jak przy tym wynika z art. 4 ust. 2 pkt 1 tej ustawy, świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Przepis ten stanowi, że w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Z powyższego wynika, że aby matka czy ojciec dziecka uzyskali prawo do świadczenia wychowawczego to dziecko, którego wniosek dotyczy, musi z danym rodzicem nie tylko zamieszkiwać, ale także pozostawać na jego utrzymaniu. Warunek wspólnego zamieszkiwania i pozostawania przez dziecko na utrzymaniu matki albo ojca musi zostać spełniony jednocześnie, nie wystarczy bowiem jedynie wspólne zamieszkiwanie dziecka z matką albo ojcem albo tylko pozostawanie dziecka na utrzymaniu matki albo ojca (por. M. Kucharska [w:] Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, wyd. II, red. J. Blicharz, J. Glumińska-Pawlic, L. Zacharko, LEX/el. 2019, art. 4). Powyższe znajduje uzasadnienie w treści art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. Skoro bowiem celem przyznania świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, opieką nad nim i zaspokajaniem jego potrzeb, to niewątpliwie rodzic, który wnosi o wypłatę tego świadczenia musi ponosić koszty związane ze sprawowaną faktycznie opieką, wychowywaniem i zaspokajaniem potrzeb dziecka. W rozpoznawanej sprawie organy rozstrzygające w sprawie odmówiły przyznania skarżącej świadczenia wychowawczego z uwagi na pozostawanie syna skarżącej na wyłącznym utrzymaniu jego ojca i babci. Zdaniem Sądu w rozpoznawanej sprawie doszło jednak do naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., a w konsekwencji wydane w sprawie orzeczenia zapadły przedwcześnie. W kontekście powyższego zaznaczenia wymaga, że w aktach sprawy znajdują się dwa wywiady środowiskowe – jeden z dnia 21 grudnia 2020 r., przeprowadzony jeszcze przed złożeniem przez skarżącą wniosku z dnia 6 kwietnia 2021 r., a drugi z dnia 29 maja 2021 r., który został przeprowadzony w związku ze złożeniem przez skarżącą wniosku o zasiłek celowy (zakup żywności dla syna), a nie w związku z postępowaniem w przedmiocie świadczenia wychowawczego. Z akt sprawy nie wynika, aby dla potrzeb niniejszego postępowania organ I instancji przeprowadził u skarżącej i jej matki wywiad środowiskowy. Podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu [...] grudnia 2020 r. skarżąca J. G. oświadczyła, że utrzymuje syna i pokrywa 2/3 kwoty rachunków za media oraz połowę kwoty za Internet. Z kolei matka skarżącej J. G. oświadczyła, że wnuk w każdy weekend przebywa u ojca. Wyjaśniła, że to ona gotuje wszystkie posiłki dla wnuka ze swojego świadczenia. Dodatkowo opłaca rachunki związane z utrzymaniem domu, a córka Justyna się dokłada, tj. "daje ile chce" (k. [...] akt adm. organu I instancji). Z kolei podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 29 maja 2021 r. ustalono, że skarżąca zajmuje piętro domu i prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, parter zamieszkuje matka skarżącej. Syn skarżącej oświadczył, że "pieniądze na bilet miesięczny do szkoły, Internet i telefon otrzymuje od ojca. Praktycznie z każdym problemem finansowym zwraca się do ojca. W sytuacji kiedy jest u matki żywi go babcia, śniadania, obiady i kolacje przygotowuje mu babcia". Pracownik socjalny zanotował, że J.G. nie gotuje ani dla siebie ani dla syna. Sama stołuje się w restauracjach. Dodał, że relacje skarżącej z matką jak i z synem są bardzo złe. Ponieważ J.G. ma na swoje utrzymanie rentę z dodatkiem pielęgnacyjnym w kwocie 1554,08 zł i kwotę 217,77 zł świadczenia uzupełniającego, pracownik socjalny stwierdził, że nie widzi potrzeby udzielenia pomocy finansowej na zakup żywności (k. [...] akt adm. organu I instancji). Zdaniem Sądu na podstawie wyżej wskazanych