II SA/Po 919/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak Sędziowie Sędzia WSA Paweł Daniel (sprawozdawca) Sędzia WSA Robert Talaga Protokolant: starszy sekretarz sądowy Izabela Kaczmarczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 maja 2026 r. sprawy ze skargi P. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 21 października 2025 r. nr [...], postępowanie [...] w przedmiocie uchylenia decyzji w sprawie świadczenia wychowawczego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 sierpnia 2025 r. znak sprawy [...] postępowanie [...]; II. umarza postępowanie administracyjne. Przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu przez P. C. (dalej jako: "Skarżący") jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 21 października 2025 r., znak sprawy: [...] (postępowanie: [...]), utrzymująca w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 sierpnia 2025 r., znak sprawy: [...] (postępowanie: [...]), orzekającą o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko M. C. za okres od 13 lipca 2024 r. do 31 maja 2025 r. Z akt sprawy wynikają następujące, bezsporne ustalenia faktyczne. W dniu 14 kwietnia 2024 r. Skarżący złożył wniosek (znak sprawy: [...], postępowanie: [...]) o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na syna, M. C., na okres świadczeniowy [...]. Po rozpatrzeniu wniosku, Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "ZUS" lub "Organ"), informacją z dnia 30 kwietnia 2024 r. przyznał Skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego w kwocie 800 zł miesięcznie na okres od dnia 01 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. Następnie w dniu 25 sierpnia 2025 r. ZUS wydał decyzję w I instancji (znak sprawy: [...]), na mocy której uchylił przyznane Skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego na ww. dziecko za okres od 13 lipca 2024 r. do 31 maja 2025 r. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że na podstawie zgromadzonej dokumentacji ustalono, iż od 13 lipca 2024 r. małoletnia M. C. została umieszczona w pieczy zastępczej. ZUS powołał się na art. 5a ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1576 ze zm. – dalej jako "u.p.p.w.d."), argumentując, że świadczenie wychowawcze przysługuje w takiej sytuacji rodzinie zastępczej. Organ zapowiedział ponadto wydanie odrębnej decyzji ustalającej kwotę nienależnie pobranego świadczenia do zwrotu. Od powyższej decyzji Skarżący, w dniu 7 września 2025 r., złożył odwołanie. Skarżący wyjaśnił, że umieszczenie małoletniej w pieczy zastępczej sprawowanej przez babcię, G. C., było bezpośrednim wynikiem tragicznego wypadku samochodowego z dnia [...] r., w którym śmierć poniosła matka dziecka, a Skarżący z ciężkimi obrażeniami przebywał w szpitalu przez ponad trzy miesiące. Podkreślił, że dziecko było otoczone wspólną opieką jego i babci, a wszelkie koszty utrzymania były pokrywane solidarnie. Świadczenie wychowawcze, w ocenie Skarżącego, zostało w całości wykorzystane na bieżące potrzeby M. , wobec czego nie można uznać go za świadczenie nienależne. Po rozpatrzeniu odwołania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 21 października 2025 r. (znak sprawy: [...]) utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. Organ II instancji wywiódł, że w aktach sprawy znajduje się prawomocne od dnia 13 lipca 2024 r. postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z dnia 5 lipca 2024 r. (sygn. akt [...]), ograniczające władzę rodzicielską Skarżącego poprzez umieszczenie dziecka w spokrewnionej rodzinie zastępczej. Powołując się na art. 4 ust. 2 oraz art. 27 u.p.p.w.d., organ uznał, że Skarżący od 13 lipca 2024 r. nie był osobą uprawnioną do pobierania świadczenia. Pismem z dnia 19 listopada 2025 r. Skarżący wywiódł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. Wniósł w niej o uchylenie zaskarżonych decyzji organów obu instancji oraz o stwierdzenie, że wypłacone mu w spornym okresie świadczenie nie stanowiło