II SA/Po 879/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Asesor WSA Jan Szuma po rozpoznaniu w dniu 27 listopada 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu S. O. od postanowienia referendarza sądowego z dnia [...] września 2017 r. o odmowie przyznania S. O. prawa pomocy w sprawie ze skargi S. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P z dnia [...] lipca 2016 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego w sprawie wyłączenia gruntów rolnych z produkcji postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie /-/ J. Szuma Pismem z dnia 21 października 2016 r. Stowarzyszenie [...] wniosło skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P z dnia [...] lipca 2016 r., [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego w sprawie wyłączenia gruntów rolnych z produkcji. Skarga zawierała między innymi wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia z wpisu sądowego (k. 3 akt sądowych). Po przeprowadzeniu czynności mających na celu uzupełnienie braków formalnych i merytorycznych wniosku o przyznanie prawa pomocy postanowieniem z dnia 31 marca 2017 r. referendarz sądowy odmówił Stowarzyszeniu [...] przyznania wnioskowanego prawa w zakresie zwolnienia w kosztów sądowych (k. 47 akt sądowych). Pismem z dnia 4 maja 2017 r. Stowarzyszenie [...] wniosło sprzeciw od powyższego orzeczenia referendarza sądowego, przy czym zażądało nie tylko jego uchylenia, ale ponownie wystąpiło o zwolnienie z wpisu sądowego w części, a nadto o ustanowienie pełnomocnika z urzędu (k. 61 akt sądowych). Zarządzeniem z dnia 9 maja 2017 r. (k. 59 i 63 akt sądowych) Przewodniczący Wydziału wezwał Stowarzyszenie [...] do nadesłania formularza PPPr, co odnosiło się do żądań zawartych w opisanym wyżej piśmie z dnia 4 maja 2017 r. Postanowieniem z dnia 19 maja 2017 r. Sąd utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie referendarza z dnia 4 maja 2017 r. (k. 65 akt sądowych). W uzasadnieniu tego postanowienia zapowiedziano, że wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu zostanie rozpoznany odrębnie (w kontekście pisma z dnia 4 maja 2017 r.); Dnia 6 czerwca 2017 r. Stowarzyszenie [...] przedłożyło formularz PPPr datowany na 2 czerwca 2017 r. (k. 114 akt sądowych), z zastrzeżeniem, że w formularzu tym Stowarzyszenie wskazało (inaczej jak dotychczas), iż występuje tylko o zwolnienie z kosztów sądowych. Dnia 8 czerwca 2017 r. referendarz ponownie odmówił przyznania prawa pomocy Stowarzyszeniu [...] (k. 121 akt sądowych). W uzasadnieniu tego postanowienia referendarz przypomniał, że skarżące Stowarzyszenie już wcześniej wniosło o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości, a żądanie to zostało odmownie załatwione postanowieniem z dnia 31 marca 2017 r., utrzymanym w mocy postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 19 maja 2017 r. Referendarz wskazał, że poprzednia odmowa przyznania prawa pomocy wnioskodawcy korzysta z przymiotu prawomocności. Ponowny wniosek powinien być zatem rozpoznany w oparciu o treść art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (na datę postanowienia tekst jednolity Dz.U. z 2016 r., poz. 718, obecnie Dz. U. z 2017 r., poz. 1369, dalej "P.p.s.a."). Referendarz zaznaczył też, że przy ocenie pierwszego wniosku Stowarzyszenia o przyznanie prawa pomocy podkreślono, że istnieją instrumenty prawem przewidziane, które umożliwiają zgromadzenie środków finansowych na funkcjonowanie Stowarzyszenia, w tym na jego udział w postępowaniach przed sądem. Skoro samo Stowarzyszenie, pomimo obowiązku, nie wykazuje zamiaru zgromadzenia środków finansowych od swoich wszystkich członków, a więc osób bezpośrednio zainteresowanych jego działalnością w wysokości umożliwiającej prowadzenie sporu sądowego, to brak jest podstaw, aby przerzucać ciężary związane z jego funkcjonowaniem na Państwo, czyli ogół obywateli. Pismem z dnia 3 lipca 2017 r. Stowarzyszenie [...] złożyło sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego z dnia 8 czerwca 2017 r. (k. 151 akt sądowych). Zażądało w nim uchylenia zaskarżonego postanowienia w całości, uzupełnienia i sprostowania go w części orzekającej, zwolnienie z kosztów sądowych w części i ustanowienie pełnomocnika prawnego z urzędu. W uzasadnieniu sprzeciwu Stowarzyszenie podniosło, że nie odniesiono się do jego argumentu, iż część orzekająca rozstrzygnięcia