II SA/Po 890/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędziowie Sędzia WSA Maria Kwiecińska (spr.) Sędzia WSA Aleksandra Łaskarzewska Protokolant st.sekr.sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 listopada 2012 r. sprawy ze skargi H. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia [...] lipca 2012 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego; I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza T. z dnia [...] 2012 r. nr [...], II. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją z dnia [...] 2012 r. Burmistrza Miasta i Gminy T. (działający z upoważnienia Burmistrza Dyrektor Ośrodka Pomocy Społecznej w T.), wydaną na podstawie art. 8 ust. 1 i 3, art. 39 ust. 1 i 2, art. 106 ust. 1, 4 i 5 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2009 r. nr 175, poz. 1362 ze zm.) oraz art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego (dalej: "kpa"), w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, odmówił H. K. przyznania zasiłku celowego "na pokrycie części lub całości kosztów leków i leczenia" z powodu niespełnienia kryterium dochodowego, które wynosi 477 zł. Ponadto organ wyjaśnił, że rozważał możliwość przyznania wnioskodawcy zasiłku celowego specjalnego z art. 41 ust. 1 [powinno być "pkt 1"] tej ustawy, jednakże nie znalazł do tego podstaw, ponieważ przedłożone przez zainteresowanego rachunki za zakupione leki w [...] 2011 r., [...] i [...] 2012 r. na kwotę 104,32 zł [łącznie] nie stanowią znacznego obciążenia budżetu domowego wnioskodawcy, który jest w stanie zakupić leki we własnym zakresie. Organ wskazał, że na dochód wnioskodawcy w kwocie [...] zł składają się renta w kwocie [...] zł + zasiłek pielęgnacyjny w kwocie [...] zł. Miesięczne koszty utrzymania mieszkania mieszczą się w kwocie 100 zł, a strona nie przedstawiła dowodów na potwierdzenie innych wydatków związanych z leczeniem, np. dojazdy do lekarzy specjalistów. Ponadto organ powołał się również na trudną sytuacje finansową ośrodka pomocy społecznej. W odwołaniu zainteresowany zwrócił uwagę na swoją trudną sytuację zdrowotną – oczekiwanie na endoprotezę [...], koszty badań laboratoryjnych w kwocie [...] zł, koszty zakupu leków w kwocie 165,79 zł i wydatki na utrzymania mieszkania w wysokości około 140 zł. Do odwołania dołączył faktury VAT potwierdzające koszty badań i leków w okresie od [...] grudnia 2011 r. do [...] marca 2012 r., z których część (za okres do [...] lutego 2012 r.) została przedstawiona w postępowaniu w pierwszej instancji. Decyzją z dnia [...] lipca 2012 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania zainteresowanego, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Przy ustaleniach faktycznych tożsamych z tymi, które poczynił organ I instancji Kolegium stwierdziło, że zasiłek celowy z art. 39 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej jest świadczeniem uzależnionym od kryterium dochodowego, które dla osoby samotnie gospodarujące ("jednoosobowej rodziny") wynosi 477 zł, a dochód wnioskodawcy ponad dwukrotnie przekracza to kryterium. Ponadto podniosło, że sytuacja strony została rozpatrzona pod kątem uznania jej za "szczególnie uzasadniony przypadek" i możliwości udzielenia wsparcia w postaci specjalnego zasiłku celowego z art. 41 ust. 1 [powinno być "pkt 1"] powołanej ustawy. Zdaniem Kolegium zainteresowany z uwagi na stan zdrowia znalazł się w trudnej sytuacji życiowej, jednak nie może ona zostać uznana za szczególnie uzasadniony przypadek w rozumieniu art. 41 przywołanej ustawy, w związku z art. 2 i art. 3 tej ustawy. W ocenie organu zarówno poziom deklarowanych wydatków, jak i udokumentowane wydatki na leki i leczenie nie stanowią znacznego obciążenia w budżecie wnioskodawcy. Wbrew stanowisku zainteresowanego, Kolegium uznało, że jest on w stanie samodzielnie regulować bieżące wydatki, tak jak czynił to dotychczas. Ponadto organ wskazał, że do tej pory zainteresowany nie zgłaszał problemów z zaspokajaniem swoich podstawowych potrzeb życiowych, w szczególności z regulowaniem opłat za mieszkanie i media. W ocenie organu brak jest podstaw do przyjęcia, że sytuacja zainteresowanego, z uwagi na chorobę i konieczność ponawiania badań laboratoryjnych, powinna być oceniana jako szczególnie trudna i niemożliwa o przezwyciężenia przy wykorzystaniu własnych możliwości. