II SA/Po 878/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Elwira Brychcy po rozpoznaniu w dniu 6 kwietnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Stowarzyszenia A od postanowienia referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 12 września 2017 r. sygn. akt II SA/Po 878/16 o odmowie przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi Stowarzyszenia A na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] lipca 2016r. Nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego w sprawie wyłączenia gruntów rolnych z produkcji postanawia zaskarżone postanowienie utrzymać w mocy. /-/ E. Brychcy Zaskarżonym postanowieniem z dnia 12 września 2017 r. referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu odmówił Stowarzyszeniu A (zwanemu dalej również "Stowarzyszeniem") przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia wyjaśniono, że postanowieniem referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Poznaniu z 19 maja 2017 r. odmówiono Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z 17 lipca 2017r. utrzymał zaskarżone postanowienie referendarza sądowego w mocy. W dniu 25 lipca 2017r. do akt sprawy złożono kolejny wniosek Stowarzyszenia o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w części oraz o ustanowienie radcy prawnego. W ocenie referendarza ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy w tym samym zakresie winien być rozpoznany w oparciu o treść art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017r., poz. 1369, dalej "p.p.s.a."). Przy ocenie poprzedniego wniosku Stowarzyszenia o przyznanie prawa pomocy, uznano, że może uzyskiwać środki na swoją działalność nie tylko ze składek członkowskich, ale także z dotacji i darowizn. Nie jest, zatem pozbawione jakiegokolwiek źródła finansowania. Ze Statutu Stowarzyszenia wynika, że uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich. Jakkolwiek uprawniony jest wniosek, że Stowarzyszenie nie jest pozbawione źródeł finansowania i nie są nimi tylko dobrowolne składki członkowskie. Co więcej, obowiązkiem członków Stowarzyszenia jest opłacanie składek członkowskich w realnej wysokości. Zatem ustalenie odpowiedniej wysokości składek członkowskich oraz ich egzekwowalność leży w dobrze pojmowanym interesie Stowarzyszenia. Obciążenia wynikające z kosztów postępowania dotyczące postępowania prowadzonego na rzecz Stowarzyszenia powinni w pierwszej kolejności ponosić jego członkowie. Członkowie Stowarzyszenia przystępujący do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie, m.in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym, muszą liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów postępowania i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. Dalej referendarz wskazał, ze w aktualnie złożonym wniosku, tak samo jak w poprzednim, Stowarzyszenie powtórzyło, że prowadzi działalność o charakterze "non profit", nie posiada żadnego majątku, ruchomości, nieruchomości, ani żadnych akcji, udziałów, obligacji. Jedyne środki finansowe na pokrycie kosztów działalności pochodzą z dobrowolnych składek członkowskich. Stowarzyszenie nie korzysta z żadnej dotacji ze Skarbu Państwa i nie prowadzi działalności gospodarczej. Przekreślono rubryki wniosku dotyczące majątku i dochodów Stowarzyszenia oraz dotyczące stanu rachunków bankowych. Zdaniem referendarza analiza wniosku o przyznanie prawa pomocy, który był poddany ocenie na wcześniejszym etapie postępowania sądowego oraz ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy w tym samym zakresie wskazuje, że dane w nich zawarte nie uległy żadnej zmianie, w szczególności Stowarzyszenie nie wykazało, że aktualna sytuacja finansowa uległa pogorszeniu w stopniu uzasadniającym zmianę poprzedniego postanowienia i przyznanie prawa pomocy chociażby w części. Nadal bowiem Stowarzyszenie poprzestaje jedynie na oświadczeniu, że nie posiada żadnego majątku, dotacji i dochodów z działalności gospodarczej, utrzymuje się z dobrowolnych składek członkowskich i pracy społecznej swoich członków. Jednakże Stowarzyszenie nadal nie wykazuje, że podejmuje czynności celem pozyskania realnych środków na prowadzenie swojej działalności, w tym na opłacenie kosztów postępowania zainicjowanych spraw sądowych. Chcąc uzyskać prawo pomocy Stowarzyszenie powinno wykazać, że podjęło wszelkie, niezbędne kroki zmierzające do wygospodarowania środków pieniężnych na opłacenie kosztów postępowania, jednakże nie przyniosły one zamierzonego efektu. Udzielenie Stowarzyszeniu prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe, bowiem zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Zdaniem referendarza istnieją instrumenty prawem przewidziane, które umożliwiają zgromadzenie środków finansowych na funkcjonowanie Stowarzyszenia, w tym na jego udział w postępowaniach przed sądem. Skoro samo Stowarzyszenie, pomimo obowiązku, nie wykazuje zamiaru zgromadzenia środków finansowych od swoich wszystkich członków, a więc osób bezpośrednio zainteresowanych działalnością Stowarzyszenia, w wysokości umożliwiającej prowadzenie sporu sądowego, ani nie podejmuje innej dopuszczalnej Statutem aktywności, to brak jest podstaw, aby przerzucać ciężary związane z jego funkcjonowaniem na Państwo, czyli ogół obywateli. Stowarzyszenie nie posiada przy tym nawet statusu organizacji pożytku publicznego. Stowarzyszenie poprzestaje jedynie na gołosłownym oświadczeniu, że środki na finansowanie działalności pochodzą wyłączenie z dobrowolnych składek członkowskich, ale Stowarzyszenie