II SA/Po 879/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Asesor WSA Jan Szuma po rozpoznaniu w dniu 27 listopada 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Stowarzyszenia [...] od postanowienia referendarza sądowego z dnia [...] września 2017 r. o odmowie przyznania Stowarzyszeniu [...] prawa pomocy w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P z dnia [...] lipca 2016 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego w sprawie wyłączenia gruntów rolnych z produkcji postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie /-/ J. Szuma W zażaleniach od postanowień Sądu z dnia 19 maja 2017 r. dotyczących odpowiednio odmowy sprostowania oraz odmowy uzupełnienia postanowienia referendarza sądowego z dnia 31 marca 2017 r. Stowarzyszenie [...] wystąpiło o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia z kosztów sądowych dotyczących wpisu od zażalenia oraz poprzez przyznanie pełnomocnika z urzędu (zob. k. 73 i 77 akt sądowych). Po wezwaniu Sądu wniosek został złożony na urzędowym formularzu PPPr dnia 25 lipca 2017 r. (k. 172 akt sądowych). Postanowieniem z dnia 27 września 2017 r. referendarz sądowy odmówił przyznania Stowarzyszeniu [...] prawa pomocy. W motywach postanowienia wskazał, że przedstawiciel Stowarzyszenia argumentowała we wniosku, że Stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku, nieruchomości i ruchomości, jak również nie posiada żadnych akcji, udziałów, obligacji i kosztowności. Nie ma także żadnych kont bankowych, zaś swoją działalność opłaca z dobrowolnych składek członkowskich. Referendarz zwrócił też uwagę, że wedle oświadczeń Stowarzyszenia [...] jego przedstawiciel działa społecznie i nie pobiera żadnego wynagrodzenia za pełnioną funkcję. Stowarzyszenie nie prowadzi działalności gospodarczej i nie ma żadnych zysków ze swojej działalności o charakterze "non profit". Stowarzyszenie nie otrzymuje żadnych dotacji od Skarbu Państwa bądź instytucji samorządowych, jak również od Unii Europejskiej. Przekreślono rubryki wniosku dotyczące majątku, posiadanych środków trwałych i dochodów Stowarzyszenia (k. 173 akt sądowych). Referendarz wyjaśnił dalej, że na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz. 1369, dalej "P.p.s.a.") wezwano Stowarzyszenie [...] do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy poprzez podanie dodatkowych informacji oraz złożenie oświadczeń dotyczących sytuacji majątkowej i finansowej Stowarzyszenia oraz o przedłożenie dokumentacji źródłowej obrazującej tą sytuację. W szczególności zwrócono się o sprawozdanie finansowe za ostatni rok obrotowy, odpisy zeznań rocznych podatkowych złożonych przez Stowarzyszenie rok 2015 2016, uchwały określającej wysokość składek członkowskich, aktualnego wykazu członków. Zobowiązano Stowarzyszenie do złożenia oświadczenia na temat wydatków poniesionych w 2017 r., oświadczenia o aktualnym stanie środków finansowych w kasie Stowarzyszenia, czy oświadczenia wyjaśniającego jakie działania podejmuje Stowarzyszenie w celu gromadzenia środków finansowych na realizację zadań określonych w regulaminie. Nadto zwrócono się o podanie, czy Stowarzyszenie zatrudnia pracowników, jeżeli tak to ilu i w jakiej wysokości wypłaca miesięczne wynagrodzenia, w jakiej wysokości i z jakich środków Stowarzyszenie ponosi koszty związane z utrzymaniem siedziby. W odpowiedzi Stowarzyszenie oświadczyło, że jest organizacją o charakterze zwykłym i swoją działalność opiera na regulaminie, nie dotyczy go zatem składanie sprawozdań finansowych oraz zeznań podatkowych, stan majątkowy uległ zmianie bowiem ilość członków zmniejszyła się do 16 osób. Koszty działalności sprowadzają się do opłat za korespondencję oraz opłat sądowych w sprawach toczonych przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym. Aktualny stan środków w kasie wynosi 