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu zainteresowany nie zgodził się z uznaniem jego postawy za roszczeniową. Podniósł, że w stan jego zdrowia uległ pogorszeniu; jego stawy [...] wymagają zastąpienia ich endoprotezami, a koszty badań laboratoryjnych nie są refundowane przez NFZ. Ponadto wyjaśnił, że w wyniku badań ustalono, iż [...] wymaga intensywnego leczenia i częstych badań laboratoryjnych, co znacznie uszczupla jego budżet domowy – koszt jednorazowego badania to około 160 zł. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację. Na rozprawie w dniu 16 listopada 2012 r. skarżący stawił się wraz z K. K., który z uwagi na ograniczenia głosowe skarżącego związane z wykonaną [...] pomaga mu w artykulacji komunikatów słownych. Skarżący, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko, dodał, [że] od lutego do listopada 2012 r. koszty leków wyniosły 2 300 zł; ponadto został zarażony [...] najprawdopodobniej w wyniku operacji [...] wykonanych kilka lat temu, co powoduje konieczność stosowania terapii antybiotykowej, która musi być poprzedzona badaniami mikrobiologicznymi kosztującymi 160 zł, wykonywanymi 2 razy w miesiącu do czasu znalezienia właściwego antybiotyku. Zarażenie [...] wykryto u skarżącego około pół roku temu w związku z przygotowaniami do operacji stawu [...] (wszczepienie endoprotez), której wykonanie z uwagi na to zarażenie nie jest aktualnie możliwe. Dalej wyjaśnił, że ze względu na otrzymanie odmownej decyzji nie składał kolejnych wniosków o zasiłek na leki. Okazał przy tym plik rachunków za okres od 24 stycznia do 14 listopada 2012 r. na łączną kwotę ponad 2 000 zł. Domagał się również zwrotu kosztów postępowania – kosztów dojazdu do Sądu z [...] (ok. [...] km w jedną stronę samochodem). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Dokonując oceny zaskarżonej decyzji Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ decyzja Kolegium oraz decyzja organu I instancji ją poprzedzająca naruszają prawo. Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362, z późn. zm.) pomoc społeczna jest instytucją polityki państwa, która ma na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Stosownie do art. 3 ust. 3 i 4 powołanej ustawy, rodzaj, forma i rozmiar pomocy powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających jej udzielenie. Potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej. Pomoc społeczna pełni rolę subsydiarną (posiłkową, wspierającą) wobec aktywności samych zainteresowanych w staraniach o poprawę swojej sytuacji bytowej i służy zapewnieniu zaspokojenia koniecznych (niezbędnych) potrzeb. Przepisy art. 2 i art. 3 przywołanej ustawy określają zatem istotę i cele pomocy społecznej oraz podmioty działające w tej dziedzinie. Z kolei art. 4 tej ustawy wskazuje na obowiązek osób i rodzin korzystających z pomocy społecznej do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Przepisy te nie mogły stanowić samodzielnej podstawy przyznania skarżącemu pomocy finansowej na wskazane we wniosku cele związane z wydatkami na leki i leczenie, niemniej jednak kontrola działania organów administracyjnych w niniejszej sprawie powinna uwzględniać, czy stosując określone przepisy szczególne w sprawie organy zrealizowały istotę pomocy społecznej, jak i zmierzały do osiągnięcia jej celów. W świetle art. 39 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej zasiłek celowy może być przyznany w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej. W ust. 2 tego artykułu wymieniono w sposób przykładowy, używając zwrotu "w szczególności", cele, na które może być on przyznany. Wśród nich wymieniono koszty leków i leczenia. Możliwość ubiegania się o przyznanie pomocy finansowej w formie zasiłku celowego z art. 39 powołanej ustawy uzależnione jest od spełnienia kryterium dochodowego. Jednakże powołana ustawa o pomocy społecznej przewiduje w art. 41 pkt 1, że w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie lub rodzinie, mimo niespełniania kryterium, o którym mowa w art. 8 ust. 1 tej ustawy, może być przyznany specjalny zasiłek celowy, nakierowany analogicznie jak "zwykły" zasiłek celowy z art. 39 tej ustawy na zaspokojenie niezbędnej potrzeby bytowej (życiowej). Analiza art. 39 i art. 41 omawianej ustawy prowadzi do wniosku, że rozstrzygnięcie