świadczenia nienależnie pobranego w rozumieniu art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. Skarżący podniósł zarzuty naruszenia prawa materialnego, w tym błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 4 ust. 2, art. 27, art. 28 oraz art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. Skarżący podkreślił, że ZUS od dawna posiadał pełną wiedzę o umieszczeniu dziecka w pieczy zastępczej, co więcej, potwierdził ten fakt w innym postępowaniu – w dniu 15 maja 2024 r. organ przyznał bowiem dzieciom rentę rodzinną i przekazywał ją na rachunek rodziny zastępczej na podstawie tego samego postanowienia sądu. W skardze obszernie i szczegółowo opisano dramatyczne okoliczności faktyczne. W dniu 16 marca 2024 r. rodzina uległa wypadkowi, w którym zginęła partnerka Skarżącego, matka dzieci, M. N.. Skarżący doznał licznych, bardzo ciężkich obrażeń ciała, przebył sześć operacji i przebywał na oddziale intensywnej terapii. Ze względu na ten krytyczny stan, Sąd Rejonowy w [...] już w dniu 18 marca 2024 r. powierzył tymczasową pieczę nad małoletnimi M. i M. ich babci, G. C.. Skarżący wskazał, że wniosek o świadczenie wychowawcze złożył elektronicznie ze szpitala przez aplikację bankową w dobrej wierze, nie mając świadomości, że tymczasowe orzeczenie sądu stanowi przeszkodę prawną. Ponadto zaznaczył, że pobierane w dobrej wierze środki z programu 800+ zostały w całości spożytkowane na potrzeby życiowe, terapeutyczne i edukacyjne dziecka, tym bardziej, że po odzyskaniu sprawności Skarżący ponownie zamieszkał z dziećmi i powrócił do bezpośredniej opieki. Skarżący zarzucił organom nadto rażące naruszenie art. 7, 8, 9, 73, 77 § 1 oraz 80 K.p.a., akcentując, że ZUS dysponował całą dokumentacją, wypłacał świadczenie i nie informował go o ewentualnych wątpliwościach, w związku z czym przerzucanie negatywnych konsekwencji błędów organu na obywatela stanowi naruszenie zasady zaufania do państwa. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie, a okoliczności niniejszej sprawy czyniły postępowanie administracyjne bezprzedmiotowym. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) oraz art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 143 z późn. zm.; dalej jako: "P.p.s.a.") sąd administracyjny kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, obowiązującymi w dacie jego wydania, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Stosownie do treści art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a. sąd ma obowiązek uwzględnienia skargi i wyeliminowania z obrotu prawnego aktu administracyjnego, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Materialnoprawną podstawę wydanych w niniejszej sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (u.p.p.w.d.). Kwestią sporną w sprawie stało się uprawnienie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do wstecznego uchylenia zaskarżoną decyzją z dnia 25 sierpnia 2025 r. prawa do świadczenia wychowawczego na okres od 13 lipca 2024 r., a w konsekwencji ustalenie przesłanek uznania wypłaconego w tym czasie świadczenia za nienależnie pobrane. Sąd zwraca, w pierwszej kolejności, uwagę na wadliwość konstrukcji procesowej przyjętej przez organ. Jak wynika z ugruntowanego orzecznictwa sądowoadministracyjnego, które Sąd w obecnym składzie w pełni podziela, decyzja uchylająca lub zmieniająca prawo do świadczenia wychowawczego, o której mowa w art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d., ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc, tj. z mocą na przyszłość od daty wydania decyzji. Zmiana prawa do świadczenia wychowawczego dokonana z mocą wsteczną jest niedopuszczalna. Ponadto, w trybie art. 27 u.p.p.w.d. nie podlega uchyleniu ani zmianie prawo do świadczenia wychowawczego, które zostało już wcześniej skonsumowane, czyli świadczenie w całości pobrane i wypłacone. W realiach przedmiotowej sprawy ZUS orzekał w sierpniu i październiku 2025 r., uchylając prawo do świadczenia za okres