0, członkowie opłacają wyłącznie dobrowolne składki członkowskie, Stowarzyszenie nie zatrudnia pracowników i nie ponosi kosztów utrzymania siedziby. Referendarz wskazał dalej, że prawo pomocy może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy jednostka ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a.). Powołane we wniosku okoliczności powinny uzasadniać to wyjątkowe traktowanie, bowiem instytucja prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a. Referendarz wyjaśnił, że Stowarzyszenie [...] wezwano w szczególności do złożenia oświadczeń na temat poniesionych w 2016 i 2017 r. wszelkich wydatkach oraz oświadczenia o aktualnym stanie środków w kasie Stowarzyszenia. Wyjaśnienia w tym względzie wskazują bowiem jakimi środkami Stowarzyszenie rzeczywiście dysponuje i na jakie cele je przeznacza. Zdaniem referendarza pozwala to na ocenę możliwości płatniczych Stowarzyszenia w przedmiocie kosztów niniejszego postępowania. Istotne jest natomiast wskazanie wysokości tych wydatków i wpływów, czego Przedstawiciel Stowarzyszenia uporczywie nie przestawia. Jakkolwiek Stowarzyszenie przyznało, że wydatki takie ponosi na opłaty korespondencji oraz opłaty sądowe w związku z zainicjowaniem innych spraw sądowych. Pomimo wyraźnego wezwania Stowarzyszenia nie podało natomiast wysokości tych wydatków. Uchylając się od udzielenia żądanej odpowiedzi, zasłoniło się stwierdzeniem, że sytuacja uległa zmianie, albowiem zmniejszyła się liczba członków Stowarzyszenia. Nie przedstawiono w jakim zakresie zmiana ta wystąpiła. Referendarz zaznaczył, że Stowarzyszenie powoływało się na okoliczność, że środki jakim dysponuje pochodzą ze składek członkowskich, zatem zobowiązano do przedstawienia aktualnej listy członków wraz z uchwałą określającą wysokość tych składek. Ustalenie odpowiedniej wysokości składek członkowskich oraz ich egzekwowalność leży w dobrze pojmowanym interesie Stowarzyszenia. Obciążenia wynikające z kosztów postępowania sądowego prowadzonego przez Stowarzyszenie w związku z działalnością statutową powinni zatem ponosić jego członkowie. Referendarz wyjaśnił także, że Stowarzyszenie nadal poprzestaje na stwierdzeniu, że wydatki pokrywane są wyłącznie z dobrowolnych składek, ale uchyla się od poda wysokości tych składek. Zgodnie z oświadczeniem przedstawiciela Stowarzyszenia, nie jest ono obciążone kosztami wynagrodzeń pracowników ani utrzymania siedziby. Uzyskane więc środki może przeznaczyć na poniesienie kosztów postępowania sądowego, które zaliczyć należy do kosztów działalności Stowarzyszenia. Referendarz przypomniał, że zawarty w art. 246 § 2 P.p.s.a. zwrot "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Chcąc uzyskać prawo pomocy Stowarzyszenie [...] powinno wykazać, że podjęło wszelkie, niezbędne kroki zmierzające do wygospodarowania środków pieniężnych na opłacenie kosztów sądowych, jednakże nie przyniosły one zamierzonego efektu. Udzielenie Stowarzyszeniu prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których strona wykaże, iż zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe, bowiem zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Stowarzyszenie tymczasem odmawiając udzielenia właściwej odpowiedzi w zakreślonym w wezwaniu zakresie i wyjaśnienia wątpliwości uchyla się od przedstawienia rzeczywistej sytuacji finansowej, pozwalającej ocenić możliwości płatnicze Stowarzyszenia w niniejszym postępowaniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Objęte sprzeciwem postanowienie referendarza podlega utrzymaniu w mocy. Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Odnosząc się do meritum żądania Stowarzyszenia [...] o przyznanie prawa pomocy Sąd podkreśla, że w myśl art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Instytucja prawa pomocy jest odstępstwem od powyższej zasady. Zaskarżonym sprzeciwem postanowieniem rozpoznano żądanie Stowarzyszenia [...] obejmujące żądanie zwolnienia z kosztów sądowych związanych ze złożonymi zażaleniami oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Takie żądanie można zakwalifikować jako żądanie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym (art. 245 § 3 P.p.s.a.), którego przyznanie uwarunkowanie jest wykazaniem przez zainteresowany podmiot, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Użyty przez ustawodawcę zwrot "gdy wykaże" (dotyczący ubiegającej się o prawo pomocy osoby prawnej) nie pozostawia wątpliwości, że ciężar dowodu w zakresie wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na podmiocie występującym z takim żądaniem. To na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Strona występująca na drogę postępowania sądowego, albo chcąca brać udział w takim postępowaniu, powinna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe i majątkowe (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 stycznia 2015 r., II GZ 886/14, orzeczenia,nsa.gov.pl, Lex 1634804). Rozpoznając sprzeciw Sąd w pełni podziela stanowisko referendarza sądowego, że Stowarzyszenie [...] nie przedstawiło w klarownie swojej sytuacji finansowej w stopniu umożliwiającym stwierdzenie, że nie ma ono dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Należy podkreślić, że podjęcie starań w tym zakresie należało do wnioskodawcy. W ocenie Sądu nie zasługiwała na uwzględnienie również ogólnikowa i nieudokumentowana argumentacja, jakoby referendarz rzekomo zarzucił Stowarzyszeniu, że "nie podjęło jakichkolwiek czynności zmierzających do wyegzekwowania ustalonej wysokości składek". Takie zdanie nie padło w postanowieniu objętym sprzeciwem. Zresztą kwestia składek została ubocznie podniesiona przez referendarza, a zasadniczym motywem odmowy przyznania prawa pomocy była kwestia nie przedstawienia dokumentacji obrazującej sytuację finansową Stowarzyszenia. Z wymienionych wyżej przyczyn Sąd doszedł do wniosku, iż nie zachodzą podstawy, aby obecnie skarżącemu przyznać prawo pomocy. Nie ziściły się przesłanki określone w art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. Mając na uwadze treść tych przepisów Sąd na podstawie art. 260 § 1 P.p.s.a. orzekł o utrzymaniu w mocy postanowienia referendarza sądowego z dnia 27 września 2017 r. Uzupełniająco Sąd wskazuje też, że argumenty Stowarzyszenia dotyczące błędu formalnoprawnego zaskarżonego postanowienia polegające na braku wskazania, że postępowanie dotyczy budowy elektrowni wiatrowych oraz żądania skarżącego uzupełnienia i sprostowania tego postanowienia przez Sąd rozpoznający sprzeciw są całkowicie nietrafne i nie mają żadnego wpływu na rozstrzygnięcie w przedmiocie oceny sytuacji finansowej skarżącego i przyznania mu prawa pomocy. Sąd wyjaśnia też, że w części wstępnej orzeczeń sądowych wskazuje się ostateczną decyzję organu drugiej instancji (nazwę organu, datę wydania, numer akt administracyjnych) objętą skargą, a następnie skrótowo przedstawia się przedmiot zaskarżenia. Wynika to z art. 138 P.p.s.a. (w zw. z art. 166 P.p.s.a.) oraz powszechnie przyjętej w sądownictwie praktyki. Podkreślić należy, że sposób określenia przedmiotu skargi ma charakter formalno-informacyjny (w niniejszej sprawie "w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego w sprawie wyłączenia gruntów rolnych z produkcji") i jakkolwiek byłby sformułowany, nie ogranicza Sądu merytorycznie w zakresie sprawowanej kontroli administracji publicznej. Końcowo Sąd zaznacza, że nie stwierdziwszy podstaw do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia z kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika z urzędu, nie mógł zmienić postanowienia w kierunku przyznania tego prawa we wnioskowanym zakresie (zob. tiret trzecie i czwarte sprzeciwu). /-/ J. Szuma