w przedmiocie zasiłku celowego (tak "zwykłego", o które mogą ubiegać się osoby spełniające kryterium dochodowe, jak i "specjalnego", o który mogą ubiegać się osoby przekraczające kryterium dochodowe) jest podejmowane przez organ w ramach uznania administracyjnego. Zasiłek celowy należy bowiem do fakultatywnej formy pomocy społecznej, co w odróżnieniu od formy obligatoryjnej oznacza, że organ może, ale nie musi go przyznać w przypadku ustalenia, że wystąpiły przesłanki wymienione w przywołanych przepisach ustawy o pomocy społecznej. Wprawdzie przyznanie tego rodzaju zasiłku ma charakter uznaniowy (pozostawione jest swobodnemu uznaniu organu pomocy społecznej), jednak uznanie administracyjne nie może mieć dowolnego charakteru. Obejmuje ono zarówno ocenę warunków uzasadniających przyznanie tego świadczenia, jaki również kwestie jego wysokości. Organ przyznający zasiłek celowy nie jest zatem zobowiązany do spełnienia wszelkich żądań strony, lecz ma obowiązek realistycznie ocenić, czy zaspokojenie potrzeby bytowej zainteresowanego jest w świetle jego sytuacji życiowej rzeczywiście niezbędne oraz czy nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny i możliwości organu w zakresie posiadanych środków finansowych. Decyzja wydana w oparciu o uznanie administracyjne podlega kontroli sądowej sprowadzającej się do oceny, czy organ administracji uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych mających znaczenie w sprawie i czy w ramach swego uznania nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów. Innymi słowy, dotyczy prawidłowości postępowania organu administracji przed rozstrzygnięciem sprawy. Sąd w szczególności bada, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem dowodowym oraz wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy zgodnie z obowiązkami nałożonymi na organy przepisami art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 oraz art. 107 § 3 kpa. Oceniając przeprowadzone postępowanie administracyjne Sąd ma również na uwadze, czy jego przebieg potwierdza, że organy swoje działanie w konkretnej sprawie nakierowały na osiągnięcie celów pomocy społecznej, jak i czy nie uchybiły jej istocie. W ocenie Sądu organom obydwu instancji w niniejszej sprawie można zasadnie zarzucić naruszenie obowiązujących przepisów procedury administracyjnej przy rozstrzyganiu wniosku skarżącego o przyznanie zasiłku celowego (specjalnego). W konsekwencji uprawniony jest wniosek, że organy w tej sprawie przekroczyły granice uznania administracyjnego. Postępowanie administracyjne zostało przeprowadzone w sposób prowadzący do wniosku, że rozstrzygnięcie uznane być musi w tych warunkach za sprzeczne z istotą pomocy społecznej. Bezspornie dochód miesięczny skarżącego przekracza ustawowe kryterium ubiegania się o przyznanie pomocy finansowej w formie zasiłku celowego z art. 39 ustawy o pomocy społecznej, którego przyznanie uzależnione jest do spełnienia kryterium dochodowego. Dlatego też trafnie organy przystąpiły do rozważenia zgłoszonej przez skarżącego potrzeby pod kątem przyznania zainteresowanemu pomocy w formie specjalnego zasiłku celowego z art. 41 pkt 1 powołanej ustawy. Sposób przeprowadzenia postępowania w tym przedmiocie w obydwu instancjach nasuwa jednakże szereg poważnych zastrzeżeń, skutkujących stwierdzeniem poniżej wymienionych uchybień. W pierwszej kolejności Sąd zauważa, że w sprawie nie zostały ustalone wszystkie niezbędne okoliczności konieczne dla jej należytego rozpatrzenia. Skarżący w toku postępowania administracyjnego i przed tutejszym Sądem konsekwentnie powoływał się na okoliczności dotyczące trudnej sytuacji zdrowotnej, która znajduje przełożenie na jego sytuację materialną (finansową), majątkową i osobistą. Znamiennie w wywiadzie środowiskowym odnotowano, że zainteresowany ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności na stałe i musi być pod stałą kontrolą lekarzy. Niemniej jednak okoliczności tej organy nie odniosły do możliwości udzielenia skarżącemu wsparcia w postaci zasiłku celowego specjalnego, poprzestając jedynie na określeniu kwoty, jaka pozostaje skarżącemu po odliczeniu udokumentowanych wydatków na utrzymanie mieszkania i koszty leków. Dodać należy, że organy nie wyczerpały możliwości dowodowych w sprawie, bowiem poprzestały na oświadczeniach i