nie podaje nawet liczy członków i wysokości tych składek, które rzeczywiście są uiszczane. Stowarzyszenie uchyla się od wykazania, że podjęło czynności zmierzające do uzyskania środków finansowych, czy majątkowych w taki sposób, aby uzyskać środki na opłacenie kosztów postępowania chociażby w części. Nie wykazało, że podjęło czynności zmierzające do wyegzekwowania ustalonej wysokości składek od wszystkich członków, jak to przewiduje Statut Stowarzyszenia, w taki sposób, aby uzyskać środki na opłacenie kosztów postępowania chociażby w części. W ocenie referendarza Stowarzyszenie nie wykazało zatem pogorszenia swojej sytuacji finansowej w stopniu uzasadniającym zmianę poprzednio wydanego postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy. W sprzeciwie od ww. postanowienia podniosło, że referendarz nie zbadał wnikliwie sytuacji materialnej Stowarzyszenia stwierdzając, że Stowarzyszenie nie wykazało, iż podjęło jakiekolwiek czynności zmierzające do wyegzekwowania ustalonej wysokości składek. Stowarzyszenie podniosło, że środki finansowe na działalność pochodzą ze składek członkowskich. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369, dalej jako "p.p.s.a."), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). W ocenie Sadu referendarz prawidłowo uznał, że kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy złożony przez Stowarzyszenie powinien być rozpoznany w oparciu o treść art. 165 p.p.s.a. Na wstępie należy zaznaczyć, że w postanowieniu z dnia 19 maja 2017 r. wskazano, że Stowarzyszenie może uzyskiwać środki na swoją działalność nie tylko ze składek członkowskich, ale także z dotacji i darowizn wobec czego nie jest pozbawione jakiegokolwiek źródła finansowania. Wskazano, że obciążenia wynikające z kosztów postępowania dotyczące postępowania prowadzonego na rzecz Stowarzyszenia powinni w pierwszej kolejności ponosić jego członkowie. Członkowie Stowarzyszenia przystępujący do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie, m.in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym, muszą liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów postępowania i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. W kolejnym wniosku o przyznanie prawa pomocy Stowarzyszenie ponownie wskazało, ze prowadzi działalność o charakterze "non profit", nie posiada żadnego majątku, ruchomości, nieruchomości, ani żadnych akcji, udziałów, obligacji. Jedyne środki finansowe na pokrycie kosztów działalności pochodzą z dobrowolnych składek członkowskich. Stowarzyszenie nie korzysta z żadnej dotacji ze Skarbu Państwa i nie prowadzi działalności gospodarczej. Przekreślono rubryki wniosku dotyczące majątku i dochodów Stowarzyszenia oraz dotyczące stanu rachunków bankowych. Jak trafnie wskazał referendarz analiza wniosku o przyznanie prawa pomocy, który był poddany ocenie na wcześniejszym etapie postępowania sądowego oraz ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy w tym samym zakresie wskazuje, że dane w nich zawarte nie uległy żadnej zmianie. Zaznaczyć należy, że stosownie do art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Odstępstwo od tej generalnej zasady stanowi art. 246 § 2 pkt 1 P.p.s.a. zgodnie z którym osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi wyjątek od reguły ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy strona wnioskodawca rzeczywiście nie posiada wystarczających możliwości sfinansowania udziału w postępowaniu, a przez to nie może zrealizować przysługującego jej prawa do sądu. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe (postanowienie NSA z 9 stycznia 2015 r., II GZ 886/14, LEX nr 1634804). Takich okoliczności, jak słusznie wskazał referendarz, Stowarzyszenie w ponownie złożonym wniosku nie zdołało wykazać. Podkreślić trzeba, iż celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (w tym również osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Poza tego rodzaju wypadkami strony postępowania sądowoadministracyjnego muszą samodzielnie ponieść ciężar uiszczenia kosztów sądowych (post. Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 16 stycznia 2013 r., sygn. akt II OZ 1166/12, z dnia 2 kwietnia 2014 r., sygn. akt II OZ 316/14, dostępne www.cbois.nsa.gov.pl). W postanowieniu z 19 maja 2017 r. wskazywano na działania, jakie Stowarzyszenie mogło podjąć celem zwiększenia swych dochodów. Mimo to skarżące Stowarzyszenie po raz kolejny przedstawia te same argumenty, które jego zdaniem, świadczą o spełnieniu przesłanek przyznania mu prawa pomocy. Jednakże argumentów tych nie sposób uznać za zasadne. Stowarzyszenie chcąc aktywnie działać w zakresie swoich statutowych zadań winno zadbać o gromadzenie środków na ten cel. Nie można przerzucać ciężaru finansowania Stowarzyszenia na Państwo, bo oznaczałoby to oparcie działania podmiotów prywatnych na środkach publicznych. Trafnie referendarz zauważył, że opłacenie kosztów postępowania ma charakter incydentalny, ale nienadzwyczajny, a Stowarzyszenie powinno się do ponoszenia takich wydatków przygotować. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania środków także na ten cel. Uzasadniona była zatem cena referendarza, iż Stowarzyszenie nie wykazało pogorszenia swojej sytuacji finansowej w stopniu uzasadniającym zmianę poprzednio wydanego postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy. W świetle powyższych okoliczności, sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie, zatem na podstawie art. 260 § 1 P.p.s.a. Sąd orzekł, jak w postanowieniu. /-/ E. Brychcy