od lipca 2024 r., a więc za okres miniony, za który świadczenie zostało już faktycznie wypłacone i skonsumowane. W sytuacji, gdy prawo do świadczenia wychowawczego zostało już skonsumowane, a ujawnione zostały okoliczności wskazujące na to, że przyznane wsparcie mogło być nienależne, organ nie ma podstaw do wydawania decyzji uchylającej lub zmieniającej prawo do tego świadczenia z mocą wsteczną. W takim przypadku organ winien – przy bezwzględnym zaistnieniu przesłanek ustawowych – wdrażać wyłącznie postępowanie w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia na podstawie art. 25 u.p.p.w.d. Powyższe samo w sobie czyni obie zaskarżone decyzje wadliwymi i uzasadnia ich eliminację z obrotu prawnego, albowiem organy dopuściły się naruszenia art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d., orzekając o wstecznym uchyleniu prawa skonsumowanego. Powyższe stwierdzenie otwiera drogę do rozważań, czy w świetle zgromadzonych akt sprawy, wypłacone Skarżącemu środki mogłyby zostać objęte dyspozycją przepisów o zwrocie świadczeń nienależnie pobranych. Mając na względzie okoliczności faktyczne przyjąć należało, że w przedmiotowej sprawie wypłacone świadczenie nie stanowiło świadczenia nienależnie pobranego, co prowadzi do wniosku o bezprzedmiotowości prowadzonego postępowania. Zgodnie z art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d., osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Natomiast za nienależnie pobrane świadczenie uważa się, stosownie do art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d., świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Sąd zważył, że wykładnia powołanego przepisu wywołuje w orzecznictwie pewne rozbieżności. Część orzeczeń przyjmuje wysoce obiektywizujący charakter tej regulacji, wskazując, iż na definicję nienależnie pobranego świadczenia w świetle art. 25 ust. 2 pkt 6 składa się wyłącznie element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z formy wsparcia finansowego mimo braku prawa do jego pobierania, a świadomość strony co do zaistnienia przesłanek oraz kwestie jej pouczenia nie mają w takim układzie żadnego znaczenia. Tego rodzaju argumentacja nakazywałaby bezwarunkowy zwrot środków w każdej sytuacji niezgodności podmiotowej. Sąd w niniejszym składzie opowiada się jednakże za linią orzeczniczą, w której akcentuje się celowościową i prokonstytucyjną wykładnię przepisów oraz niejednorodny charakter normy. Sąd podziela stanowisko, zgodnie z którym przesłanka nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, określona w art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d., nie ma charakteru jednorodnego, który pozwalałby na automatyczne i bezrefleksyjne przyjęcie, że w każdej sytuacji przepis ten nie będzie odnosił się do elementu subiektywnego, czyli stanu świadomości (woli) osoby pobierającej wsparcie. W każdej sytuacji procesowej organy państwa zobligowane są ocenić realny stan faktyczny danej sprawy, a nie automatycznie przyjmować nienależność pobranego świadczenia. Należy odróżnić "nienależne świadczenie" (pojęcie obiektywne) od "świadczenia nienależnie pobranego", z którym mamy do czynienia wówczas, gdy można danej osobie przypisać określoną świadomość woli lub złe intencje polegające na wykorzystaniu błędu systemu. W rozpatrywanej sprawie nie sposób zarzucić Skarżącemu złej woli, czy celowego wprowadzenia organu w błąd. Przeciwnie – jak wynika z akt sprawy, wnioskowanie o wsparcie złożył on w okresie kryzysu osobistego, zdrowotnego i rodzinnego, leżąc po licznych operacjach w szpitalu, mając na celu wyłącznie zabezpieczenie bytu swoich osieroconych przez matkę dzieci. Piecza zastępcza babci, wynikająca z tragicznych skutków wypadku drogowego, nie stanowiła formy instytucjonalnego, trwałego wyrwania małoletniego ze środowiska rodzinnego, ale była koniecznym mechanizmem ratunkowym i przejściowym, ustanowionym wyłącznie z troski o dobro dziecka w chwili, gdy Skarżący był fizycznie