II SA/Po 906/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Drzazga Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Łaskarzewska Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Protokolant st.sekr.sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 listopada 2011 r. sprawy ze skargi J. Ł. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego; I. uchyla zaskarżoną decyzję , II. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją nr [...] z dnia [...] lutego 2011 roku Burmistrz L. na podstawie art. 30 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 192 poz. 1378) postanowił odmówić umorzenia J. Ł. zaległości z tytułu otrzymanych przez B. K. świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie od dnia [...] października 2009 roku do dnia [...] września 2010 roku w wysokości 3480,00 zł i naliczonych odsetek. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, iż pismem z dnia [...] lutego 2011 roku skarżący zwrócił się o umorzenie długu alimentacyjnego, uzasadniając swój wniosek trudną sytuacją materialna oraz zdrowotną, która nie pozwala na spłatę zadłużenia. W dniu [...] lutego 2011 roku był przeprowadzony wywiad środowiskowy, z którego wynika, iż skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z matką D. Ł. Na dochód rodziny składa się emerytura matki z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w wysokości 1446,64 zł oraz świadczenie rehabilitacyjne skarżącego w wysokości 853,52 zł, a więc łączny dochód wynosi 2300,16 zł miesięcznie. Skarżący poinformował nadto o regularnym płaceniu alimentów na syna J. Ł. w wysokości 300,00 zł miesięcznie. Rodzina ponosi przy tym miesięcznie koszty utrzymania (czynsz, opłaty) w wysokości 615,32 zł. Skarżący jest w chwili obecnej osobą niepełnosprawną w stopniu lekkim, będącą w trakcie leczenia ortopedycznego, niezdolną do pracy. W związku z tym ma on ograniczoną możliwość poprawienia swojej sytuacji przez podjęcie pracy. Sytuacja ta może jednak zmienić się, gdyż Zakład Ubezpieczeń Społecznych skierował go na rehabilitację. J. Ł. ma zatem szansę powrotu do pełnej sprawności. Organ zaznaczył też, iż zadłużenie alimentacyjne powstało jeszcze w okresie kiedy pracował on zawodowo. Biorąc pod uwagę tę okoliczności umorzenie długu nie było w ocenie organu zasadne – istnieje bowiem szansa, że dług zostanie spłacony w przyszłości, tj. po powrocie do dawnej aktywności zawodowej. Aktualnie natomiast zdaniem organu zasadne mogłyby się okazać tylko odroczenie spłaty długu. J. Ł. odwołał się od tej decyzji, podnosząc, iż od kwietnia 2010 roku był na zwolnieniu lekarskim, a od października 2010 do chwili obecnej pobiera świadczenie rehabilitacyjne, które od dnia [...] lutego 2011 roku wynosi 686,20 zł. Wskazał nadto, iż mieszka z matką, której renta rodzinna wynosi 1446 zł. Opłaty za 37 m2 mieszkanie wynoszą 287,93 zł, nadto wspólnota – 182 zł, prąd – 90 zł, telefon – 85 zł, gaz – 60 zł, telewizja kablowa – 15 zł, lekarstwa – 100 zł, co łącznie wynosi 819 zł. Po uiszczeniu wymienionych opłat pozostaje im zatem kwota 627 zł. Matka skarżącego choruje na nadciśnienie tętnicze, reumatyzm oraz serce, w związku z tym opłaty za leki wynoszą czasami ponad 100 zł miesięcznie. Skarżący pokreślił, iż płaci także alimenty na syna J. Ł. w kwocie 300 zł oraz utrzymuje go przez 12 dni w miesiącu, kiedy dziecko przebywa u niego. Za leki na nadciśnienie tętnicze, które zażywa płaci 50 zł miesięcznie. Suma wszystkich wydatków wynosi więc ok. 550 zł. Środki finansowe, jakimi dysponuje skarżący nie są wobec tego wystarczające i musi on korzystać z pomocy matki oraz rodziny. Znajduje się on poza tym w trudnej sytuacji życiowej – w kwietniu 2011 przypada termin operacji ortopedycznej oraz dalsze leczenie rehabilitacyjne. Skarżący wniósł o przychylenie się do jego stanowiska oraz zwrócił się o choćby częściowe uwzględnienie wniosku i umorzenie długów przynajmniej w połowie. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu decyzją z dnia [...] lipca 2011 roku, znak [...], utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy uzupełnił argumentację organu I instancji, podnosząc, iż umorzenie dotyczy jedynie tych przypadków, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan ten powinien być jednak rezultatem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. Jedynie bowiem te przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności. Natomiast art. 30 ust. 2 wyżej wymienionej ustawy przyznaje organom prawo, ale nie obowiązek umorzenia długu, a zatem decyzja w kwestii posiada charakter uznaniowy. Zabezpieczenie ze strony Państwa osób uprawnionych do alimentów nie ma natomiast na celu przejmowanie w kosztów utrzymania dzieci przez podatników. Powstanie zadłużenia i obowiązek jego regulowania jest następstwem zaniechania przez stronę wywiązywania się wobec dziecka z obowiązku alimentacyjnego. Ponadto, dla oceny przesłanek umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego istotna nie jest tylko okoliczność, czy dłużnik alimentacyjny może wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, ale i to czy w przyszłości dłużnik będzie mógł spłacić dług alimentacyjny. Pismem z dnia [...] sierpnia 2011 roku J. Ł. wniósł skargę na tę decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, wnosząc ponownie o chociaż częściowe umorzenie zadłużenia alimentacyjnego. W uzasadnieniu skarżący wskazał na nieścisłości w decyzji organu II instancji. Wbrew bowiem zawartym tam informacjom, skarżący do kwietnia 2010 roku, czyli do momentu zachorowania, wywiązywał się z ciążącego na nim obowiązku. Następnie nie mógł jednak spłacać zadłużenia. Obecnie przeszedł trzy operacje. Nadto, łączne dochody nie wynoszą 2300,16 zł, a 2132,20 zł, podczas gdy wydatki wynoszą 869 zł, a nie 615,32 zł. J. Ł. podkreślił nadto w skardze, iż nie kwestionuje faktu, że do obowiązków rodziców, a nie Państwa, należy utrzymanie dziecka. Nie zamierza się też uchylać od płacenia alimentów po zakończeniu leczenia i podjęciu pracy. Jednak zaległe i bardzo wysokie kwoty wraz z odsetkami nie są możliwe do spłacenia, gdy równolegle musi płacić bieżące alimenty w wysokości 290 zł. Skarżący zaznaczył poza tym, iż posiada wykształcenie podstawowe, pracował jako kierowca kategorii B. Dochody przed chorobą wynosiły 1500 zł, dlatego żaden bank nie chciał udzielić mu kredytu na spłatę zadłużenia. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoją wcześniejszą argumentację W trakcie rozprawy w dniu 24 listopada 2011 roku skarżący oświadczył, iż od dnia [...] września 2011 roku został uznany za osobę bezrobotną. W ciągu pierwszych trzech miesięcy będzie otrzymywał zasiłek w wysokości 761,40 zł, a następnie w kwocie 597,90 zł. Na potwierdzenie tych twierdzeń skarżący okazał decyzję Starosty P. z dnia [...] września 2011 roku. Ponadto, została przyznana mu renta z tytułu niezdolności do pracy, ale obecnie nie można naliczyć jej kwoty, gdyż za krótko pracował. Niezdolność do pracy skarżącego została orzeczona do kwietnia 2012 roku. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje Skarga okazała się zasadna. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153 poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrole działalności organów administracji publicznej. Jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem – art. 1 § 2 powyższej ustawy. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do ustalonego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. W świetle z kolei z art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270), Sąd rozstrzyga w granicach sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, przy czym – jak wynika z treści art. 145 § 1 – Sąd uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie i orzeka o ich uchyleniu w sytuacji, gdy stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podstawę rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 192 poz. 1378). Jak wynika z art. 27 powołanej ustawy, dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Organ ten wydaje zarazem decyzję w przedmiocie oddania tych kwot po zakończeniu każdego okresu świadczeniowego, bądź też po uchyleniu decyzji w sprawie przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Niemniej, w art. 30 cytowanej ustawy prawodawca złagodził częściowo stanowczość tej regulacji poprzez przyznanie organom administracji publicznej prawa do umorzenia w całości lub w części zaległości, odroczenia terminu ich spłaty bądź też rozłożenia ich na raty, jeżeli wniosek w tej mierze złoży dłużnik alimentacyjny, a ponadto przemawia za tym jego sytuacja dochodowa i rodzinna. W tym miejscu należy podkreślić, że decyzja z art. 30 powoływanej ustawy ma charakter uznaniowy, co oznacza, że ustawodawca przyznaje organom administracji publicznej tylko kompetencję do określonego działania, natomiast nie nakłada na nie obowiązku skorzystania z tego prawa. Taka konstrukcja nie może jednak prowadzić do zupełnej dowolności wydawanych przez organy rozstrzygnięć. Wręcz przeciwnie, na organach administracji publicznej ciąży w takim wypadku obowiązek szczególnej dbałości o zgromadzenia kompletnego materiału dowodowego oraz rozważanie go z perspektywy zarówno interesu społecznego, jak i słusznego interesu strony. Wnioski te powinny z kolei znaleźć swoje odzwierciedlenie w wyczerpującym uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia. Jedynie w ten sposób organ może się bowiem uchylić od zarzutu dowolności (arbitralności) podjętej przez siebie decyzji. Odnosząc dotychczasowe uwagi do specyfiki niniejszej sprawy, Sąd doszedł do przekonania, że opisane powyżej wymogi nie zostały w pełni zachowane. Przede wszystkim należy zauważyć, iż Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie rozważyło i odniosło się do zawartego w odwołaniu wniosku skarżącego o częściowe umorzenie zadłużenia alimentacyjnego. Tymczasem sam fakt uznania przez organ odwoławczy, iż nie ma dostatecznych podstaw do zwolnienia w całości skarżącego od długu alimentacyjnego, nie oznacza jeszcze, iż nie zaistniały podstawy do umorzenia jedynie pewnego wycinka tych zaległości. Zwłaszcza, że w aktualnej sytuacji zdrowotnej i dochodowej skarżącego można było zastanawiać się nad ograniczeniem przedmiotowej kwoty do takiej wysokości, którą skarżący byłby w stanie zwrócić. Trzeba przy tym podkreślić, że zgodnie z zasadą dwuinstancyjności, o jakiej mowa w art. 15 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. Nr 30 poz. 168), Samorządowe Kolegium Odwoławcze jest zobowiązane do ponownego rozpoznania całości sprawy, w tym również wniosków, które zostały skierowane do organu już po wydaniu decyzji w I instancji. Pominięcie zatem prośby J. Ł. o choćby częściowe umorzenie zobowiązania stanowiło w ocenie Sądu istotną wadę procesową. Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie rozpatrzyło poza tym wyczerpująco innych zarzutów, sformułowanych w odwołaniu, które zmierzały do wykazania, iż w aktualnej sytuacji rodzinnej i dochodowej skarżącego umorzenie zaległości mogłoby okazać się faktycznie zasadne. Organ odwoławczy skupił się głównie na wykazaniu, iż powody umorzenia należności muszą mieć charakter obiektywny. Nie negując tego stanowiska trzeba jednak podkreślić, że część okoliczności powoływanych przez skarżącego spełnia ten wymóg. W aktach sprawy zgromadzono bowiem także dokumentację medyczną, potwierdzającą urazy ortopedyczne skarżącego i operacje, jakie w związku z tym przeszedł. Są to: (1) orzeczenie lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w P. z dnia [...] listopada 2010 roku, nr akt [...], (2) karta