dokumentach przedstawionych przez zainteresowanego, jednak nie próbowały pogłębić ustaleń faktycznych w tym zakresie, dopytać skarżącego o inne koszty związane z bieżącym utrzymaniem i leczeniem, jak chociażby koszty dojazdów do placówek medycznych czy wyżywienia (w tym np. specjalnego) lub korzystania z pomocy innych osób w bieżących sprawach życia codziennego. W prawdzie ciężar dowodu spoczywa na tym, kto z danej okoliczności (z określonego faktu) wywodzi skutek prawny, a zatem zwykle na osobie, która domaga się udzielenia świadczeń z opieki społecznej, jednakże nie zwalnia to organu z obowiązków związanych z przeprowadzeniem postępowania dowodowego i rozważenia całości okoliczności sprawy. W drugiej kolejności trzeba zwrócić uwagę, że nawet jeżeli w okresie uwzględnionym przez organy przy ustalaniu dochodu skarżącego i jego wydatków koszty związane z zaspokojeniem podstawowych potrzeb zainteresowanego nie pochłaniałyby całości jego miesięcznego dochodu, to jednak skarżący niewątpliwie jest schorowany (schorzenia natury [...] i [...] lub związane z leczeniem tych dolegliwości) i w zasadzie stale wymaga leków, cyklicznych badań laboratoryjnych i innych nakładów na leczenie. Sama wysokość tych kosztów podlega natomiast pewnej fluktuacji, co według treści odwołania miało nastąpić również po wydaniu decyzji w I instancji, na dowód czego skarżący przedstawił dalsze rachunki na wydatki poniesione po wydaniu decyzji odmownej w I instancji. Wobec tego organ odwoławczy powinien w przedmiotowym postępowaniu w sposób szczególnie skrupulatny przestrzegać zasady wyrażonej w art. 100 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. To jest prowadzić postępowanie i rozstrzygać w sprawie kierując się przede wszystkim dobrem osoby korzystającej z pomocy społecznej i ochroną jej dóbr osobistych. Jak już wspomniano, organ I instancji poczynił w sprawie jedynie wybiórcze ustalenia faktyczne, w szczególności co do sytuacji zdrowotnej skarżącego, która w sposób zasadniczy rzutuje na jego aktualną sytuację osobistą i finansową. Kolegium natomiast nie skorzystało z możliwości przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego w sprawie (art. 136 kpa), mimo że celem postępowania odwoławczego jest ponowne rozpatrzenie sprawy, nie zaś jedynie kontrola prawidłowości rozstrzygnięcia organu I instancji. Skoro organy obydwu instancji podały uznały, że nie zachodził szczególnie uzasadniony przypadek (szczególne okoliczności), o którym mowa w art. 41 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej, to obowiązane były w uzasadnieniach wydanych decyzji przekonująco i wyczerpująco wyjaśnić dlaczego sytuacji zainteresowanego za taki przypadek nie uznają, opierając się na niezbędnych ustaleniach faktycznych poczynionych w sprawie, nie tylko na takich, do których doszło z inicjatywy zainteresowanego. W tych warunkach rozpoznanie wniosku skarżącego i rozpatrzenie zgłoszonej potrzeby uznać należy za pobieżne, przy tym działania te zostały podjęte bez odpowiedniego całościowego ustalenia i rozpatrzenia sytuacji życiowej zainteresowanego. Reasumując dotychczasowe rozważania Sąd stwierdza, że w niniejszej sprawie niezbędne jest kompleksowe ustalenie, zbadanie i rozważenie całokształtu sytuacji skarżącego, to jest wszystkich istotnych okoliczności sprawy. Dopiero w takiej sytuacji organ będzie mógł wydać rozstrzygnięcie w ramach uznania administracyjnego. Jak już to wyżej wskazano, rodzaj, forma i rozmiar pomocy powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających jej udzielenie, a potrzeby korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej (art. 3 ust. 3 i 4 ustawy o pomocy społecznej). Przy tym pamiętać należy, że zadaniem pomocy społecznej jest zapobieganie sytuacjom, o których mowa w art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, to jest trudnych sytuacji życiowych, których beneficjenci pomocy społecznej nie są w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości (art. 3 ust. 1). Oznacza to, że podejmując decyzję w przedmiocie przyznania specjalnego zasiłku celowego, który nie jest uzależniony od spełnienia kryterium dochodowego, organ powinien uwzględnić wszystkie okoliczności sprawy. Wobec tego nie może zawężać oceny sytuacji osoby domagającej się wsparcia z pomocy społecznej tylko do udokumentowanych