niezdolny do sprawowania osobistej kurateli. Co niezmiernie istotne, środki pobrane z programu 800+ Skarżący spożytkował w całości i wyłącznie na pokrycie wydatków związanych z wychowaniem małoletniej M. C., zabezpieczając jej zdrowie fizyczne i psychiczne (terapie) zranione w wyniku traumy po wypadku. Organ tych faktów nigdy nie zakwestionował, nie przeprowadzając w tym zakresie żadnego postępowania wyjaśniającego. Celem świadczenia wychowawczego (określonym w art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d.) jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego życiowych potrzeb. Choć świadczenie technicznie przyznaje się rodzicowi (czy opiekunowi), jest ono immanentnie związane z dobrem dziecka i jemu ostatecznie służy. Żądanie zwrotu świadczeń faktycznie spożytkowanych na zaspokojenie pilnych potrzeb małoletniego, w stanie skrajnej tragedii rodzinnej, byłoby całkowicie nie do pogodzenia z istotą regulacji oraz ratio legis u.p.p.w.d. Ponadto organy ZUS rażąco naruszyły zasady ogólne postępowania administracyjnego – zasadę prawdy obiektywnej (art. 7 i 77 § 1 K.p.a.), wyczerpującej oceny dowodów (art. 80 K.p.a.) oraz kluczową zasadę pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa (art. 8 K.p.a.). Skarżący trafnie podnosi, że ZUS dysponował od samego początku postanowieniem Sądu o objęciu dzieci pieczą zastępczą, bowiem na jego podstawie ten sam organ (ZUS) już w maju 2024 r. przyznał rentę rodzinną i przekazywał ją rodzinie zastępczej. Organ miał zatem wszelkie dane w swoim systemie do zweryfikowania stanu prawnego przed rozpoczęciem i kontynuowaniem wypłat 800+. Wypłacając cyklicznie przez kilkanaście miesięcy świadczenie wychowawcze, ZUS wprost upewniał i utwierdzał Skarżącego w przekonaniu (działającego w dobrej wierze i pełnym zaufaniu do aparatu państwowego), że świadczenie to przysługuje mu w sposób legalny i bezsprzeczny. Przerzucenie na osobę w skrajnie trudnej życiowo i zdrowotnie sytuacji ciężaru błędów kompetencyjno-weryfikacyjnych organu – jest absolutnie nieakceptowalne w demokratycznym państwie prawnym. Pobierającemu świadczenie nie można w takiej konfiguracji przypisać subiektywnego poczucia nienależności. Skarżący nie pobierał świadczenia w złej wierze i nie wprowadził organu w błąd, mając uzasadnione podstawy sądzić, że postępuje zgodnie z procedurą. Podsumowując powyższe rozważania, wskazać należy na dwie konkluzje determinujące wynik sądowej kontroli. Po pierwsze, ZUS nie miał podstaw do retroaktywnego uchylania skonsumowanego prawa do świadczenia wychowawczego na podstawie art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d., co czyni obie wydane w sprawie decyzje wadliwymi z mocy samego prawa. Po drugie, całokształt okoliczności jednoznacznie przesądza, że wypłacone w spornym okresie wsparcie nie posiada atrybutu "świadczenia nienależnie pobranego" (w oparciu o art. 25 ust. 1 w zw. z art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d.), ponieważ Skarżący pozbawiony był świadomości braku uprawnień w wyniku błędu aparatu wypłacającego, a same środki w stu procentach wpisały się w cel ustawy, chroniąc bezpośrednio zabezpieczenie bytu i wychowania dziecka. W związku z tym dalsze procedowanie ze strony organu rentowego w przedmiocie oceny, czy świadczenie uległo nienależnemu pobraniu (do czego zapowiadał się ZUS zaskarżoną decyzją), jawi się jako bezprzedmiotowe. Wobec powyższego, w ocenie Sądu, po stronie organu administracji ustały wszelkie przesłanki faktyczne i prawne pozwalające na ingerencję w przyznane i skonsumowane świadczenie Skarżącego. Spełniona została tym samym przesłanka bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego w całości. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekając o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, a nadto – opierając się na art. 145 § 3 p.p.s.a. w zw. z art. 105 § 1 k.p.a. – postanowił o umorzeniu postępowania administracyjnego z uwagi na jego bezprzedmiotowość.