informacyjna leczenia szpitalnego (a) na oddziale urazowo-ortopedyczny w Szpitalu Wojewódzkim w Poznaniu w okresie od dnia [...] stycznia 2011 roku do dnia [...] stycznia 2011 roku, od dnia [...] kwietnia 2011 roku do dnia [...] kwietnia 2011 roku oraz od dnia [...] sierpnia 2011 roku do dnia [...] sierpnia 2011 roku (k. 3, 5 i 6 akt sądowych), (b) w klinice fizjoterapii, reumatologii i rehabilitacji – Szpital Kliniczny Uniwersytetu Medycznego w P. w okresie od [...] maja 2009 roku do dnia [...] maja 2009 roku oraz (3) orzeczenie Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności z dnia [...] września 2010 roku, nr [...], stwierdzające istnienie niepełnosprawności od dnia [...] marca 2009 roku (k. 4 akt sądowych). Dokumentacja ta wskazuje więc, iż pogarszający się stan zdrowia skarżącego nie miał jedynie przejściowego charakteru, lecz trwale oddziaływał negatywnie na sytuację dochodową J. Ł., prowadząc do powstania zadłużenia. Nie wydaje się przy tym by niekorzystny dla skarżącego stan zdrowia miał w bliskiej przyszłości ulec poprawie, umożliwiając mu tym samym spłacenie długu. Ze złożonego przed Sądem na rozprawie w dniu 24 listopada 2011 roku oświadczenia wynika bowiem, iż obecnie J. Ł. uznany jest za osobę niezdolną do pracy, której została przyznana renta, a ponadto posiada on status osoby bezrobotnej. Okoliczności te, jako mające wpływ na sytuację dochodową, powinny zostać rozważone przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze zgodnie z art. 30 ust. 2 powołanej wcześniej ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W przepisie tym mowa jest także o sytuacji rodzinnej, a więc analizując ją, należało wziąć pod uwagę, że skarżący nie negował ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Z niezakwestionowanych przez organy oświadczeń skarżącego wynika, iż obecnie wywiązuje się z obowiązku alimentacyjnego wobec syna. Stan zadłużenia powstał natomiast wyjątkowo i był związany z chorobą, która uniemożliwiała kontynuację zatrudnienia. Nadto, J. Ł. mieszka obecnie z chorą matką, stara się jednakże utrzymywać stałe kontakty z dzieckiem. Okoliczności te nie mają wprawdzie charakteru rozstrzygającego w kwestii umorzenia zaległości, ale też nie można ich zupełnie pominąć, jak uczynił to organ II instancji. W świetle dotychczasowych uwag nie powinno ulegać wątpliwości, że materiał dowodowy nie został zebrany i rozważony w sposób wyczerpujący. Jak wynika bowiem z art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego, organy mają obowiązek stać na straży praworządności, podejmując kroki niezbędne do wyjaśnienia stanu faktycznego. Uszczegółowieniem tej zasady jest z kolei art. 77 § 1 powoływanej ustawy, przewidując, że materiał dowodowy powinien być zebrany w sposób wyczerpujący i rozpatrzony jako całość. Według art. 80 cytowanej ustawy, dopiero na podstawie całokształtu zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego można uznać, czy dana okoliczność została w istocie udowodniona. Uchybienie tym obowiązkom stanowi zatem wadę postępowania, która może mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Tym bardziej, że powołane wcześniej przepisy odgrywają dodatkowo szczególną rolę w przedmiotowej sprawie z uwagi na fakt, że decyzja z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ma charakter uznaniowy. W tej sytuacji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270) należało uchylić zaskarżoną decyzję Kolegium ze względu na naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego. Rozpoznając ponownie sprawę należy uwzględnić dotychczasowe uwagi Sądu, a w szczególności rozważyć kwestię słusznego interesu skarżącego oraz jego wniosku o częściowe umorzenie zaległości alimentacyjnej. Sąd orzekł o wykonalności zaskarżonej decyzji na podstawie art. 152 powołanego Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.