dokumentów nie można jednoznacznie przesądzić, że syn skarżącej nie pozostaje także na jej utrzymaniu. Uwadze organów uszedł bowiem fakt, że sam fakt przygotowywania posiłków przez babcię M. M. nawet z produktów przez nią kupowanych nie oznacza, że M. M. nie pozostaje na utrzymaniu matki. Na koszty utrzymania dziecka nie składają się bowiem wyłącznie wydatki ponoszone w związku z wyżywieniem dziecka. Kosztami tymi są również koszty m. in. zakupu ubrań, przyborów szkolnych, ponoszenia opłat związanych z uczestnictwem dziecka w zajęciach dodatkowych oraz ponoszenie kosztów utrzymania mieszkania, które też należy zaliczyć do kosztów utrzymania dziecka. Zarówno z oświadczeń skarżącej jak i jej matki wynika natomiast, że skarżąca przynajmniej częściowo pokrywa koszty utrzymania domu. Organy rozstrzygające w sprawie nie wyjaśniły natomiast, w jakiej części. Tymczasem stosownie do treści art. 15 ust.1 u.p.p.w.d., jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia wychowawczego lub osoby pobierającej to świadczenie wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki nad dzieckiem, w tym również w przypadku, o którym mowa w art. 5a (dotyczy osoby uprawnionej do świadczenia wychowawczego na dziecko umieszczone w domu pomocy społecznej) lub art. 22, wydatkowania świadczenia wychowawczego niezgodnie z celem lub marnotrawienia świadczenia wychowawczego, organ właściwy oraz wojewoda mogą zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej, a w przypadku przekształcenia ośrodka pomocy społecznej w centrum usług społecznych na podstawie przepisów ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych - do dyrektora centrum usług społecznych, o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu weryfikacji tych wątpliwości. Zdaniem Sądu obowiązkiem pracownika socjalnego było jednoznaczne i niebudzące wątpliwości ustalenie podczas wywiadu środowiskowego, ile miesięcznie wynoszą opłaty za utrzymanie domu (rachunki za prąd, gaz, wodę, ogrzewanie, śmieci, Internet, podatek od nieruchomości, kablówkę, opłata za posiadanie odbiornika TV i radia), a także w jakiej części opłaty te pokrywa matka skarżącej, a w jakiej sama skarżąca. Jeśli skarżąca pokrywa więcej niż 1/3 tych opłat (a więc większą część niż przypada na jednego z trzech mieszkańców), nie sposób uznać, aby syn skarżącej nie pozostawał na jej utrzymaniu, nawet jeśli jest to utrzymanie częściowe. Pracownik socjalny winien także ustalić kto – skarżąca, ojciec dziecka czy jego babcia – ponosi koszty jego utrzymania, w tym koszty związane z zakupem materiałów dydaktycznych (podręczników, przyborów szkolnych), zajęć dodatkowych, ubrań, obuwia, środków higieny, leków i leczenia (płatne wizyty u lekarza, dentysty), obozów czy też fryzjera. Okoliczności te w miarę możliwości powinny zostać udokumentowane stosownymi dokumentami (fakturami, rachunkami, potwierdzeniami przelewów). Jedynie w razie konieczności organ winien opierać się wyłącznie na oświadczeniach (słownych i pisemnych). Wówczas jednak organ winien mieć na uwadze rzeczywiste dochody skarżącej w proporcji do deklarowanej kwoty przeznaczanej na syna z uwzględnieniem, że skarżącej musi także pozostawać kwota na niezbędne potrzeby (żywność, ubiór, obuwie, leki). Odnosząc się natomiast do pozbawionego dalszych rozważań twierdzenia organu I instancji, że "zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w G. M. M. powinien przebywać u ojca" wskazać należy, że w istocie na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w G. W. z dnia 6 listopada 2020 r., sygn. akt III Nsm 273/20, na czas trwania postępowania o powierzenie wykonywania władzy rodzicielskiej R. M. i ograniczenie władzy rodzicielskiej J.G. nad mał. synem M. M., na czas trwania postępowania powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej nad mał. synem M. M. ojcu R. M. i ustalono miejsce pobytu małoletniego u ojca R. M. zam. K. , ul. [...] (k. [...] akt adm. organu I instancji). Postanowienie to jest natychmiast wykonalne i obowiązuje z datą wydania (k. [...] akt adm. organu I instancji). Jednakże w sprawie istotne jest, czy postanowienie to odzwierciedla stan faktyczny, tj. czy M. M. faktycznie mieszka z ojcem, a nie, czy jest ono wykonalne, czy też prawomocne. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się bowiem, że na potrzeby ustalenia prawa matki lub ojca dziecka do świadczenia wychowawczego na dziecko ustawodawca odwołał się do atrybutów wspólnego zamieszkiwania i przebywania z dzieckiem, jak też zaspokajania jego potrzeb bytowych, wychowawczych i utrzymania dziecka. Kryterium "wspólnego zamieszkiwania" rozumiane być musi jako faktyczne miejsce zamieszkania, czyli fizyczne przebywanie dziecka u tego rodzica, który sprawuje faktyczną nad nim opiekę i faktycznie zaspokaja jego potrzeby życiowe. Zatem dla uzyskania świadczenia wychowawczego – poza przypadkiem opieki naprzemiennej – znaczenie ma nie tyle tzw. prawne miejsce zamieszkania dziecka (np. wskazane w wyroku rozwodowym czy postanowieniu w trybie zabezpieczenia), co faktyczne miejsce jego zamieszkiwania. Celem świadczenia wychowawczego jest bowiem częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d.). Wobec tego istotne znaczenie dla meritum tego typu spraw mają przesłanki o charakterze faktycznym (por. prawomocny wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 11 października 2018 r., sygn. akt I SA/Wa 719/18 – wszystkie powołane w niniejszym wyroku orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są pod adresem hhtps://orzeczenia.nsa.gov.pl). W przypadku sprzeczności ustaleń, z którym z rodziców dziecko mieszka, a ustaleniami postanowienia zabezpieczającego, to miejsce faktycznego pobytu dziecka należy odróżnić od miejsca jego zamieszkania w prawnym znaczeniu tego określenia (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 15 grudnia 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 2501/21). Stąd też ponownie prowadząc postępowanie organ I instancji winien zweryfikować, czy postanowienie z dnia 6 listopada 2020 r. jest wykonywane, tj. czy syn mieszka u ojca, czy nadal z babcią (w domu, w którym mieszka także skarżąca). Jeśli syn skarżącej nadal zamieszkuje pod adresem Goździn 2, wobec adnotacji pracownika socjalnego, że skarżąca mieszka sama na piętrze domu i prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, organ I instancji winien ustalić, czy w sprawie została spełniona przesłanka "wspólnego zamieszkiwania" matki z synem (czy w domu rzeczywiście wyodrębniono dwa oddzielne lokale, i skarżąca mieszka sama, czy też skarżąca i syn pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym). Rozważania w tym zakresie powinny znaleźć odzwierciedlenie w treści wydanej decyzji. Mając powyższe na uwadze, Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329; dalej: "P.p.s.a."), uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 30 sierpnia 2021 r., nr [...], a także poprzedzającą ją decyzję Burmistrza z dnia 28 czerwca 2021 r., nr [...], albowiem zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ponownie prowadząc postępowanie organ I instancji zastosuje się do oceny prawnej i wytycznych zawartych w uzasadnieniu niniejszego wyroku. Niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na mocy pkt XVI zarządzenia Przewodniczącego Wydziału II z dnia 29 października 2021 r. wydanego w oparciu o art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1842 ze zm.).