o prawie pomocy zawiera "błąd formalny polegający na braku określenia, że przedmiotem postępowania administracyjnego przed organem I instancji jest pozwolenie na budowę elektrowni wiatrowych na terenie Gminy D. [...]", co "stanowi naruszenie prawa polegające na pominięciu uprawnionej strony w postępowaniu sądowo-administracyjnym". Zaznaczono też, że nie zbadano wnikliwie sytuacji i nie dostrzeżono, że decyzja o wyłączeniu gruntów rolnych z produkcji w postępowaniu administracyjnym stanowi zagadnienie wstępne wobec decyzji środowiskowych. Postanowieniem z dnia 13 lipca 2017 r. Sąd utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego (k. 157 akt sądowych). W tym miejscu należy doprecyzować, że powyższe postanowienia dotyczyły prawa pomocy w zakresie zwolnienia Stowarzyszenia [...] z kosztów sądowych. Tak precyzyjnie określony zakres żądania został bowiem przedstawiony w prawidłowo złożonym formularzu PPPr, który wpłynął do sądu dnia 16 stycznia 2017 r. (k. 25 akt sądowych). Jak już wyżej wskazano, w uzasadnieniu postanowienia z dnia 19 maja 2017 r. Sąd odnotował, że w pierwszym złożonym w sprawie sprzeciwie (k. 61 akt sądowych) Stowarzyszenie [...] znalazł się wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia "pełnomocnika prawnego z urzędu". Sąd zapowiedział, że wniosek w tym zakresie podlegać będzie odrębnemu rozpoznaniu. Następnie żądania o ustanowienie pełnomocnika prawnego z urzędu Stowarzyszenie [...] ponowiło w treści zażaleń z dnia 19 czerwca 2017 r. (k. 132 akt sądowych), z dnia 21 czerwca 2017 r. (k. 133 akt sądowych) i z dnia 20 czerwca 2017 r. (k. 135 akt sądowych). Dnia 5 lipca 2017 r. Sędzia sprawozdawca zarządził, że rozpoznanie wniosków o prawo pomocy zawartych w pismach na k. 132, 133 i 135 (wcześniej także w piśmie na k. 61 akt sądowych – zob. wyżej) powinno poprzedzić rozpoznanie zażaleń sformułowanych w tych pismach (zob. 150 akt sądowych). Dnia 25 lipca 2017 r. Stowarzyszenie [...] wykonało wezwanie do nadesłanie wypełnionego formularza PPPr, który odnosił się do w wniosków o przyznanie prawa pomocy zawartych w treści składanych pism (k. 170 akt sądowych). Należy zwrócić uwagę, że podtrzymano w nim wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu ("ustanowienie radcy prawnego"), ale ponowiono także wniosek o zwolnienie z kosztów sądowych. Zarządzeniem z dnia 24 sierpnia 2017 r. referendarz sądowy polecił Stowarzyszeniu [...] uzupełnić wniosek o dodatkowe informacje (k. 182 akt sądowych). Pismem z dnia 20 września 2017 r. Stowarzyszenie [...] odpowiedziało na wezwanie (k. 191 akt sądowych). Postanowieniem z dnia 27 września 2017 r. referendarz sądowy odmówił Stowarzyszeniu [...] przyznania prawa pomocy. W motywach postanowienia referendarz wyjaśnił, że na podstawie art. 255 P.p.s.a. wezwano Stowarzyszenie do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy poprzez podanie dodatkowych informacji oraz złożenie oświadczeń dotyczących sytuacji majątkowej i finansowej Stowarzyszenia oraz o przedłożenie dokumentacji źródłowej obrazującej tą sytuację. W szczególności zwrócono się o przedłożenie odpisu statutu Stowarzyszenia, sprawozdania finansowego za ostatni rok obrotowy, odpisów zeznań rocznych podatkowych złożonych przez Stowarzyszenie, uchwały określającej wysokość składek członkowskich, aktualnego wykazu członków. Zobowiązano Stowarzyszenie do złożenia oświadczenia na temat wydatków poniesionych w 2017 r., oświadczenia o aktualnym stanie środków finansowych w kasie Stowarzyszenia, czy oświadczenia wyjaśniającego jakie działania podejmuje Stowarzyszenie w celu gromadzenia środków finansowych na realizację zadań określonych w regulaminie. Nadto zwrócono się o podanie, czy Stowarzyszenie zatrudnia pracowników, jeżeli tak to ilu i w jakiej wysokości wypłaca miesięczne wynagrodzenia, w jakiej wysokości i z jakich środków Stowarzyszenie ponosi koszty związane z utrzymaniem siedziby. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżące Stowarzyszenie oświadczyło, że sprawozdania finansowe Stowarzyszenia znajdują się w biurze Stowarzyszenia w R. i ich przesłanie nie jest możliwe w ciągi 7 dni, składki członkowskie są dobrowolne, obecnie Stowarzyszenie ma 16 członków, aktualny stan kasy wynosi 0, Stowarzyszenie nie ma konta bankowego, środki finansowe pochodzą jedynie ze składek członkowskich, Stowarzyszenie nie zatrudnia pracowników i oświadczono, że Stowarzyszenie nie ponosi żadnych koszów związanych z utrzymaniem siedziby. W dalszych obszernych motywach postanowienie referendarz sądowy stwierdził, że Stowarzyszenie [...] ma możliwości by uzyskać środki finansowe na prowadzenie swojej działalności statutowej, w zakres której wchodzą również sprawy sądowe, wymagające co do zasady uiszczania opłat i czynienia wydatków. Członkowie Stowarzyszenia przystępujący do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie, m.in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym, muszą liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów postępowania i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie, a także podejmować inne działania, nawet aktywność gospodarczą, celem uzyskania tych środków. Zdaniem referendarza zawarty w art. 246 § 2 P.p.s.a. zwrot "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Chcąc uzyskać prawo pomocy Stowarzyszenie powinno wykazać, że podjęło wszelkie, niezbędne kroki zmierzające do wygospodarowania środków pieniężnych na opłacenie kosztów sądowych, jednakże nie przyniosły one zamierzonego efektu. Udzielenie Stowarzyszeniu prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe, bowiem zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Referendarz skonkludował, że istnieją instrumenty prawem przewidziane, które umożliwiają zgromadzenie środków finansowych na funkcjonowanie Stowarzyszenia, w tym na jego udział w postępowaniach przed sądem. Skoro samo Stowarzyszenie, pomimo obowiązku, nie wykazuje zamiaru zgromadzenia środków finansowych od swoich wszystkich członków, a więc osób bezpośrednio zainteresowanych działalnością Stowarzyszenia, w wysokości umożliwiającej prowadzenie sporu sądowego, ani nie podejmuje innej dopuszczalnej statutem aktywności, to brak jest podstaw, aby przerzucać ciężary związane z jego funkcjonowaniem na Państwo, czyli ogół obywateli. Od postanowienia referendarza sądowego z dnia 27 września 2017 r. Stowarzyszenie [...] wniosło sprzeciw (k. 218 akt sądowych) domagając się uchylenia zaskarżonego postanowienia w całości, sprostowania go i uzupełnienia w części orzekającej, zwolnienie z kosztów sądowych w części i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Objęte sprzeciwem postanowienie referendarza podlega utrzymaniu w mocy. Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Odnosząc się do meritum żądania Stowarzyszenia [...] o przyznanie prawa pomocy Sąd podkreśla, że w myśl art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Instytucja prawa pomocy jest odstępstwem od powyższej zasady. Zaskarżonym sprzeciwem postanowieniem rozpoznano żądanie Stowarzyszenia obejmujące żądanie zwolnienia z kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Jest to – kwalifikując takie żądanie zgodnie z terminologią ustawową – "prawo pomocy w zakresie całkowitym" (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym jest wykazanie przez osobę prawną, nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a.). Użyty przez ustawodawcę zwrot "gdy wykaże" (dotyczący ubiegającej się o prawo pomocy osoby prawnej) nie pozostawia wątpliwości, że ciężar dowodu w zakresie wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na podmiocie występującym z takim żądaniem. To na skarżącym spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Strona występująca na drogę postępowania sądowego powinna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe i majątkowe (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 stycznia 2015 r., II GZ 886/14, orzeczenia,nsa.gov.pl, Lex 1634804). Jak wskazano wyżej, zasadą jest obowiązek stron ponoszenia kosztów związanych z ich udziałem w postępowaniu sądowoadministracyjnym, a prawo pomocy należy traktować jako odstępstwo od niej, powodujące uszczuplenie dochodów Skarbu Państwa. Przysługujące Sądowi prawo do zwalniania od kosztów sądowych nie ma przy tym charakteru pełnego, swobodnego uznania, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać przy każdorazowym rozpatrywaniu takiego wniosku. W szczególności, do obowiązków Sądu należy ocena złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia i ewentualna jego weryfikacja, w celu wyważenia interesu ogółu (Skarbu Państwa) i słusznego interesu jednostki (obywatela). Rozpoznając wniosek należy uwzględnić sytuację rodzinną, majątkową i finansową skarżącego