wydatków, pomijając pozostałe okoliczności dotyczące sytuacji życiowej zainteresowanego i prawdopodobieństwo ponoszenia przez niego także innych wydatków w związku z potrzebami zdrowotnymi i – w braku odmiennych ustaleń faktycznych organów – co najmniej ograniczonymi, jeśli nie wyłączonymi (według stanowiska strony skarżącej), możliwościami zarobkowania czy pozyskania środków finansowych w inny sposób. Powoływanie się przy tym przez organ I instancji w piśmie skierowanym do Kolegium na domniemane dorabianie przez zainteresowanego do renty, a zatem na to, że jego sytuacja materialna jest w rzeczywistości inna niż ustalona przez organ, jest całkowicie chybione. Organ I instancji przed wydaniem decyzji powinien przeprowadzić odpowiednie czynności nakierowane na ustalenie faktycznej sytuacji materialnej i zarobkowej zainteresowanego (zakładając trudność ustalenia kwoty rzekomych dodatkowych przychodów, bardziej możliwie jawi się ustalenie samego faktu dodatkowego zarobkowania). Jeżeli takich ustaleń nie poczynił lub nie udowodnił określonej okoliczności, nie może takiej argumentacji powoływać ani w decyzji ani tym bardziej w odpowiedzi na odwołanie. Ponadto w katach postępowania brak potwierdzenia, iżby pomiędzy datą złożenia wniosku ([...] lutego 2012 r.) a wydaniem decyzji w I instancji organ wzywał zainteresowanego o dostarczenie zaświadczeń od lekarzy specjalistów, u których się leczy. Wobec tego stwierdzenie zawarte w odpowiedzi na odwołanie, że "klient niejednokrotnie był proszony o dostarczenie zaświadczeń od lekarzy specjalistów (...). Jednak (...) nie przedstawił żadnych dowodów specjalistycznego leczenia." nie może stanowić stanowczego orzeczenia o rzeczywistości, a mianowicie o tym, że skarżący z takiego leczenia faktycznie nie korzysta. Z uzasadnienia decyzji odmownej powinno również wynikać (nawet jeżeli nie zostanie to wprost wyartykułowane), że odmowa udzielenia wnioskowanej pomocy nie stoi w sprzeczności z zasadą zapobiegania, o której mowa w art. 3 ust. 1 powołanej ustawy. Dodać należy, że Kolegium w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podniosło, iż do tej pory zainteresowany nie zgłaszał problemów z zaspokajaniem swoich podstawowych potrzeb życiowych, natomiast z odpowiedzi organu I instancji na odwołanie można wyprowadzić wniosek dokładnie przeciwny. Skoro przy wydawaniu uznaniowych decyzji w postępowaniu administracyjnym w obydwu instancjach zabrakło pełnego ustalenia okoliczności faktycznych i kompleksowego zbadania sytuacji osobistej, zdrowotnej, finansowej i materialnej skarżącego, to uprawniony jest wniosek co do naruszenia przez organy rozstrzygające sprawę przepisów art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 oraz art. 107 § 3 kpa. Uchybienia przepisom postępowania mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, skoro rzutowały na rozstrzygnięcie oparte na uznaniu administracyjnym, które wymaga tego rodzaju uzasadnienia, aby kontrola decyzji administracyjnej pozwalała na ocenę, czy swoboda uznania organu nie przerodziła się w dowolność, całkowitą arbitralność abstrahującą od okoliczności konkretnej sprawy. Ponownie rozpatrując sprawę organy winny dokonać niezbędnych ustaleń i uzupełnień materiału dowodowego, które następnie poddane zostaną wszechstronnemu rozważeniu w ramach uznania administracyjnego, co znajdzie swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji rozstrzygającej o żądaniu zainteresowanego. Wszystko to z uwzględnieniem uwag, ocen i wytycznych wyrażonych w uzasadnieniu niniejszego wyroku. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270), nazywanej dalej: "p.p.s.a.", orzekł jak w punkcie I sentencji wyroku. Na podstawie art. 152 p.p.s.a. Sąd orzekł jak w punkcie II sentencji. Sąd nie orzekł o kosztach postępowania, bowiem skarżący był ustawowo zwolniony z obowiązku poniesienia kosztów sądowych (wpisu i innych opłat), a koszty przejazdu do sądu, jak i utracony zarobek, o których mowa w art. 205 § 1 p.p.s.a. mogą być zwrócone stronie tylko wówczas, gdy jej osobiste stawiennictwo w sądzie wynika z wezwania sądu. Wniosek taki wynika z brzmienia art. 91 i art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594, z późn. zm.) w zw. z art. 205 § 3 p.p.s.a. W tym wypadku stawiennictwo strony na rozprawie nie było obowiązkowe.