oraz jego zdolności płatnicze na tle wysokości wymagalnych kosztów sądowych. Podkreślić należy, że dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania. Prawo pomocy może być przyznane, jeżeli strona wykaże, że zdobycie przez nią środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. W opinii Sądu, referendarz sądowy prawidłowo uznał, że oświadczenie majątkowe przedstawione przez Stowarzyszenie zawarte w treści formularza o prawo pomocy nie daje podstaw do pozytywnego rozpatrzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Należy przede wszystkim podkreślić, że Stowarzyszenie [...] nie wykazało, że podjęło jakiekolwiek czynności zmierzające do uzyskania środków finansowych na poniesienie kosztów sądowych w niniejszej spawie. Opłacenie kosztów sądowych ma charakter incydentalny, ale nienadzwyczajny, a Stowarzyszenie powinno się do ponoszenia takich wydatków przygotować. Referendarz trafnie stwierdził, że Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania środków także na ten cel. Dodatkowo zaznaczyć trzeba, że postanowienie z dnia 27 września 2017 r. wydane zostało na skutek kolejnego już z rzędu wniosku Stowarzyszenia [...] obejmującego przyznanie prawa pomocy, z zastrzeżeniem, że poprzednie wnioski zostały załatwione prawomocnie i odmownie. Fakt, iż dochodzi do ponownej oceny tożsamego żądania (przynajmniej w części dotyczącej zwolnienia z kosztów sądowych) nie jest obojętny prawnie. Zgodnie z art. 165 P.p.s.a. możliwość uchylenia bądź zmiany postanowień niekończących postępowania uzależnić należy od zmiany okoliczności sprawy, przez co należy rozumieć zarówno zmianę okoliczności faktycznych, jakie przyjęto za przesłankę pierwotnego rozstrzygnięcia, jak i zmianę okoliczności prawnych, które uzasadniałyby wydanie postanowienia odmiennej treści niż to, które zostało wcześniej wydane. W ramach dokonywania weryfikacji stanu faktycznego sprawy dotyczącego sytuacji finansowej strony nie można zmienić lub uchylić postanowienia bez zmiany okoliczności sprawy, nawet gdyby poprzednia ocena tych okoliczności była błędna. Z wymienionych wyżej przyczyn, a także mając na względzie, że sytuacja, w której znajdowało się Stowarzyszenie w dacie składania poprzednich wniosków o przyznanie prawa pomocy nie zmieniła się, Sąd doszedł do wniosku, iż nie zachodzą podstawy, aby obecnie skarżącemu przyznać prawo pomocy. Nie ziściły się przesłanki określone w art. 246 § 2 pkt 1 P.p.s.a. z uwzględnieniem art. 165 P.p.s.a. Mając na uwadze treść tych przepisów Sąd na podstawie art. 260 § 1 P.p.s.a. orzekł o utrzymaniu w mocy postanowienia referendarza sądowego z dnia 27 września 2017 r. Uzupełniająco Sąd wskazuje też, że argumenty Stowarzyszenia dotyczące błędu formalnoprawnego zaskarżonego postanowienia polegające na braku wskazania, że postępowanie dotyczy budowy elektrowni wiatrowych oraz żądania skarżącego uzupełnienia i sprostowania tego postanowienia przez Sąd rozpoznający sprzeciw są całkowicie nietrafne i nie mają żadnego wpływu na rozstrzygnięcie w przedmiocie oceny sytuacji finansowej skarżącego i przyznania mu prawa pomocy. Sąd wyjaśnia też, że w części wstępnej orzeczeń sądowych wskazuje się ostateczną decyzję organu drugiej instancji (nazwę organu, datę wydania, numer akt administracyjnych) objętą skargą, a następnie skrótowo przedstawia się przedmiot zaskarżenia. Wynika to z art. 138 P.p.s.a. (w zw. z art. 166 P.p.s.a.) oraz powszechnie przyjętej w sądownictwie praktyki. Podkreślić należy, że sposób określenia przedmiotu skargi ma charakter formalno-informacyjny (w niniejszej sprawie "w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego w sprawie wyłączenia gruntów rolnych z produkcji") i jakkolwiek byłby sformułowany, nie ogranicza Sądu merytorycznie w zakresie sprawowanej kontroli administracji publicznej. Tylko ubocznie można zasygnalizować, że w toku sprawy Sąd wydał w dniu 19 maja 2017 r. dwa postanowienia, w których rozpoznał żądania skarżącego dotyczące uzupełnienia i sprostowania poprzedniego postanowienia referendarza sądowego. Końcowo Sąd zaznacza, że nie stwierdziwszy podstaw do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia z kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika z urzędu, nie mógł zmienić postanowienia w kierunku przyznania tego prawa we wnioskowanym zakresie (zob. tiret trzecie i czwarte sprzeciwu). /-/ J. Szuma